পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনী সমাধান (Textbook Questions and Solutions)

১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ১৪৩)

প্ৰশ্ন ১: যদি অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰে বংশ বিস্তাৰ কৰা কোনো এটা প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যাৰ “A” চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ পৰিমাণ 10% আৰু সেই একে জনসংখ্যাৰ মাজত “B” চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ পৰিমাণ 60% হয় তেন্তে কোনটো চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য আগতীয়াকৈ উৎপত্তি হৈছিল?

উত্তৰ:
চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য “B” আগতীয়াকৈ উৎপত্তি হৈছিল। 
কাৰণ: অযৌন প্ৰজননত ডি.এন.এ. (DNA) প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত অতি কম পৰিমাণে ভিন্নতা বা প্ৰকৰণৰ সৃষ্টি হয়। পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা বংশানুক্ৰমে প্ৰৱাহিত হৈ অহা মূল চৰিত্ৰবোৰ পুৰুষাণুক্ৰমে সঞ্চিত হৈ জনসংখ্যাৰ সৰহসংখ্যক (৬০%) জীৱৰ দেহত প্ৰকাশ পায়। আনহাতে, শেহতীয়াকৈ সৃষ্টি হোৱা নতুন ভিন্নতাবোৰ জনসংখ্যাৰ অতি কম সংখ্যক (১০%) জীৱৰ মাজতহে দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ২: এটা প্ৰজাতিত সৃষ্টি হোৱা ভিন্নতাই জীৱক বৰ্তি থকাত কেনেধৰণে সহায় কৰে?

উত্তৰ:
পৰিবেশৰ ভৌতিক কাৰকসমূহ (যেনে- উষ্ণতা, পানীৰ লভ্যতা, জলবায়ু আদি) সদায় সলনি হৈ থাকিব পাৰে। যদি এটা প্ৰজাতিৰ সকলো জীৱ একে ধৰণৰ হয়, তেন্তে পৰিবেশৰ হঠাত হোৱা পৰিৱৰ্তনত সমগ্ৰ প্ৰজাতিটো ধ্বংস হৈ যাব পাৰে। কিন্তু ভিন্নতাৰ (Variation) বাবে কিছুমান জীৱই পৰিৱৰ্তিত পৰিবেশৰ সৈতে খাপ খাব পৰা বিশেষ ক্ষমতা লাভ কৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে অধিক উত্তাপ সহ্য কৰিব পৰা ভিন্নতা থকা বেক্টেৰিয়াবোৰহে জীয়াই থাকিবলৈ সক্ষম হয়, বাকীবোৰ ধ্বংস হয়। এনেদৰে ভিন্নতাই প্ৰজাতিটোক বিলুপ্ত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰি বৰ্তি থকাত সহায় কৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ১৪৭)

প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলে তেখেতৰ পৰীক্ষাৰ যোগেদি বংশানুক্ৰমিকভাৱে প্ৰবাহিত চৰিত্ৰবিলাকৰ কোনটো প্ৰভাৱী (Dominant) আৰু কোনটো অপ্ৰভাৱী (Recessive) তাক কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিছিল?

উত্তৰ:
মেণ্ডেলে এডাল বিশুদ্ধ ওখ (TT) আৰু এডাল বিশুদ্ধ চাপৰ (tt) মটৰমাহ গছৰ মাজত সংকৰণ ঘটাইছিল:

1. প্ৰথম অপত্য জনু (F₁ জনু): সকলোবোৰ গছ ওখ (Tt) হৈছিল; কোনো মধ্যমীয়া বা চাপৰ গছ পোৱা নগৈছিল। ইয়াৰ পৰা দেখা গ’ল যে কেৱল ওখ চৰিত্ৰটোৱেহে নিজকে প্ৰকাশ কৰিলে।

2. দ্বিতীয় অপত্য জনু (F₂ জনু): যেতিয়া F₁ জনুৰ ওখ গছবোৰৰ মাজত স্ব-পৰাগযোগ ঘটালে, তেতিয়া F₂ জনুত ৩ ভাগ ওখ আৰু ১ ভাগ চাপৰ গছ পোৱা গ’ল (অনুপাত ৩:১)।
   সিদ্ধান্ত: F₁ জনুত চাপৰ চৰিত্ৰটো সুপ্ত অৱস্থাত আছিল কিন্তু লোপ পোৱা নাছিল। যিটো চৰিত্ৰই এটা মাত্ৰ কাৰক (T) থাকিলে নিজকে প্ৰকাশ কৰে তাক প্ৰভাৱী চৰিত্ৰ (Dominant trait) আৰু যিটো চৰিত্ৰই কেৱল দুয়োটা কাৰক (tt) একেলগে থাকিলেহে প্ৰকাশ পায় তাক অপ্ৰভাৱী চৰিত্ৰ (Recessive trait) বুলি মেণ্ডেলে নিৰ্ণয় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: মেণ্ডেলে তেখেতৰ পৰীক্ষাৰ যোগেদি বংশানুক্ৰমিকভাৱে প্ৰবাহিত চৰিত্ৰবিলাক স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰবাহিত হয় বুলি কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিছিল?

