অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises & Solutions)

ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। বিনিময় প্ৰথা কি?
উত্তৰ: সা-সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সা-সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময় কৰা পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাকে বিনিময় প্ৰথা (Barter System) বোলে।

প্ৰশ্ন ২। মুদ্ৰা কি? 
উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ ক্ৰাউথাৰৰ মতে, বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে যাৰ সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা আছে আৰু যিয়ে সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ মাপকাঠি আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰে, সিয়েই হ’ল মুদ্ৰা।

প্ৰশ্ন ৩। মুদ্ৰাৰ এটা মুখ্য কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰা।

প্ৰশ্ন ৪। অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বেংকৰ চেক (Cheque)।

প্ৰশ্ন ৫। প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা কি?
উত্তৰ: যি কাগজী মুদ্ৰাক সমমূল্যৰ সোণ বা ৰূপলৈ সহজেই ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা যায় (সোণ বা ৰূপৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়), তাকে প্ৰতিনিধিত্বমূলক বা পৰিৱৰ্তনীয় কাগজী মুদ্ৰা বোলে।

প্ৰশ্ন ৬। বেংক কি?
উত্তৰ: বেংক হ’ল এবিধ বিত্তীয় অনুষ্ঠান, যিয়ে জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় বা আমানত সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই সঞ্চয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰয়োজনীয় ব্যক্তিসকলক ঋণ প্ৰদান কৰে অৰ্থাৎ ঋণৰ ব্যৱসায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৩৫ চনত।

প্ৰশ্ন ৮। চলিত আমানত কি?
উত্তৰ: যি আমানতত জমা থোৱা ধন জমাকাৰীয়ে যিকোনো সময়তে চেকৰ জৰিয়তে উলিয়াই আনিব পাৰে, তাকে চলিত আমানত (Current Deposit) বোলে।

খ) চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। সংগতিবিহীন অভাৱে বিনিময় প্ৰথাত কিদৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰ: বিনিময় প্ৰথাত দুজন ব্যক্তিৰ মাজত বস্তুৰ সালসলনি হ’বলৈ হ’লে দুয়োৰে অভাৱৰ পাৰস্পৰিক মিল বা সংগতি থাকিব লাগিব। কিন্তু বাস্তৱত এজনৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু আনজনৰ ওচৰত নাথাকিব পাৰে বা এজনে দিব খোজা বস্তুটো আনজনে নিবিচাৰিব পাৰে। এই অভাৱৰ সংগতিহীনতাৰ বাবে বিনিময় প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ হৈ পৰে আৰু লেনদেনত ডাঙৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ২। মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সা-সামগ্ৰীবোৰ সোনকালে নষ্ট হৈ যায় বাবে ভৱিষ্যতৰ বাবে সঞ্চয় কৰি ৰাখিব নোৱাৰি। কিন্তু মুদ্ৰা নষ্ট নোহোৱাকৈ দীৰ্ঘদিন সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি আৰু ভৱিষ্যতে যিকোনো সময়ত সেই মুদ্ৰাৰে প্ৰয়োজনীয় সা-সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব পাৰি। সেয়ে মুদ্ৰাক সা-সামগ্ৰীৰ ‘মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ’ (Store of Value) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩। মুদ্ৰাৰ কোনটো বৈশিষ্ট্য সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কিয়?
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যটো হ’ল সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা। কাৰণ সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকে যদি কোনো বস্তুক বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে দ্বিধাহীনভাৱে গ্ৰহণ নকৰে, তেন্তে সেই বস্তুৱে কেতিয়াও মুদ্ৰাৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৪। মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ কি?
উত্তৰ: যিকোনো মুদ্ৰা পলম নকৰাকৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে সমমূল্যৰ সা-সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ যি বিশেষ গুণ বা ক্ষমতা থাকে, তাকে মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ (Liquidity property) বোলে।

