আমাৰ পৰিৱেশ
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘আমাৰ পৰিৱেশ’ পাঠটিত আমাৰ চাৰিওফালে থকা প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছে— জৈৱিক উপাদান (উদ্ভিদ, প্ৰাণী, চৰাই-চিৰিকটি, কীট-পতংগ, অণুজীৱ) আৰু অজৈৱিক উপাদান (বায়ু, পানী, মাটি, পোহৰ/সৌৰশক্তি, পৰ্বত-পাহাৰ)।
পৃথিৱীৰ বিভিন্ন বাসস্থান— যেনে জলাহভূমি (পুনি, মেটেকা, বগলী, মাছ), বনাঞ্চল ও তৃণভূমি (হাতী, গঁড়, বাঘ), মৰুভূমি (কেকটাছ আৰু উটৰ অভিযোজন) আৰু মেৰু অঞ্চলৰ (বগা ভালুক, পেংগুইন, ছীল, বল্লাহৰিণা, য়াক) জীৱ-জন্তুৰ বৈশিষ্ট্য দাঙি ধৰা হৈছে। লগতে সেউজীয়া উদ্ভিদৰ উপৰিও শেলাই, ভেঁকুৰ, মচ, ঢেঁকীয়া আদিৰ গঠন আৰু পচন সাৰ প্ৰস্তুতিত বেক্টেৰিয়াৰ ভূমিকা বুজাই দিয়া হৈছে। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ উপাদান ব্যৱহাৰ কৰি মানুহে সৃষ্টি কৰা মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ (ঘৰ-দুৱাৰ, দলং, ৰাস্তা-ঘাট) আৰু প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পাঠটিত স্পষ্ট কৰা হৈছে।
পৰিৱেশ আৰু উপাদান: প্ৰধান তথ্যকোষ
পৰিৱেশৰ শ্ৰেণীবিভাজন:
১. জৈৱিক উপাদান (Biotic components): উদ্ভিদ, প্ৰাণী, চৰাই-চিৰিকটি, কীট-পতংগ আৰু অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ)।
২. অজৈৱিক উপাদান (Abiotic components): বায়ু, পানী, মাটি, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু তাপ, শিল-বালি, পৰ্বত-পাহাৰ।
বিভিন্ন বাসস্থান আৰু প্ৰাণী-উদ্ভিদ:
জলাহভূমি (Wetland): সাময়িক বা স্থায়ীভাৱে জলমগ্ন মাটিভাগ। উদ্ভিদ: মেটেকা, পুণী, কলমৌ, পদুম। প্ৰাণী: মাছ, ভেকুলী, বগলী, মাছৰোকা, দেওহাঁহ।
মৰুভূমি (Desert): কেকটাছ (মঙহাল কাণ্ড, কাঁইটীয়া পাত, দীঘল শিপা) আৰু উট (‘মৰুভূমিৰ জাহাজ’)।
মেৰু অঞ্চল (Polar Region): বৰফেৰে ঢাক খোৱা অতি শীতল অঞ্চল। প্ৰাণী: বগা ভালুক, পেংগুইন (উৰিব নোৱাৰা বৰফৰ চৰাই), ছীল, বল্লাহৰিণা (শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত শিং), য়াক (দীঘল নোমযুক্ত)। উদ্ভিদ: মচ, শেলাই, লাইকেন।
বিশেষ উদ্ভিদৰ লক্ষণ:
শেলাই (Algae): সেউজীয়া, পত্ৰহৰিৎ থাকে বাবে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে।
ভেঁকুৰ (Fungi): পত্ৰহৰিৎ নাথাকে বাবে নিজৰ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে; পচা কাঠ বা গোবৰত গজে।
মচ (Moss): সেউজীয়া দলিচাৰ দৰে, পাত চেপেটা আৰু চুলিৰ নিচিনা শিপা থাকে।
ঢেঁকীয়া (Fern): সেমেকা ঠাইত গজা উদ্ভিদ, যাৰ স্পষ্ট মূল, কাণ্ড আৰু পাত থাকে।
মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ: প্ৰাকৃতিক উপাদান ব্যৱহাৰ কৰি মানুহে নিৰ্মাণ কৰা ৰাস্তা-ঘাট, দলং, ঘৰ-দুৱাৰ, নগৰ-চহৰ আদি।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
১। উত্তৰ লিখা:
(ক) পৰিৱেশৰ জৈৱিক উপাদানকেইটাৰ নাম কি কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ জৈৱিক উপাদানসমূহ হ’ল—
(১) উদ্ভিদ (গছ-গছনি),
(২) প্ৰাণী (জীৱ-জন্তু),
(৩) চৰাই-চিৰিকটি,
(৪) কীট-পতংগ, আৰু
(৫) অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি)।
(খ) পেংগুইন চৰাইৰ গাৰ গঠন কেনেকুৱা?