উত্তৰ:
মেণ্ডেলে দুযোৰ বিপৰীতধৰ্মী চৰিত্ৰ লৈ দ্বিসংকৰণ (Dihybrid cross) পৰীক্ষা চলাইছিল— ঘূৰণীয়া হালধীয়া বীজযুক্ত (RRYY) আৰু সোতোৰা সেউজীয়া বীজযুক্ত (rryy) মটৰমাহ গছ।

• F₁ জনুত সকলোবোৰ ঘূৰণীয়া আৰু হালধীয়া বীজযুক্ত (RrYy) গছ পোৱা গ’ল।

• F₁ জনুৰ স্ব-পৰাগযোগৰ ফলত F₂ জনুত ৯:৩:৩:১ অনুপাতত চাৰি প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হ’ল:

  1. ঘূৰণীয়া হালধীয়া = ৯

  2. ঘূৰণীয়া সেউজীয়া = ৩ (নতুন সংযোজন)

  3. সোতোৰা হালধীয়া = ৩ (নতুন সংযোজন)

  4. সোতোৰা সেউজীয়া = ১
     সিদ্ধান্ত: F₂ জনুত নতুন চৰিত্ৰৰ সংযোজনে প্ৰমাণ কৰিলে যে বীজৰ আকৃতি (ঘূৰণীয়া/সোতোৰা) আৰু বীজৰ ৰং (হালধীয়া/সেউজীয়া) চৰিত্ৰ দুটাৰ জিনসমূহ এজনে আনজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি স্বতন্ত্ৰভাৱে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰৱাহিত হয় (স্বতন্ত্ৰ বিন্যাস সূত্ৰ)।

প্ৰশ্ন ৩: “A” গ্ৰুপৰ তেজৰ এজন মানুহে “O” গ্ৰুপৰ তেজৰ মহিলা এগৰাকীক বিয়া কৰালে আৰু তেখেতসকলৰ ছোৱালীৰ তেজৰ গ্ৰুপ হ’ল “O”। এই তথ্যৰ পৰা তোমালোকে “A” আৰু “O” তেজৰ গ্ৰুপৰ কোনটো প্ৰভাৱী তাক ঠাৱৰ কৰিব পাৰিবানে? যদি পাৰা কেনেকৈ আৰু যদি নোৱাৰা কিয় নোৱাৰা?

উত্তৰ:
কেৱল এই তথ্যখিনিৰ পৰা কোনটো তেজৰ গ্ৰুপ প্ৰভাৱী তাক নিশ্চিতভাৱে ঠাৱৰ কৰিব নোৱাৰি।
কাৰণ:

• যদি ‘A’ তেজৰ গ্ৰুপ প্ৰভাৱী (Iᴬ) আৰু ‘O’ অপ্ৰভাৱী (i) হয়, তেন্তে পিতৃজন বিষমযুগ্মজী (Iᴬi) আৰু মাতৃ সমযুগ্মজী (ii) হ’লে তেওঁলোকৰ সন্ততি ‘O’ গ্ৰুপৰ (ii) হোৱাৰ সম্ভাৱনা ৫০% থাকে।

• আনহাতে, যদি ‘O’ গ্ৰুপটোহে প্ৰভাৱী হয়, তেতিয়াও এনে ফলাফল সম্ভৱ হ’ব পাৰে।
  গতিকে অন্যান্য বংশলতাৰ তথ্য বা অধিক সন্ততিৰ তথ্য নোহোৱাকৈ কেৱল এগৰাকী সন্তানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰভাৱী চৰিত্ৰ নিৰ্ণয় কৰাটো পৰ্যাপ্ত নহয়।

প্ৰশ্ন ৪: মানুহৰ সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ কিদৰে কৰা হয়?