প্ৰশ্ন ৫। ‘মুদ্ৰা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠি’— ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বিনিময় প্ৰথাত প্ৰতিটো বস্তুৰ বিনিময় হাৰ বেলেগ বেলেগ সামগ্ৰীৰ মাধ্যমত প্ৰকাশ কৰিবলগীয়া হৈছিল, যিটো অতি জটিল আছিল। কিন্তু মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত বজাৰৰ সকলো আৰ্থিক সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্য কেৱল এটা উমৈহতীয়া একক অৰ্থাৎ মুদ্ৰাৰ মাধ্যমেৰে (টকা বা মূল্য হিচাপে) নিৰ্ধাৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰা হয়। সেয়ে মুদ্ৰা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠি।

প্ৰশ্ন ৬। সসীম বিহিত আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:

• সসীম বিহিত মুদ্ৰা: যি বিহিত মুদ্ৰাৰ সহায়ত আইনগতভাৱে কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট সীমিত পৰিমাণৰ লেনদেনহে সম্পন্ন কৰিব পাৰি, তাকে সসীম বিহিত মুদ্ৰা বোলে (যেনে— কম মূল্যৰ ধাতুৰ পইচা বা খুচুৰা মুদ্ৰা)।

• অসীম বিহিত মুদ্ৰা: যি মুদ্ৰাৰ সহায়ত যিকোনো বৃহৎ পৰিমাণৰ লেনদেন সম্পাদন কৰিব পাৰি আৰু যি মুদ্ৰা গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোনো ব্যক্তি আইনগতভাৱে বাধ্য, তাকে অসীম বিহিত মুদ্ৰা বোলে (যেনে— ভাৰতৰ কাগজী নোটসমূহ)।

প্ৰশ্ন ৭। আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে?
উত্তৰ: ১৯৭৫ চনত প্ৰতিষ্ঠিত আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকসমূহে (RRB) মূলতঃ দুটা প্ৰধান কাম কৰে—
(১) গাঁও অঞ্চলৰ দুখীয়া কৃষক, শ্ৰমিক আৰু শিপিনীসকলক মহাজনৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কম সুতৰ হাৰত সহজ ঋণ প্ৰদান কৰা।
(২) গাঁৱৰ ক্ষুদ্ৰ সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি বিভিন্ন গ্ৰামোন্নয়ন আৰু উৎপাদনমূলক কামত ব্যৱহাৰ কৰা।

প্ৰশ্ন ৮। অনা-বেংক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ কি অৰ্থত বেলেগ?
উত্তৰ:
(১) বেংকৰ দৰে অনা-বেংক বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে আমানত সংগ্ৰহ কৰে যদিও জমাকাৰীক চেকৰ সুবিধা প্ৰদান নকৰে; সেয়ে চেকৰ জৰিয়তে এইবোৰৰ পৰা ধন উলিয়াব নোৱাৰি।
(২) বেংকৰ আমানতৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী আমানত বীমা আঁচনি থাকে, কিন্তু অনা-বেংক প্ৰতিষ্ঠানত জমাকাৰীৰ সঞ্চয়ৰ এনে সুৰক্ষা বা বীমা ব্যৱস্থা নাথাকে।