উত্তৰ: পেংগুইন হ’ল মেৰু অঞ্চলৰ অতি শীতল বৰফত বাস কৰা এবিধ চৰাই।
১. ইহঁতৰ সমগ্ৰ গাটো সৰু সৰু ঘন পাখিৰে আৱৰা, যিয়ে ইহঁতক প্ৰচণ্ড জাৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
২. ইহঁতৰ ডেউকা দুখন সৰু হোৱা বাবে উৰিব নোৱাৰে; কিন্তু পানীত অতি সুন্দৰকৈ সাঁতুৰিব আৰু বৰফত খোজ কাঢ়িব পাৰে।
(গ) জলাহ অঞ্চল কাক বোলে?
উত্তৰ: সাধাৰণতে সাময়িকভাৱে বা স্থায়ীভাৱে পানীৰে উপচি জলমগ্ন হৈ থকা মাটিভাগ বা জলাশয়সমূহকে জলাহ অঞ্চল বা আৰ্দ্ৰভূমি (Wetland) বোলে। যেনে— বিল, পুখুৰী, জলাহ আদি।
(ঘ) পৰিৱেশৰ অজৈৱিক উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ অজৈৱিক উপাদানসমূহ হ’ল— বায়ু, পানী, মাটি, সূৰ্যৰ পোহৰ (তাপ), শিল-বালি, পৰ্বত-পাহাৰ আৰু নদী।
(ঙ) মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু সুবিধাৰ বাবে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদান বা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত নিৰ্মাণ কৰি লোৱা কৃত্ৰিম পৰিৱেশটোক মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ (Man-made Environment) বোলে। যেনে— ঘৰ-দুৱাৰ, ৰাস্তা-ঘাট, দলং, চহৰ-নগৰ, কাৰখানা, উদ্যান আদি।
(চ) মৰুভূমিত কি কি প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ পোৱা যায়? এটাকৈ উদহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
উদ্ভিদৰ উদাহৰণ: কেকটাছ (Cactus) (গা-গছ মঙহাল আৰু পাত কাঁইটীয়া)।
প্ৰাণীৰ উদাহৰণ: উট (Camel) (ইয়াৰ উপৰিও মৰুভূমিৰ সাপ, মকৰা ইত্যাদি)।
(ছ) পৰিৱেশত পোহৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ:
১. সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে আৰু পৰিৱেশত অক্সিজেন যোগান ধৰে।
২. সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু উত্তাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়ে সমগ্ৰ মানৱজাতি আৰু প্ৰাণীকুল জীয়াই থাকে।
৩. সূৰ্যৰ পোহৰে আমাৰ শৰীৰত ভিটামিন D প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে আৰু পৃথিৱীৰ দিন-ৰাতি তথা বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:
(ক) উট মৰুভূমিৰ প্ৰধান প্ৰাণী।
(খ) বগা ভালুক মেৰু অঞ্চলত থাকে।
(গ) তৃণভূমি অঞ্চলত বৃহৎ এলেকাজুৰি ঘাঁহনি পোৱা যায়।
(ঘ) মৰুভূমিত কেকটাছ জাতীয় উদ্ভিদ হয়।
(ঙ) পোহৰ পৰিৱেশৰ এটা অজৈৱিক উপাদান।
৩। তলৰ উক্তিসমূহ শুদ্ধ কৰি লিখা:
(ক) বগা ভালুক/হৰিণা/জেব্ৰা মেৰু অঞ্চলৰ প্ৰাণী।