উত্তৰ:
মানুহৰ দেহত ২৩ যোৰ ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে। ইয়াৰে ২২ যোৰ অট’জ’ম আৰু ১ যোৰ লিংগ নিৰ্ধাৰক ক্ৰ’ম’জ’ম।

1. স্ত্ৰীৰ (মাতৃৰ) দেহত দুডাল সমৰূপী XX ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে। গতিকে সকলো ডিম্বাণু কেৱল X ক্ৰ’ম’জ’মযুক্ত হয়।

2. পুৰুষৰ (পিতৃৰ) দেহত এডাল X আৰু আনডাল চুটি Y, অৰ্থাৎ XY ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে। ফলত পুৰুষে দুই প্ৰকাৰৰ শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে— ৫০% X ক্ৰ’ম’জ’মযুক্ত আৰু ৫০% Y ক্ৰ’ম’জ’মযুক্ত।

• লিংগ নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়া:

  • যদি X-যুক্ত শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষিক্ত কৰে, তেন্তে যোজন কোষ হ’ব XX ➔ কন্যা সন্তান (ছোৱালী)।

  • যদি Y-যুক্ত শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষিক্ত কৰে, তেন্তে যোজন কোষ হ’ব XY ➔ পুত্ৰ সন্তান (ল’ৰা)।
    সিদ্ধান্ত: সন্তানৰ লিংগ সম্পূৰ্ণৰূপে পিতৃৰ পৰা প্ৰৱাহিত হোৱা ক্ৰ’ম’জ’মৰ (X নে Y) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ১৫০)

প্ৰশ্ন ১: কি কি প্ৰকাৰে কোনো এটা জীৱৰ নিৰ্দিষ্ট এটা চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য তাৰ জনসংখ্যাত ক্ৰমাগতভাৱে বাঢ়ি যায়?

উত্তৰ: এটা জনসংখ্যাত কোনো নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল উপায়সমূহ হ’ল:

1. প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural Selection): যদি কোনো চৰিত্ৰই জীৱক জীয়াই থকাত বা আত্মৰক্ষাত সুবিধা দিয়ে (যেনে- সেউজীয়া গুবৰুৱা)।

2. জিনীয় পথচ্যুত (Genetic Drift): কোনো দুৰ্ঘটনা বা আকস্মিক পৰিঘটনাৰ ফলত জনসংখ্যাৰ জিনৰ কম্পনাংক সলনি হ’লে (যেনে- হাতীয়ে গছ গছকি ৰঙা গুবৰুৱা মাৰি নীলা গুবৰুৱা বাচি থকা)।

3. উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation): DNA ৰ আকস্মিক পৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰা নতুন লাভজনক চৰিত্ৰৰ সৃষ্টি হ’লে।

প্ৰশ্ন ২: জীৱৰ জীৱন কালত আৰ্জিত চৰিত্ৰবিলাকৰ তাৰ সতি সন্ততিলৈ কিয় বংশানুক্ৰমিক প্ৰবাহ নঘটে?

উত্তৰ:
জীৱনকালত অভ্যাস, পৰিশ্ৰম বা দুৰ্ঘটনাৰ দ্বাৰা অৰ্জন কৰা চৰিত্ৰসমূহে (যেনে- পেশীবহুল শৰীৰ, জ্ঞান, কটা নেজ আদি) কেৱল দেহকোষৰ (Somatic cells) পৰিৱৰ্তন ঘটায়। এই পৰিৱৰ্তনে প্ৰজনন কোষৰ (Germ cells) ডি.এন.এ.-ত (DNA) কোনো ধৰণৰ জিনীয় পৰিৱৰ্তন নঘটায়। যিহেতু কেৱল জননকোষৰ DNA হে বংশানুক্ৰমে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ যায়, সেয়ে আৰ্জিত চৰিত্ৰৰ বংশানুক্ৰমিক প্ৰবাহ নঘটে।

প্ৰশ্ন ৩: বংশগতি বিজ্ঞানৰ দিশৰ পৰা জীৱিত বাঘৰ সংখ্যা ক্ৰমে হ্ৰাস পাই গৈ থকাটো কিয় চিন্তিত বিষয় বুলি ভাবা?

