১. পাঠভিত্তিক মূল বিষয়বস্তু আৰু সাৰাংশ (Key Concepts & Summary) 

• পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহ: আমাৰ চাৰিওফালৰ সকলো উপাদান মিলি প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ গঢ়ি উঠে। পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়—
  ১) জীৱীয় বা জৈৱিক উপাদান (Biotic components): যাৰ জীৱন আছে, যেনে— গছ-গছনি (উদ্ভিদ), জীৱ-জন্তু (প্ৰাণী), মানুহ, চৰাই-চিৰিকটি, কীট-পতংগ, মাছ, শেলাই, ভেঁকুৰ ইত্যাদি।
  ২) অজীৱীয় বা অজৈৱিক উপাদান (Abiotic components): যাৰ জীৱন নাই কিন্তু জীৱৰ বাবে অতি আৱশ্যকীয়, যেনে— মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু তাপ, উষ্ণতা, শিলাখণ্ড ইত্যাদি।

• উদ্ভিদৰ খাদ্য প্ৰস্তুতকৰণ (Photosynthesis): উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত বায়ুৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) আৰু শিপাৰে মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰি নিজৰ খাদ্য নিজেই প্ৰস্তুত কৰে। উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰোঁতে বায়ুমণ্ডললৈ প্ৰাণদায়িনী অক্সিজেন (O₂) গেছ এৰি দিয়ে। উদ্ভিদে খাদ্যৰ বাবে আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।

• খাদ্যশৃংখল (Food Chain): খাদ্যৰ জৰিয়তে এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ শক্তি প্ৰৱাহিত হোৱা ক্ৰম বা শৃংখলটোকে খাদ্যশৃংখল বোলে। খাদ্যশৃংখলত শক্তিৰ প্ৰৱাহ দেখুৱাবলৈ কাঁড় চিন (→) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

  • খাদ্যশৃংখলত উদ্ভিদৰ স্থান সদায় প্ৰথম।

  • যেনে: ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ → চিলনী

• জীৱ আৰু পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা (Interdependence): পৰিৱেশৰ প্ৰতিটো উপাদান এটা আনটোৰ ওপৰত গভীৰভাৱে নিৰ্ভৰশীল। এই নিৰ্ভৰশীলতাই প্ৰকৃতিত সমতা আৰু ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। যদি কোনো এটা উপাদান ক্ষতিগ্ৰস্ত বা বিলুপ্ত হয়, সমগ্ৰ পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হৈ পৰে।

• কাতি বিহু আৰু পৰিৱেশ: কাতি বিহুৰ দিনা পথাৰত ওখ বাঁহৰ খুঁটিত চাকি জ্বলোৱা হয়, যাতে পথাৰৰ ন-ধানৰ থোকবোৰ অনিষ্টকাৰী কীট-পতংগৰ পৰা ৰক্ষা পৰে আৰু খেতি ভাল হয়।

২. পাঠৰ অন্তৰ্গত আলোচনা আৰু ক্ৰিয়া-কলাপৰ সমাধান (In-text Activities)

ক্ৰিয়া-কলাপ ১: কোনে কাক খায় সঠিক ক্ৰমত সজোৱা (পৃষ্ঠা ৩৩)

• (ক) গছৰ পাত, ভেকুলী, ফৰিং
  → গছৰ পাত → ফৰিং → ভেকুলী

• (খ) মাছ, বগলী, শেলাই
  → শেলাই → মাছ → বগলী

• (গ) মেকুৰী, ধান, নিগনি
  → ধান → নিগনি → মেকুৰী

• (ঘ) শিয়াল, হাঁহ, শামুক, শেলাই
  → শেলাই → শামুক → হাঁহ → শিয়াল

ক্ৰিয়া-কলাপ ২: বিভিন্ন জীৱৰ খাদ্যশৃংখল প্ৰস্তুত কৰা (পৃষ্ঠা ৩৪)

• হৰিণ, ঘাঁহ, বাঘ
  → ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ

• ধান, সাপ, এন্দুৰ, চিলনী
  → ধান → এন্দুৰ → সাপ → চিলনী

• তেজপিয়া, ফুলৰ মৌ, শেন চৰাই, পখিলা
  → ফুলৰ মৌ → পখিলা → তেজপিয়া → শেন চৰাই

ক্ৰিয়া-কলাপ ৩: পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহ শ্ৰেণীবিভাজন (পৃষ্ঠা ৩৫)

প্ৰদত্ত উপাদান: বায়ু, পানী, ভেকুলী, মাছ, শিলাখণ্ড, বালি, সূৰ্যৰ তাপ আৰু পোহৰ, ভেঁকুৰ, সাপ, উষ্ণতা, ধান, বাঘ, ঘাঁহ, কেঁচু, মাটি, বগলী।

৩. মূল অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ৩৭)

(১) তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা:

(ক) খাদ্যগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত তলৰ কোনটো ক্ৰম শুদ্ধ?
(i) হৰিণ → ঘাঁহ → বাঘ
(ii) ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ
(iii) ঘাঁহ → বাঘ → হৰিণ
(iv) হৰিণ → শহা → শস্য
উত্তৰ: (ii) ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ

(খ) খাদ্যগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত পুখুৰী বা জলাশয়ত কোনটো ক্ৰম দেখা যায়?
(i) শেলাই → ভেকুলী → মাছ
(ii) ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী
(iii) ঘাঁহ → মাছ → ফৰিং
(iv) ঘাঁহ → ভেকুলী → মেটেকা
উত্তৰ: (i) শেলাই → ভেকুলী → মাছ

(২) উত্তৰ লিখা:

(ক) পৰিৱেশত থকা জৈৱিক (জীৱীয়) উপাদানবোৰ কি কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশত থকা জীৱ থকা সকলো উপাদানকেই জৈৱিক বা জীৱীয় উপাদান বোলে। যেনে— গছ-গছনি (উদ্ভিদ), মানুহ, জীৱ-জন্তু (প্ৰাণী), চৰাই-চিৰিকটি, কীট-পতংগ, মাছ, শেলাই আৰু ভেঁকুৰ।

(খ) উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কি গেছ ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰ: উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) গেছ ব্যৱহাৰ কৰে।

(গ) পৰিৱেশৰ পাঁচটা অজৈৱিক (অজীৱীয়) উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ পাঁচটা অজৈৱিক উপাদান হ’ল— ১) মাটি, ২) পানী, ৩) বায়ু, ৪) সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু তাপ, ৫) উষ্ণতা (বা শিলাখণ্ড / বালি)।

(৩) খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) মাটি, পানী, বায়ু আদি হ’ল পৰিৱেশৰ অজৈৱিক (বা অজীৱীয়) উপাদান।
(খ) উদ্ভিদে খাদ্যৰ বাবে আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
(গ) এটা জীৱই আনটো জীৱক খাই পৰিৱেশৰ (বা প্ৰকৃতিৰ) ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।

(৪) শুদ্ধ বাক্যত (✓) আৰু অশুদ্ধ বাক্যত (✗) চিন দিয়া:

• (ক) বাসস্থানৰ বাবে এটা প্ৰাণীয়ে আন এটা প্ৰাণীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। → ✓ (শুদ্ধ)

• (খ) নেউল এবিধ মাংসভোজী প্ৰাণী। → ✓ (শুদ্ধ)

• (গ) প্ৰাণীবোৰে পৰিৱেশৰ সমতা ৰক্ষা কৰে। → ✓ (শুদ্ধ)

(৫) ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ আঁচ টানি মিলোৱা:

• শস্যক → এন্দুৰে খায়

• কীট-পতংগক → ভেকুলীয়ে খায়

• শেলাইক → মাছে খায়

• সাপক → চিলনীয়ে খায়

(৬) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীলতাৰ সম্পৰ্কে তিনিটা বাক্য লিখা:

উত্তৰ:
১) প্ৰাণীক জীয়াই থাকিবলৈ আৱশ্যকীয় খাদ্য আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন (O₂) গেছ উদ্ভিদে যোগান ধৰে।
২) উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) গেছ প্ৰাণীৰ শ্বাস-ক্ৰিয়াৰ পৰা লাভ কৰে।
৩) বহুতো প্ৰাণীয়ে বাসস্থান আৰু আশ্ৰয়ৰ বাবে গছ-গছনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জ্য পদাৰ্থই মাটিত সাৰ সৃষ্টি কৰি উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

৪. পৰীক্ষাৰ উপযোগী অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Important Extra Questions & Answers)

প্ৰশ্ন ১: খাদ্যশৃংখল কাক বোলে? এটা সাধাৰণ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পৰিৱেশত খাদ্যৰ জৰিয়তে এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ শক্তি প্ৰৱাহিত হোৱা ক্ৰমিক সম্বন্ধটোক খাদ্যশৃংখল বোলে।
উদাহৰণ: ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ।

প্ৰশ্ন ২: খাদ্যশৃংখলত উদ্ভিদৰ স্থান সদায় প্ৰথম কিয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ সহায়ত নিজৰ খাদ্য নিজেই প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে আৰু খাদ্যৰ বাবে আন কোনো জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। সেয়ে খাদ্যশৃংখলত উদ্ভিদৰ স্থান সদায় প্ৰথম (উৎপাদক)।

প্ৰশ্ন ৩: কাতি বিহুৰ দিনা পথাৰৰ মাজত ওখকৈ বাঁহৰ খুঁটি পুতি চাকি কিয় জ্বলোৱা হয়?
উত্তৰ: পথাৰৰ ন-কৈ ওলোৱা ধানৰ থোকবোৰ যাতে অপকাৰী কীট-পতংগই নষ্ট কৰিব নোৱাৰে আৰু খেতি ভাল হয়, তাৰে কামনা কৰি খেতিয়কসকলে পথাৰত আকাশবন্তি বা চাকি জ্বলায়। চাকিৰ পোহৰত আকৰ্ষিত হৈ বহুতো অনিষ্টকাৰী পোক-পতংগ জুইত পৰি ধ্বংস হয়।

প্ৰশ্ন ৪: পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য কাক বোলে?
উত্তৰ: পৰিৱেশত জীৱীয় আৰু অজীৱীয় সকলো উপাদানৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সংখ্যাগত সমতা বজাই থকা অৱস্থাটোক পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য (Balance of Nature) বোলে।