■ পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Quick Summary Points):

• ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিষ্ঠা: ১৯৪৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰ। 

• ৰাষ্ট্ৰসংঘ দিৱস: প্ৰতি বছৰে ২৪ অক্টোবৰ তাৰিখে পালন কৰা হয়।

• প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য ৰাষ্ট্ৰ: ৫১ খন (বৰ্তমান সদস্য ৰাষ্ট্ৰ: ১৯৩ খন)।

• ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য কাৰ্যালয়: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউয়ৰ্ক চহৰ।

• চনদ আৰু অনুচ্ছেদ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদত মুঠ ১১১ টা অনুচ্ছেদ আছে।

• প্ৰধান অংগসমূহ (৬ টা): (১) সাধাৰণ সভা, (২) নিৰাপত্তা পৰিষদ, (৩) অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ, (৪) ন্যাসৰক্ষী পৰিষদ, (৫) আন্তৰ্জাতিক ন্যায়ালয়, আৰু (৬) সচিবালয়।

• নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সদস্য: মুঠ ১৫ জন (৫ খন স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰ: আমেৰিকা, গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, ৰাছিয়া, চীন; আৰু ১০ জন অস্থায়ী সদস্য)।

• মানৱ অধিকাৰ দিৱস: প্ৰতি বছৰে ১০ ডিচেম্বৰ তাৰিখে পালন কৰা হয় (১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ গৃহীত হৈছিল)।

• ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC): ১৯৯৩ চনৰ ১২ অক্টোবৰত গঠিত হয় (‘মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা আইন, ১৯৯৩’ অনুসৰি)।

অনুশীলনৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises & Solutions)

ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। ৰাষ্ট্ৰসংঘ কিয় গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ভয়াৱহ ধ্বংসলীলাৰ পিছত বিশ্বত স্থায়ী শান্তি আৰু নিৰাপত্তা প্ৰতিষ্ঠা কৰা, ভৱিষ্যতে যুদ্ধ প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু দেশসমূহৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৪৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘ গঠন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ দুটা উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ প্ৰথম অনুচ্ছেদত সন্নিৱিষ্ট দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য হ’ল—
(ক) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু নিৰাপত্তা বজাই ৰখা।
(খ) সমান অধিকাৰ আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ ভিত্তিত বিশ্বৰ সকলো দেশৰ মাজত বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা।

প্ৰশ্ন ৩। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অংগকেইটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ৬ টা প্ৰধান অংগৰ নাম হ’ল—
১. সাধাৰণ সভা (General Assembly)
২. নিৰাপত্তা পৰিষদ (Security Council)
৩. অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ (Economic and Social Council)
৪. ন্যাসৰক্ষী পৰিষদ (Trusteeship Council)
৫. আন্তৰ্জাতিক ন্যায়ালয় (International Court of Justice)
৬. সচিবালয় (Secretariat)

প্ৰশ্ন ৪। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ লগত জড়িত থকা দুটা এজেন্সিৰ (অভিকৰণ) নাম লিখা।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ লগত জড়িত দুটা উল্লেখযোগ্য এজেন্সি হ’ল—
(ক) বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO – World Health Organisation)
(খ) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সাংস্কৃতিক সংগঠন (UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

প্ৰশ্ন ৫। নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ সম্পৰ্কত সম্পাদিত হোৱা দুখন চুক্তিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ সম্পৰ্কত সম্পাদিত হোৱা দুখন চুক্তি হ’ল—
(ক) আংশিকভাৱে আণৱিক অস্ত্ৰৰ বিস্ফোৰণ নিষিদ্ধ চুক্তি (PTBT – ১৯৬৩)
(খ) পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ পৰীক্ষা নিষিদ্ধকৰণ চুক্তি (CTBT – ১৯৯৬)

প্ৰশ্ন ৬। মানৱ অধিকাৰ মানে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, ভাষা বা লিংগ নিৰ্বিশেষে স্বাধীনভাৱে, মৰ্যাদাপূৰ্ণভাৱে জীয়াই থকা আৰু নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ সৰ্বাঙ্গীন বিকাশ সাধন কৰাৰ বাবে জন্মগতভাৱে যিবোৰ অপৰিহাৰ্য অধিকাৰ লাভ কৰে, সেইবোৰকেই মানৱ অধিকাৰ (Human Rights) বোলা হয়।