উত্তৰ:

1. বাঘৰ সংখ্যা অতিমাত্ৰা হ্ৰাস পালে সিহঁতৰ জিনীয় ভাণ্ডাৰ (Gene pool) সংকুচিত হৈ পৰে আৰু ভিন্নতা (Variation) তেনেই সীমিত হৈ যায়।

2. ভিন্নতা নথকাৰ বাবে কোনো নতুন মাৰাত্মক মহামাৰী ৰোগ বা জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে সিহঁতৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা নাথাকিব আৰু সমগ্ৰ প্ৰজাতিটো একেলগে চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত হৈ যাব পাৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ১৫১)

প্ৰশ্ন ১: নতুন এটা প্ৰজাতিৰ উৎপত্তিৰ কাৰণে কি কি উপাদানে অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰ: নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টিৰ (Speciation) বাবে অৰিহণা যোগোৱা উপাদানসমূহ হ’ল:

1. ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ (Geographical isolation)

2. জিনীয় পথচ্যুত (Genetic drift)

3. প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural selection)

4. DNA প্ৰতিলিপিকৰণত হোৱা ত্ৰুটি বা উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation)

প্ৰশ্ন ২: স্ব-পৰাগযোগ ঘটা উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিকৰণৰ বাবে ভৌগোলিকভাৱে পৃথকীকৰণ হৈ থকা অৱস্থাটো প্ৰধান কাৰক হ’ব পাৰেনে? যদি পাৰে কিয় পাৰে আৰু যদি নোৱাৰে কিয় নোৱাৰে?

উত্তৰ:
নোৱাৰে।
কাৰণ: স্ব-পৰাগযোগ ঘটা উদ্ভিদে প্ৰজননৰ বাবে একেজোপা গছৰ বা একেটা ফুলৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে। ইহঁতৰ প্ৰজননৰ বাবে বাহ্যিক পৰিবেশ বা অন্য উদ্ভিদৰ লগত মিলনৰ প্ৰয়োজন নহয়। সেয়ে ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে ইহঁতৰ প্ৰজননত কোনো বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: অযৌন প্ৰক্ৰিয়াৰে বংশ বিস্তাৰ কৰা জীৱৰ মাজত প্ৰজাতিকৰণৰ বাবে ভৌগোলিকভাৱে পৃথকীকৰণ হৈ থকা অৱস্থাত প্ৰধান কাৰক হ’ব পাৰেনে? যদি পাৰে কিয় পাৰে আৰু যদি নোৱাৰে কিয় নোৱাৰে?

উত্তৰ:
নোৱাৰে।
কাৰণ: অযৌন প্ৰজননত কেৱল এজন মাত্ৰ জীৱই এককভাৱে বংশবৃদ্ধি কৰে আৰু ইয়াত জিনৰ পুনৰ্মিলন বা সংমিশ্ৰণ নঘটে। ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ কেৱল যৌন প্ৰজননকাৰী জীৱৰ মাজত জিনৰ আদান-প্ৰদান বন্ধ কৰিবলৈহে প্ৰয়োজনীয়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৫ (পৃষ্ঠা ১৫৬)

প্ৰশ্ন ১: দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত বিৱৰ্তন সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য এটাৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ:
সমসংস্থ অংগ (Homologous Organs) — যেনে মানুহৰ হাত, বাদুলীৰ ডেউকা, চৰাইৰ ডেউকা আৰু ভেকুলীৰ অগ্ৰপদ। এই সকলোৰে মূল হাড়ৰ গঠন আৰু উৎপত্তি একে, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ইহঁতৰ পূৰ্বপুৰুষ একেটাই আছিল।

প্ৰশ্ন ২: পখিলাৰ পাখি আৰু বাদুলিৰ ডেউকাক সমসংস্থ অংগ বুলি ক’ব পাৰোনে? কিয় পাৰি বা কিয় নোৱাৰি?

উত্তৰ:
নোৱাৰি।
কাৰণ: ইহঁত হ’ল সমবৃত্তিক অংগ (Analogous Organs)। বাদুলীৰ ডেউকা আঙুলিৰ মাজৰ ছালৰ ভাঁজেৰে গঠিত আৰু হাড়যুক্ত; আনহাতে পখিলাৰ পাখি পাতল আৱৰণীৰে গঠিত আৰু হাড়বিহীন। ইহঁতৰ গঠন আৰু উৎপত্তি সম্পূৰ্ণ বেলেগ, কেৱল উৰণ কাৰ্য একে হোৱা বাবে ইহঁত সমসংস্থ নহয়।

প্ৰশ্ন ৩: জীৱাশ্মসমূহ কি? বিৱৰ্তন সম্পৰ্কে জীৱাশ্মসমূহহে আমাক কি কয়?