গ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা হ’ল—
(১) সংগতিবিহীন অভাৱ: লেনদেনৰ বাবে দুয়ো পক্ষৰ অভাৱৰ মিল থকাটো অপৰিহাৰ্য, কিন্তু বাস্তৱত এনে অভাৱৰ মিল পোৱাটো অতি কঠিন আছিল।
(২) হিচাপ-নিকাচৰ উমৈহতীয়া এককৰ অভাৱ: বিনিময় প্ৰথাত বজাৰৰ সকলো বস্তুৰ বিনিময় হাৰ ইটোৰ বিপৰীতে সিটো হিচাপত মনত ৰখাটো অসম্ভৱ আছিল, কাৰণ মূল্য জোখাৰ কোনো উমৈহতীয়া একক নাছিল।
(৩) বিভাজনীয়তাৰ অসুবিধা: কিছুমান ডাঙৰ সামগ্ৰী (যেনে— গৰু, হাতী) সৰু অংশলৈ ভাগ কৰিব নোৱাৰি বাবে কম মূল্যৰ বস্তুৰ সৈতে সিবোৰৰ বিনিময় কৰা সম্ভৱ নাছিল।
(৪) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰৰ অভাৱ: মাছ, গাখীৰ, শস্য আদি সামগ্ৰী সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱাৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ বাবে সম্পদ বা মূল্য সঞ্চয় কৰি ৰখাত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২। মুদ্ৰাৰ যিকোনো চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল—
(১) সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা: বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সমাজৰ সকলো লোকেই মুদ্ৰাক কোনো দ্বিধা নোহোৱাকৈ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব।
(2) চিনাক্তকৰণৰ সহজতা: মুদ্ৰা আন সাধাৰণ সামগ্ৰীৰ পৰা স্পষ্টভাৱে চিনিব পৰা হ’ব লাগিব যাতে জাল বা ভুৱা মুদ্ৰা সহজে ধৰা পেলাব পাৰি।
(৩) স্থায়িত্ব বা অবিনশ্বৰতা: মুদ্ৰা সহজে নষ্ট হৈ নোযোৱা বস্তুৰে তৈয়াৰী হ’ব লাগিব যাতে ইয়াক সঞ্চয়ৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(৪) তাৰল্য গুণ: মুদ্ৰাক যিকোনো সময়তে পলম নকৰাকৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে সা-সামগ্ৰী বা সেৱালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা ক্ষমতা থাকিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৩। মুদ্ৰাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মুদ্ৰাই প্ৰধানকৈ চাৰিটা কাৰ্য সম্পাদন কৰে—
(১) বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange): সা-সামগ্ৰী আৰু সেৱা বেচা-কিনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মুদ্ৰাই সৰ্বজনগ্ৰাহ্য মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।
(২) মূল্যৰ মাপকাঠি (Measure of Value): বজাৰৰ সকলো বস্তু আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ এককত (দাম হিচাপে) সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
(৩) স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড (Standard of Deferred Payments): ভৱিষ্যতে আদায় দিবলগীয়া ঋণ, সুত বা কিস্তিৰ সকলো হিচাপ-নিকাচ মুদ্ৰাৰ মাধ্যমেৰে কৰা হয়।
(৪) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ (Store of Value): সা-সামগ্ৰীৰ দৰে নষ্ট হৈ নোযোৱাকৈ ভৱিষ্যতৰ নিৰাপত্তা আৰু প্ৰয়োজনৰ বাবে মুদ্ৰাৰ ৰূপত সম্পদ সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৪। চেক এখন মুদ্ৰা নে? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে যুক্তি দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: চেক প্ৰকৃততে মুদ্ৰা নহয়; ই মুদ্ৰা পৰিশোধৰ এটা লিখিত আদেশহে মাথোন।
যুক্তি:
(১) চেকৰ কোনো সাধাৰণ বা সৰ্বজনীন গ্ৰহণযোগ্যতা নাই। এজন বিক্ৰেতাই ক্ৰেতাৰ পৰা চেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ আইনগতভাৱে বাধ্য নহয়।
(২) চেক এখন বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender) নহয়। কোনোবাই চেক গ্ৰহণ নকৰিলে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে আইনগত ব্যৱস্থা ল’ব নোৱাৰি।
(৩) চেকৰ জৰিয়তে কেৱল বেংকত থকা জমাকাৰীৰ নিজা ধন আন এজনলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ আদেশ দিয়া হয়। সেয়ে চেকক প্ৰকৃত মুদ্ৰা নোবুলি ‘নিকট মুদ্ৰা’ (Near Money) বা ধনাদেশ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫। মুদ্ৰাই সৃষ্টি কৰিব পৰা চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা হ’ল—
(১) মূল্যৰ অস্থিৰতা আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি: মুদ্ৰাৰ মূল্য হ্ৰাস পালে (অৰ্থাৎ দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি পালে) সমাজৰ মধ্যবিত্ত আৰু সীমিত আয়ৰ লোকসকল চৰম আৰ্থিক সংকটত পৰে।
(২) অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি: মুদ্ৰাই ধন-সম্পদ এমুঠি চহকী ব্যক্তিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হোৱাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত সমাজত ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত ব্যৱধান বৃদ্ধি পায়।
(৩) ক’লা মুদ্ৰাৰ উৎপত্তি: কৰ ফাঁকি আৰু অবৈধ ব্যৱসায়ৰ জৰিয়তে হিচাপবিহীন ক’লা মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে দেশৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰতি ভাবুকি আনে।
(৪) নৈতিক আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়: মুদ্ৰাৰ প্ৰতি অত্যধিক লোভ আৰু লালসাই সমাজত দুৰ্নীতি, অপৰাধ আৰু অবিচাৰ বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ৬। কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য হ’ল—
(১) কাগজী নোটৰ ছপা আৰু যোগান: দেশৰ কাগজী মুদ্ৰা ছপা আৰু প্ৰচলন কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ কেৱল কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ থাকে।
(২) ঋণ মুদ্ৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ: বাণিজ্যিক বেংকসমূহে সৃষ্টি কৰা ঋণৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি দেশত মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু মন্দাৱস্থা ৰোধ কৰা।
(৩) বেংকসমূহৰ বেংক আৰু শেষ আশ্ৰয়স্থল: সকলো বাণিজ্যিক বেংকৰ হিচাপ পৰীক্ষা কৰা আৰু আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত শেষ আশ্ৰয়স্থল হিচাপে সাহায্য প্ৰদান কৰা।
(৪) চৰকাৰৰ বেংকাৰ আৰু পৰামৰ্শদাতা: চৰকাৰৰ সকলো আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ ৰখা, বাজেট ঘাটি পূৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা আৰু বিত্তীয় বিষয়ত চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়া।