খ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। ৰাষ্ট্ৰসংঘ গঠনৰ উদ্দেশ্য আৰু ইয়াৰ নীতিকেইটা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উদ্দেশ্যসমূহ:
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ প্ৰথম অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চাৰিটা মূল উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা হৈছে—
১. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু নিৰাপত্তা ৰক্ষা: সমগ্ৰ বিশ্বত শান্তি আৰু সুৰক্ষা বজাই ৰখা আৰু যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা দূৰ কৰা।
২. বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক স্থাপন: সমান অধিকাৰ আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ ভিত্তিত বিভিন্ন দেশৰ মাজত সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা।
৩. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা: অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু মানৱীয় সমস্যাসমূহ সমাধানৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰা আৰু প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে যাতে মৌলিক মানৱ অধিকাৰ উপভোগ কৰিব পাৰে তাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৪. সমন্বয় কেন্দ্ৰ: উল্লিখিত লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ সাধন কৰিবলৈ বিভিন্ন দেশৰ কাম-কাজ আৰু সম্পৰ্কৰ সমন্বয় সাধনৰ উমৈহতীয়া কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰা।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰধান নীতিসমূহ:
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ কাম-কাজ পৰিচালনাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত প্ৰধান নীতিসমূহ হ’ল—
১. সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌম সমতাৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰসংঘ প্ৰতিষ্ঠা হ’ব।
২. চনদত উল্লেখ থকা সকলো নিয়ম-কানুন আৰু দায়-দায়িত্ব সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই মানি চলিব লাগিব।
৩. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি, নিৰাপত্তা আৰু ন্যায় বিঘ্নিত নকৰাকৈ সকলো ধৰণৰ বিবাদ শান্তিপূৰ্ণ আলোচনাৰ মাধ্যমেৰে মীমাংসা কৰিব লাগিব।
৪. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্ক ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত কোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অন্য ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে ভাবুকি সৃষ্টি বা শক্তি প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰিব।
৫. চনদ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘই গ্ৰহণ কৰা সকলো পদক্ষেপ আৰু ব্যৱস্থাত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সম্পূৰ্ণ সহায় কৰিব লাগিব আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘই শাস্তি বিহা কোনো দেশক সহায় কৰিব নোৱাৰিব।
৬. কোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ একান্ত আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত ৰাষ্ট্ৰসংঘই হস্তক্ষেপ নকৰিব।

প্ৰশ্ন ২। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ:
নিৰাপত্তা পৰিষদ (Security Council) হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু কাৰ্যবাহী অংগ। বিশ্বত শান্তি আৰু নিৰাপত্তা ৰক্ষাৰ মুখ্য দায়িত্ব এই পৰিষদৰ ওপৰতেই ন্যস্ত।

• গঠন আৰু সদস্য সংখ্যা: ৰাষ্ট্ৰসংঘ গঠনৰ সময়ত নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সদস্য সংখ্যা আছিল ১১ জন (৫ জন স্থায়ী আৰু ৬ জন অস্থায়ী)। ১৯৬৩ চনত চনদৰ ২৩ নং অনুচ্ছেদ সংশোধন কৰি অস্থায়ী সদস্যৰ সংখ্যা ১০ জনলৈ বৃদ্ধি কৰা হয়। বৰ্তমান নিৰাপত্তা পৰিষদ মুঠ ১৫ জন সদস্যৰে গঠিত।

• স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ: ৫ খন স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হ’ল— (১) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, (২) গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, (৩) ফ্ৰান্স, (৪) ৰাছিয়া, আৰু (৫) চীন।

• অস্থায়ী সদস্য নিৰ্বাচন: ১০ জন অস্থায়ী সদস্যক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাই ২ বছৰৰ কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰে।

• সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু ‘ভেটো’ (Veto) ক্ষমতা: কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৫ জন স্থায়ী সদস্যসহ মুঠ ৯ জন সদস্যৰ সন্মতি অপৰিহাৰ্য। স্থায়ী সদস্যসকলৰ ‘ভেটো’ (নাকচ কৰাৰ ক্ষমতা) আছে. কোনো এটা স্থায়ী সদস্যই বিৰোধিতা কৰি ভেটো দিলে কোনো সিদ্ধান্ত কাৰ্যকৰী হ’ব নোৱাৰে।

• প্ৰধান কাৰ্যাৱলী: বিবাদমান দেশসমূহৰ মাজত মধ্যস্থতা কৰা, শান্তিপূৰ্ণ সমাধান উলিওৱা, যুদ্ধবিৰতি ঘোষণা কৰা, অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰা আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিসেনা প্ৰেৰণ কৰি শান্তি শৃংখলা বাহাল ৰখা।

প্ৰশ্ন ৩। বিশ্বশান্তিৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘই লোৱা পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
১৯৪৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পৰা আজি পৰ্যন্ত সমগ্ৰ বিশ্বক আন এক বিশ্বযুদ্ধৰ ভয়াৱহতাৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰি ৰখাত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ঐতিহাসিক ভূমিকা পালন কৰিছে। বিশ্বশান্তি ৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘই গ্ৰহণ কৰা প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
১. নিৰস্ত্ৰীকৰণ আয়োগ গঠন: বিশ্বৰ দেশসমূহৰ মাজত মাৰাত্মক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ প্ৰতিযোগিতা বন্ধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৫২ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ‘নিৰস্ত্ৰীকৰণ আয়োগ’ (Disarmament Commission) গঠন কৰে।
২. নিৰস্ত্ৰীকৰণ আৰু অস্ত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ চুক্তি: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ তৎপৰতাত কেইবাখনো ঐতিহাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছে—

• ১৯৬৩ চনৰ আংশিক আণৱিক পৰীক্ষা নিষিদ্ধ চুক্তি (PTBT)

• ১৯৬৭ চনৰ বহিঃ মহাকাশ চুক্তি (Outer Space Treaty)

• ১৯৬৮ চনৰ পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ সংকোচন চুক্তি (NPT)

• ১৯৭১ চনৰ সমুদ্ৰতলি নিয়ন্ত্ৰণ চুক্তি (Seabed Control Treaty)

• ১৯৭২ আৰু ১৯৭৯ চনৰ ছল্ট-১ আৰু ছল্ট-২ চুক্তি (SALT-I & SALT-II)

• ১৯৯১ আৰু ১৯৯৩ চনৰ ষ্টাৰ্ট-১ আৰু ষ্টাৰ্ট-২ চুক্তি (START-I & START-II)

• ১৯৯৬ চনৰ পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ পৰীক্ষা নিষিদ্ধকৰণ চুক্তি (CTBT)।
  ৩. প্ৰতিৰোধমূলক কূটনীতি (Preventive Diplomacy): ২০০৭ চনৰ জুন মাহত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ‘প্ৰতিৰোধমূলক কূটনীতি’ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰে, যাৰ মূল লক্ষ্য হ’ল কোনো বিবাদ যুদ্ধলৈ পৰিণত হোৱাৰ পূৰ্বেই আলোচনা আৰু বুজাবুজিৰ জৰিয়তে সমাধান কৰা।
  ৪. শান্তিসেনা মোতায়েন (Peacekeeping Missions): সংঘাতপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিসেনা প্ৰেৰণ কৰি যুদ্ধবিৰতি বাহাল ৰখা আৰু নাগৰিকৰ জীৱন-সম্পত্তি ৰক্ষা কৰা।

প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ সম্পৰ্কত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ:
ভাৰতবৰ্ষত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষিত আৰু সংৰক্ষিত কৰাৰ স্বাৰ্থত ১৯৯৩ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC) গঠন কৰা হয়।

• প্ৰতিষ্ঠাৰ পটভূমি: ১৯৯৩ চনৰ জুন মাহত ভিয়েনাত অনুষ্ঠিত মানৱ অধিকাৰ অধিৱেশনৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি ১৯৯৩ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এখন অধ্যাদেশ জাৰি কৰে। সেইমৰ্মে ১৯৯৩ চনৰ ১২ অক্টোবৰত ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ গঠন হয়। পিছত সংসদে গৃহীত কৰা বিধেয়কখনে ১৯৯৪ চনৰ ৮ জানুৱাৰীত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাভ কৰি ‘মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা আইন, ১৯৯৩’ নামেৰে বলবৎ হয়।