উত্তৰ:

• জীৱাশ্ম (Fossils): অতীতত পৃথিৱীত বাস কৰা বিলুপ্ত জীৱ-জন্তু বা উদ্ভিদৰ প্ৰস্তৰীভূত দেহৰ অৱশেষ, সাঁচ বা চাপসমূহক জীৱাশ্ম বোলে।

• জীৱাশ্মই বিৱৰ্তন সম্পৰ্কে দিয়া তথ্য:

  1. ইহঁতে বিভিন্ন সময়ৰ প্ৰাচীন জীৱৰ গঠন আৰু বিকাশৰ স্তৰসমূহ প্ৰকাশ কৰে।

  2. শিলাস্তৰৰ গভীৰতা অনুসৰি কোনবোৰ জীৱ প্ৰাচীন আৰু কোনবোৰ আধুনিক তাক ঠাৱৰ কৰাত সহায় কৰে।

  3. দুটা শ্ৰেণীৰ মাজৰ সংযোগী যোগসূত্ৰ দেখুৱায় (যেনে- আৰ্কিঅ’প্টেৰিক্সৰ জীৱাশ্মই সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগ প্ৰমাণ কৰে)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৬ (পৃষ্ঠা ১৫৮)

প্ৰশ্ন ১: বিভিন্ন মানুহৰ আকৃতি, বৰণ আৰু অৱয়ব ভিন্ন যদিও একেটা প্ৰজাতিত অন্তৰ্ভুক্ত কিয়?

উত্তৰ:
কাৰণ পৃথিৱীৰ সকলো মানুহৰ গাৰ বৰণ বা আকৃতি বেলেগ হ’লেও সকলোৰে জিনীয় গঠন মূলতঃ একে আৰু সকলো মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ম’ চেপিয়েন্স (Homo sapiens)। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা হ’ল, পৃথিৱীৰ যিকোনো অঞ্চলৰ মানুহে পৰস্পৰৰ মাজত প্ৰজননক্ষম সন্তান জন্ম দিব পাৰে। সেয়ে সকলো মানুহ একেটা প্ৰজাতিৰে অন্তৰ্ভুক্ত।

প্ৰশ্ন ২: বেক্টেৰিয়া, মকৰা, মাছ আৰু চিম্পাঞ্জীৰ ভিতৰত কোন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ দেহৰ গঠন বিৱৰ্তনৰ দিশত অতি উচ্চস্তৰৰ? কিয় উচ্চ স্তৰৰ?

উত্তৰ:
বিৱৰ্তনৰ দৃষ্টিত কোনো এটা জীৱৰ দেহৰ গঠন আন এটাতকৈ “উচ্চস্তৰৰ” বা “শ্ৰেষ্ঠ” বুলি ক’ব নোৱাৰি।
বিৱৰ্তন মানে কেৱল জটিল গঠন সৃষ্টি হোৱাটো নুবুজায়; ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল পৰিবেশৰ সৈতে সফল অভিযোজন কৰি জীয়াই থকা।
বেক্টেৰিয়াৰ দেহ অতি সৰল হ’লেও সিহঁতে অত্যন্ত কঠিন আৰু চৰম পৰিবেশতো (বৰফ, গৰম পানীৰ উহ আদিত) সফলতাৰে জীয়াই থাকিব পাৰে। আনহাতে চিম্পাঞ্জীৰ জটিল স্নায়ুতন্ত্ৰ আছে। গতিকে সকলোবোৰ জীৱ নিজ নিজ পৰিবেশত জীয়াই থকাৰ বাবে সমানে সফল আৰু যোগ্য।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions)

প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষা মতে মটৰ মাহৰ ওখ গছৰ সৈতে বেঙুনীয়া ফুল আৰু চাপৰ গছৰ সৈতে বগা ফুল, এই দুই জোপাৰ মাজত সংকৰণ ঘটোৱা হ’ল। উৎপাদিত গছবোৰৰ বেঙুনীয়া ফুল হ’ল যদিও আধা সংখ্যক মটৰ মাহৰ গছ চাপৰ হ’ল। ইয়াৰ আভাসত পৈতৃক পুৰুষৰ মটৰ মাহ গছ জোপাৰ তলৰ কোনটো জিনীয় সংযুক্তি (Genetic make up) বৰ্ণনা কৰিব পৰা হ’ব?
(a) TTWW
(b) TTww
(c) TtWW
(d) TtWw
উত্তৰ: (c) TtWW
(ব্যাখ্যা: সকলো সন্তানতে বেঙুনীয়া ফুল হোৱাৰ অৰ্থ ফুলৰ ৰঙৰ জিন সমযুগ্মজী প্ৰভাৱী WW; কিন্তু আধা সংখ্যক গছ চাপৰ হোৱাৰ অৰ্থ ওখ গছজোপাৰ জিনীয় সংযুক্তি বিষমযুগ্মজী Tt হ’ব লাগিব)।