উত্তৰ: বগা ভালুক মেৰু অঞ্চলৰ প্ৰাণী।(খ) ছীল/বল্লাহৰিণ/য়াকৰ দীঘল আৰু শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত শিং থাকে।
উত্তৰ: বল্লাহৰিণৰ দীঘল আৰু শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত শিং থাকে।(গ) জিৰাফ/সিংহ/বাঘ এবিধ তৃণভোজী প্ৰাণী।
উত্তৰ: জিৰাফ এবিধ তৃণভোজী প্ৰাণী।
৪। চমুটোকা লিখা:
(ক) জলাহভূমি (Wetland):
সাময়িকভাৱে বা স্থায়ীভাৱে পানীৰে আৱৰি থকা অঞ্চলক জলাহভূমি বা আৰ্দ্ৰভূমি বোলে। মাটি আৰু পানী— এই দুটা উপাদানেৰে গঠিত জলাহভূমি হ’ল জৈৱবৈচিত্ৰ্যৰ এক সমৃদ্ধ আৱাসস্থলী। ইয়াত মেটেকা, পুণী, পদুম, কলমৌ, নলখাগৰি আদি উদ্ভিদ আৰু বিভিন্ন মাছ, ভেকুলী, শামুক, বগলী, মাছৰোকা, দেওহাঁহ আদি জলচৰ প্ৰাণীয়ে আশ্ৰয় লয়।
(খ) অণুজীৱ (Microorganisms):
যিবোৰ জীৱ ইমানেই অতি ক্ষুদ্ৰ যে খালী চকুৰে দেখা পোৱা নাযায় আৰু কেৱল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়তহে দেখা যায়, সেইবোৰক অণুজীৱ বোলে। যেনে— বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ ইত্যাদি। ইহঁত মাটি, পানী আৰু বায়ুত থাকে। বহুতো উপকাৰী বেক্টেৰিয়াই মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পচন ঘটাই মাটিত জৈৱিক পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰে।
(গ) পানী (Water):
পানী হ’ল পৰিৱেশৰ অন্যতম অপৰিহাৰ্য অজৈৱিক উপাদান. পৃথিৱীৰ প্ৰায় দুই-তৃতীয়াংশ জলভাগেৰে আবৃত। পানী অবিহনে কোনো জীৱ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা পানী শোষণ কৰি খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে আৰু মানুহ তথা প্ৰাণীক তৃষ্ণা নিবাৰণ, শৰীৰৰ ক্ৰিয়া-কলাপ আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে নিৰ্মল পানীৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজন।
(ঘ) বায়ু (Air):
পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে থকা গেছৰ আৱৰণটোৱেই হ’ল বায়ু বা বায়ুমণ্ডল। বায়ুত নাইট্ৰ’জেন (৭৮%), অক্সিজেন (২১%), কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু অন্যান্য গেছ থাকে। প্ৰাণীকুলে উশাহত অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে আৰু উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড ব্যৱহাৰ কৰে। বায়ু অবিহনে পৃথিৱীত জীৱনৰ অস্তিত্ব অসম্ভৱ।
৫। প্ৰাকৃতিক দৃশ্য অংকন নিৰ্দেশনা:
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিজৰ বহীত সূৰ্য, পাহাৰ, নদী, গছ-গছনি আৰু উৰি থকা চৰায়েৰে এটি সুন্দৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য অংকন কৰিব পাৰে।