• আয়োগৰ গঠন আৰু সদস্যসকল:
  (ক) সভাপতি: উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ এগৰাকী প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ।
  (二) সদস্যসকল:
  * এজন সদস্য উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ কাৰ্যৰত বা প্ৰাক্তন ন্যায়াধীশ।
  * এজন সদস্য কোনো এখন উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ কাৰ্যৰত বা প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ।
  * দুজন সদস্য মানৱ অধিকাৰ সম্পৰ্কত বিশেষ জ্ঞান আৰু অভিজ্ঞতা থকা বিশিষ্ট ব্যক্তি।
  (গ) পদেন সদস্য (Ex-officio Members): ৰাষ্ট্ৰীয় সংখ্যালঘু আয়োগ, অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়োগ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় মহিলা আয়োগৰ সভাপতিসকল আয়োগৰ পদেন সদস্য।

• নিযুক্তি আৰু কাৰ্যকাল: সকলো সদস্যকে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৫ বছৰৰ বাবে নিযুক্তি দিয়ে।

• কাৰ্যাৱলী ও দায়িত্ব: ভাৰতবৰ্ষত মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ ঘটনাৰ অনুসন্ধান আৰু তদন্ত কৰা, ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকক ন্যায় আৰু ক্ষতিপূৰণ প্ৰদানৰ বাবে চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়া আৰু মানৱ অধিকাৰৰ অতন্দ্ৰ প্ৰহৰী হিচাপে কাম কৰা।

প্ৰশ্ন ৫। মানৱ অধিকাৰ সম্পৰ্কত ৰাষ্ট্ৰসংঘই লোৱা পদক্ষেপ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
বিশ্বৰ প্ৰতিজন নাগৰিকক মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন যাপন আৰু ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘই কেইবাটাও যুগান্তকাৰী পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে—
১. মানৱ অধিকাৰ আয়োগ প্ৰতিষ্ঠা (১৯৪৬): ১৯৪৬ চনৰ ১৬ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখে ৰাষ্ট্ৰসংঘই মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (UNHRC) গঠন কৰে। এই আয়োগে মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ অভিযোগ গ্ৰহণ কৰে আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰৰ পৰা প্ৰতিবেদন বিচাৰে।
২. মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ (১৯৪৮): ১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাই ৪৮ খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সমৰ্থনত ‘মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ’ (Universal Declaration of Human Rights) গ্ৰহণ কৰে। এটা প্ৰস্তাৱনা আৰু ৩০ টা অনুচ্ছেদ সম্বলিত এই ঐতিহাসিক ঘোষণাপত্ৰৰ স্মৃতি হিচাপে প্ৰতি বছৰে ১০ ডিচেম্বৰ তাৰিখটো সমগ্ৰ বিশ্বত ‘মানৱ অধিকাৰ দিৱস’ হিচাপে পালন কৰা হয়।
৩. সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহত ৰাষ্ট্ৰীয় আয়োগ গঠনৰ নিৰ্দেশনা: ১৯৬৬, ১৯৭০ আৰু ১৯৯৩ চনৰ ভিয়েনা সন্মিলনত ৰাষ্ট্ৰসংঘই সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰকে স্বতন্ত্ৰভাৱে নিজৰ দেশত মানৱ অধিকাৰ আয়োগ গঠন কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।
৪. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিধি আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা: মহিলা, শিশু, শ্ৰমিক, সংখ্যালঘু আৰু শৰণাৰ্থীসকলৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি আৰু নীতি প্ৰণয়ন কৰি সদস্য দেশসমূহক নাগৰিকৰ মানৱ অধিকাৰ সুনিশ্চিত কৰিবলৈ দায়বদ্ধ কৰি তোলে।

গ) অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আৰু মুখ্য কাৰ্যালয়সমূহ (Quick Reference Table)