প্ৰশ্ন ২: সমসংস্থ অংগৰ এটা উদাহৰণ হ’ল—
(a) আমাৰ বাহু আৰু কুকুৰৰ আগ ঠেং
(b) আমাৰ দাঁত আৰু হাতীৰ দাঁত
(c) আলু আৰু ঘাঁহৰ ধাৱক কাণ্ড
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।

প্ৰশ্ন ৩: বিৱৰ্তনৰ লগত তলৰ কোনটো সাধাৰণভাৱে জড়িত—
(a) এজন চীনা স্কুলীয়া ছাত্ৰ
(b) এটা চিম্পাঞ্জী
(c) এটা মকৰা
(d) এটা বেক্টেৰিয়া
উত্তৰ: (a) এজন চীনা স্কুলীয়া ছাত্ৰ।

প্ৰশ্ন ৪: এটা অধ্যয়নৰ পৰা দেখা গ’ল যে পাতল বৰণৰ চকুৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাক-দেউতাকৰ চকুৰ বৰণো পাতল ৰঙৰ হয়। ইয়াৰ ভিত্তিত চকুৰ পাতল ৰঙটো প্ৰভাৱী নে অপ্ৰভাৱী চৰিত্ৰ সেইবিষয়ে মতামত দিব পাৰিমনে? যদি পাৰি কিয় আৰু যদি নোৱাৰি কিয়?

উত্তৰ:
কেৱল এই তথ্যৰ ভিত্তিত চকুৰ পাতল ৰংটো প্ৰভাৱী নে অপ্ৰভাৱী তাক নিশ্চিতভাৱে ক’ব নোৱাৰি।
কাৰণ:

1. যদি পাতল ৰং অপ্ৰভাৱী (recessive) হয়, তেন্তে পিতৃ-মাতৃ দুয়ো সমযুগ্মজী (bb) হ’লে সকলো সন্ততিয়েই পাতল চকুৰ (bb) হ’ব।

2. আনহাতে, যদি পাতল ৰং প্ৰভাৱী (dominant) হয় আৰু পিতৃ-মাতৃ সমযুগ্মজী প্ৰভাৱী (BB) হয়, তেতিয়াও সকলো সন্তান পাতল চকুৰেই হ’ব।
   গতিকে অতি কমেও তিনিটা প্ৰজন্মৰ বা ডাঠ চকুৰ ব্যক্তিৰ সৈতে সংকৰণৰ ফলাফল নোহোৱাকৈ কোনো এটা সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰি।

প্ৰশ্ন ৫: বিৱৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ অধ্যয়ন কেনেকৈ পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ লগত সংযোগ হৈ আছে?

উত্তৰ:

1. জীৱৰ শ্ৰেণীবিভাজন সিহঁতৰ মাজত থকা সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়।

2. দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত যিমানেই বেছি সাদৃশ্য থাকিব, সিহঁত সিমানেই ওচৰ সম্পৰ্কীয় হ’ব আৰু সিহঁতৰ উমৈহতীয়া পূৰ্বপুৰুষো একে হ’ব।

3. সমসংস্থ অংগ, কোষীয় গঠন আৰু আণৱিক জাতিবৃত্তৰ (DNA) অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে সকলো জীৱ এটা আদিম পূৰ্বপুৰুষৰ পৰাই ক্ৰমবিকাশৰ জৰিয়তে সৃষ্টি হৈছে। সেয়েহে শ্ৰেণীবিভাজনে প্ৰকৃততে বিৱৰ্তনৰ ইতিহাসকে প্ৰতিফলিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: উদাহৰণসহ সমসংস্থ আৰু সমবৃত্তিক অংগৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

• সমসংস্থ অংগ (Homologous Organs): যিবোৰ অংগৰ উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে কিন্তু বেলেগ বেলেগ পৰিবেশত বিভিন্ন কাৰ্য সম্পাদন কৰে, সেইবোৰক সমসংস্থ অংগ বোলে।
  উদাহৰণ: মানুহৰ হাত (বস্তু ধৰা), বাদুলীৰ ডেউকা (উৰা), আৰু ঘোঁৰাৰ আগঠেং (দৌৰা)।