প্ৰশ্ন ৭। বাণিজ্যিক বেংকে সম্পাদন কৰা দুটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংকৰ দুটা মূল কাৰ্য হ’ল—
(১) আমানত বা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰা: সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ পৰা চলিত আমানত, সঞ্চয় আমানত আৰু স্থিৰ আমানতৰ জৰিয়তে সঞ্চিত ধন সংগ্ৰহ কৰা।
(২) ঋণ প্ৰদান আৰু ঋণ মুদ্ৰা সৃষ্টি: কৃষক, ব্যৱসায়ী আৰু উদ্যোগীসকলক উৎপাদনমূলক কামৰ বাবে ঋণ প্ৰদান কৰা আৰু প্ৰাথমিক আমানতৰ ভিত্তিত কেইবাগুণো অধিক সক্ৰিয় বা উদ্ভূত আমানত (ঋণ মুদ্ৰা) সৃষ্টি কৰা।

প্ৰশ্ন ৮। তলত উল্লেখ কৰা প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা:

(ক) আই ডি বি আই (IDBI – ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক):
১৯৬৪ চনত স্থাপিত এই বেংকে দেশৰ ক্ষুদ্ৰ আৰু বৃহৎ ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে আৰু ৰাজ্যিক বিত্ত নিগমসমূহৰ জৰিয়তে পৰোক্ষভাৱে দীৰ্ঘকালীন বিত্তীয় সাহায্য আৰু কাৰিকৰী পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

(খ) আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক (RRB):
১৯৭৫ চনত স্থাপিত এই বেংকসমূহে গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ কৃষক, শ্ৰমিক আৰু কুটিৰ শিল্পীসকলক মহাজনৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কম সুতত ঋণ দিয়ে আৰু গ্ৰাম্য সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি গ্ৰামোন্নয়নত নিয়োগ কৰে।

(গ) কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক (NABARD):
১৯৮২ চনত স্থাপিত NABARD হ’ল দেশৰ কৃষি আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ শীৰ্ষ বিত্ত যোগানকাৰী অনুষ্ঠান। ই কৃষি, ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটিৰ শিল্পৰ বিকাশৰ বাবে ঋণ যোগান, পুনৰীক্ষণ আৰু বিভিন্ন বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।

(ঘ) ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ উন্নয়ন বেংক (SIDBI):
১৯৯০ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱা ছিদ্বিয়ে (SIDBI) দেশৰ ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ আধুনিকীকৰণ, উন্নত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱস্থা, উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে উপযুক্ত বজাৰ সৃষ্টি আৰু এই উদ্যোগসমূহলৈ বিভিন্ন বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে ঋণ সাহায্য আগবঢ়ায়।