• সমবৃত্তিক অংগ (Analogous Organs): যিবোৰ অংগৰ মৌলিক গঠন আৰু উৎপত্তি ভিন্ন কিন্তু দেখাত একে আৰু একে কাৰ্য সম্পাদন কৰে, সেইবোৰক সমবৃত্তিক অংগ বোলে।
  উদাহৰণ: চৰাইৰ ডেউকা (হাড় আৰু পাখিৰে গঠিত) আৰু পখিলাৰ পাখি (পাতল আৱৰণীৰে গঠিত)।

প্ৰশ্ন ৭: কুকুৰৰ ৰঙবিলাকৰ প্ৰভাৱী চৰিত্ৰ বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এটা প্ৰকল্পৰ পৰিকল্পনা কৰা।

উত্তৰ:

1. এযোৰ বিশুদ্ধ ক’লা নোমৰ কুকুৰ (BB) আৰু বিশুদ্ধ বগা নোমৰ কুকুৰৰ (bb) মাজত প্ৰজনন ঘটোৱা হ’ল।

2. F₁ প্ৰজন্মৰ সকলোবোৰ পোৱালী নিৰীক্ষণ কৰা হ’ল। যদি F₁ প্ৰজন্মৰ সকলো পোৱালী ক’লা বৰণৰ হয়, তেন্তে ক’লা ৰং প্ৰভাৱী চৰিত্ৰ হ’ব।

3. ইয়াৰ পিছত F₁ প্ৰজন্মৰ কুকুৰবোৰৰ মাজত সংকৰণ ঘটাই F₂ প্ৰজন্মৰ পোৱালীবোৰৰ ৰং গণনা কৰা হ’ব। যদি F₂ ত ৩:১ অনুপাতত ক’লা আৰু বগা পোৱালী পোৱা যায়, তেন্তে নিশ্চিত হ’ব যে ক’লা ৰং প্ৰভাৱী আৰু বগা ৰং অপ্ৰভাৱী চৰিত্ৰ।

প্ৰশ্ন ৮: জীৱৰ বিৱৰ্তনৰ সম্পৰ্ক নিৰ্ণয়ত জীৱাশ্মৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

1. জীৱাশ্মৰ দ্বাৰা অতীতৰ লুপ্ত হোৱা প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ দেহৰ গঠন সম্পৰ্কে জানিব পাৰি।

2. ৰেডিঅ’ কাৰ্বন ডেটিং পদ্ধতিৰে জীৱাশ্মৰ সঠিক বয়স নিৰ্ণয় কৰি কোনটো জীৱ কোনটো যুগত সৃষ্টি হৈছিল তাক ঠাৱৰ কৰিব পাৰি।

3. ই বিভিন্ন প্ৰাণী শ্ৰেণীৰ মাজৰ মধ্যৱৰ্তী সংযোগ প্ৰকাশ কৰে (যেনে- আৰ্কিঅ’প্টেৰিক্সে প্ৰমাণ কৰে যে পক্ষী শ্ৰেণী সৰীসৃপৰ পৰা বিৱৰ্তিত হৈছে)।

প্ৰশ্ন ৯: কি সাক্ষ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অজৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা জীৱ উৎপত্তি হৈছে বুলি ভাবিব পাৰি?

উত্তৰ:
১৯৫৩ চনত ষ্টেনলি মিলাৰ আৰু হেৰল্ড ইউৰিৰ ঐতিহাসিক পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা ইয়াৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়:

• তেওঁলোকে আদিম পৃথিৱীৰ অক্সিজেনবিহীন পৰিবেশ (মিথেন, এমোনিয়া, হাইড্ৰ’জেন আৰু জলীয় বাষ্প) এটা সঁজুলিত সৃষ্টি কৰি ১০০°C উষ্ণতাত বৈদ্যুতিক স্ফুলিংগ প্ৰয়োগ কৰিছিল।

• এসপ্তাহৰ পিছত দেখা গ’ল যে অজৈৱিক গেছসমূহৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত কাৰ্বনৰ পৰা প্ৰ’টিন গঠনকাৰী জৈৱ অণু এমিন’ এছিড (Amino acids) আৰু অন্যান্য জৈৱিক পদাৰ্থ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ পৰাই প্ৰমাণ হয় যে আদিম পৃথিৱীৰ অজৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰাই প্ৰথম জীৱৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াতকৈ যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বেছি বিকাশসহ (Viable) ভিন্নতা সৃষ্টি হয় কেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰা? ই বিৱৰ্তনত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ:

• অযৌন প্ৰজননত কেৱল এজন মাতৃজীৱৰ পৰা ডি.এন.এ.ৰ সাধাৰণ অনুৰূপ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত ভিন্নতা তেনেই নগণ্য হয়।

• কিন্তু যৌন প্ৰজননত দুজন ভিন্ন পুৰুষ-স্ত্ৰীৰ জিনীয় পদাৰ্থৰ সংমিশ্ৰণ আৰু মিঅ’চিছ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰচিং অভাৰ ঘটে। ফলত সন্ততিৰ দেহত নতুন চৰিত্ৰ আৰু প্ৰচুৰ ভিন্নতাৰ সৃষ্টি হয়।

• বিৱৰ্তনত প্ৰভাৱ: এই ভিন্নতাসমূহে জীৱক পৰিৱৰ্তিত পৰিবেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ সহায় কৰে আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টিত (বিৱৰ্তনত) মূল চালিকা শক্তি হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: কেনেকৈ পিতৃপুৰুষ আৰু মাতৃ পুৰুষে সমান জিনীয় অৱদান অপত্যজনুলৈ হস্তান্তৰ কৰে?

উত্তৰ:
মানুহৰ প্ৰতিটো দেহকোষত ২৩ যোৰ ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে। কিন্তু জননকোষ সৃষ্টিৰ সময়ত মিঅ’চিছ বিভাজনৰ দ্বাৰা ক্ৰ’ম’জ’মৰ সংখ্যা আধা (২৩ ডাল) হৈ পৰে।
নিষেচনৰ সময়ত পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ পৰা ২৩ ডাল আৰু মাতৃৰ ডিম্বাণুৰ পৰা ২৩ ডাল ক্ৰ’ম’জ’ম লগ লাগি যোজন কোষত পুনৰ ২৩ যোৰ (৪৬ ডাল) ক্ৰ’ম’জ’ম গঠিত হয়। এনেদৰে সন্তানলৈ পিতৃ আৰু মাতৃ দুয়োৰে পৰা সমানে ৫০% কৈ জিনীয় অৱদান হস্তান্তৰ হয়।

প্ৰশ্ন ১২: “কোনো এটা জীৱৰ জীৱন ক্ৰিয়াত সুবিধা প্ৰদান কৰা ভিন্নতাইহে আবাদীত স্থায়িত্ব লাভ কৰে।” এই উক্তিৰ সৈতে একমতনে? যদি হয় কিয় আৰু যদি নহয় কিয়?

উত্তৰ:
সম্পূৰ্ণৰূপে একমত নহয়।
কাৰণ:

1. যদিও সুবিধা প্ৰদানকাৰী ভিন্নতাই প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে জনসংখ্যাত স্থায়িত্ব লাভ কৰাত সহায় কৰে,

2. তথাপিও কোনো সুবিধা নিদিয়া ভিন্নতাইও জিনীয় পথচ্যুত (Genetic drift) বা আকস্মিক প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত জনসংখ্যাত স্থায়িত্ব লাভ কৰিব পাৰে।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। বংশগতিৰ জনক (Father of Genetics) বুলি কাক জনা যায়?
(a) চাৰ্লচ ডাৰউইন
(b) গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল
(c) জে. বি. এছ. হেলডেন
(d) ষ্টেনলি মিলাৰ
উত্তৰ: (b) গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল।

২। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুৰ দৃশ্যৰূপৰ (Phenotypic) অনুপাত কিমান?
(a) ৩:১
(b) ১:২:১
(c) ৯:৩:৩:১
(d) ১:১
উত্তৰ: (a) ৩:১।

৩। মানুহৰ দেহত কিমান যোৰ ক্ৰ’ম’জ’ম থাকে?
(a) ২৩ ডাল
(b) ২৩ যোৰ (৪৬ ডাল)
(c) ২২ যোৰ
(d) ৪৪ যোৰ
উত্তৰ: (b) ২৩ যোৰ (৪৬ ডাল)।

৪। আধুনিক মানুহৰ আদিম পূৰ্বপুৰুষৰ বাসস্থান ক’ত আছিল?
(a) এছিয়া
(b) ইউৰোপ
(c) আফ্ৰিকা
(d) আমেৰিকা
উত্তৰ: (c) আফ্ৰিকা।

৫। প্লেনেৰিয়াৰ চকুৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: প্লেনেৰিয়াৰ চকু অতি সৰল আৰু ই কেৱল চকুৰ দাগৰ (Eye-spots) দৰে, যিয়ে কেৱল পোহৰৰ অনুভূতি অনুভৱ কৰিব পাৰে।