পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনী সমাধান (Textbook Questions and Solutions)

১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ১২৮)

প্ৰশ্ন ১: প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ আৱশ্যক কি?

উত্তৰ: 
প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্ৰতিলিপিকৰণ (DNA copying) অপৰিহাৰ্য হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:

1. বংশগত গুণৰ সঞ্চাৰণ: কোষকেন্দ্ৰত থকা DNA-ই পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যসমূহ অপত্য জনুলৈ কঢ়িয়াই লৈ যায়।

2. দেহৰ গঠন নিৰ্ধাৰণ: DNA প্ৰতিলিপিয়ে নিৰ্দিষ্ট প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ সংকেত বহন কৰে, যাৰ ফলত অপত্য জীৱই নিজৰ প্ৰজাতিৰ নিৰ্দিষ্ট দৈহিক গঠন আৰু আকৃতি লাভ কৰে।

3. ভিন্নতাৰ সৃষ্টি: DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত হোৱা সূক্ষ্ম ত্ৰুটিসমূহে জীৱৰ মাজত প্ৰকৰণ বা ভিন্নতাৰ (Variation) সৃষ্টি কৰে, যিয়ে ক্ৰমবিকাশত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰজাতিৰ কাৰণে ভিন্নতা প্ৰয়োজন কিন্তু একক জীৱৰ কাৰণে গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় কিয়?

উত্তৰ:
পৰিবেশৰ ভৌতিক পৰিস্থিতি (যেনে- উষ্ণতা, পানীৰ মাত্ৰা, জলবায়ু আদি) সদায় পৰিৱৰ্তনশীল। যদি কোনো নিৰ্দিষ্ট আবাদীৰ সকলো জীৱ একে ধৰণৰ হয় আৰু পৰিবেশত এক চৰম পৰিৱৰ্তন আহে, তেন্তে সকলো জীৱ একেলগে ধ্বংস হৈ সমগ্ৰ প্ৰজাতিটো চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত হৈ যাব পাৰে।

কিন্তু ভিন্নতা থাকিলে আবাদীৰ কিছুমান জীৱই সেই প্ৰতিকূল পৰিস্থিতি সহ্য কৰি জীয়াই থাকিবলৈ সক্ষম হয় (যেনে- উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে তাপ-প্ৰতিৰোধী ভিন্নতা থকা বেক্টেৰিয়া বাচি থাকে)।

এজন নিৰ্দিষ্ট একক জীৱৰ জীয়াই থকাৰ বাবে ভিন্নতাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ নাথাকিবও পাৰে, কিন্তু সমগ্ৰ প্ৰজাতিটোৰ অস্তিত্ব অটুট ৰাখিবলৈ ভিন্নতা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ১৩৩)

প্ৰশ্ন ১: দ্বি-খণ্ডন বা দ্বিবিভাজন আৰু বহু বিভাজনৰ মাজৰ প্ৰভেদ কি কি?

উত্তৰ: দ্বি-বিভাজন (Binary fission) আৰু বহু বিভাজনৰ (Multiple fission) মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ২: যদি কোনো জীৱই ৰেণুৰ দ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰে তেতিয়া ই কেনেদৰে লাভান্বিত হ’ব?

উত্তৰ: ৰেণু গঠনৰ (Spore formation) দ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰিলে জীৱই তলৰ সুবিধাসমূহ লাভ কৰে:

1. প্ৰতিকূল পৰিবেশত আত্মৰক্ষা: ৰেণুসমূহৰ চাৰিওফালে ডাঠ প্ৰতিৰক্ষামূলক আৱৰণ থাকে, যাৰ বাবে এইবোৰ প্ৰখৰ ৰ’দ, উষ্ণতা আৰু খৰাং পৰিস্থিতিতো নষ্ট নোহোৱাকৈ দীৰ্ঘদিন সুৰক্ষিত হৈ থাকে।

2. সহজ বিস্তাৰণ: ৰেণুবোৰ অতিশয় পাতল আৰু ক্ষুদ্ৰ হোৱা বাবে বতাহ, পানী বা পতংগৰ দ্বাৰা সহজে বহুদূৰলৈ বিয়পি পৰিব পাৰে।

3. বিপুল সংখ্যাত সৃষ্টি: এটা ৰেণুধানীৰ ভিতৰত একেলগে অসংখ্য ৰেণুৰ সৃষ্টি হয়, ফলত বংশবৃদ্ধি অতি ক্ষিপ্ৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৩: উচ্চ খাপৰ জীৱই কিয় পুনৰজীৱন পদ্ধতিৰে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে তাৰ কাৰণ দৰ্শাব পাৰিবানে?

উত্তৰ:
উচ্চ খাপৰ বহুকোষী জীৱৰ (যেনে- মানুহ, চৰাই, স্তন্যপায়ী প্ৰাণী) দৈহিক গঠন অত্যন্ত জটিল আৰু বিশেষত্বপূৰ্ণ।

ইহঁতৰ দেহত নিৰ্দিষ্ট কোষে কলা, কলাই অংগ আৰু অংগই মিলি বিভিন্ন অংগতন্ত্ৰ গঠন কৰে। ইহঁতৰ প্ৰতিটো অংগ নিৰ্দিষ্ট কামৰ বাবে সুকীয়া স্থানত অৱস্থিত।

উচ্চখাপৰ জীৱৰ দেহত প্লেনেৰিয়া বা হাইড্ৰাৰ দৰে সৰল অবিকশিত কোষ নাথাকে, যিয়ে পুনৰ বিভাজিত হৈ সমগ্ৰ দেহৰ সকলো অংগ-প্ৰত্যংগ নতুনকৈ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়ে উচ্চ খাপৰ জীৱই দেহৰ এটা খণ্ডিত অংশৰ পৰা পুনৰজীৱন পদ্ধতিৰে সমগ্ৰ জীৱ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বিশেষ কিছুমান উদ্ভিদৰ উৎপত্তিৰ বাবে কিয় আংগিক বিস্তাৰণ প্ৰয়োগ কৰা হয়?

উত্তৰ: তলত দিয়া সুবিধাসমূহৰ বাবে আংগিক বিস্তাৰণ (Vegetative propagation) প্ৰয়োগ কৰা হয়:

1. যিবোৰ উদ্ভিদে বীজ উৎপাদন ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলাইছে (যেনে- কল, কমলা, গোলাপ, আঙুৰ, চেনি আলু), সেইবোৰ উদ্ভিদ কেৱল আংগিক বিস্তাৰণেৰেহে সৃষ্টি কৰিব পাৰি।

2. এই পদ্ধতিৰে উৎপাদিত উদ্ভিদে বীজৰ পৰা হোৱা উদ্ভিদতকৈ বহুগুণে আগতীয়াকৈ ফুল আৰু ফল ধাৰণ কৰে।

3. অপত্য উদ্ভিদবোৰ জিনীয়ভাৱে মাতৃ উদ্ভিদৰ হুবহু সমগুণবিশিষ্ট হয়, ফলত উন্নত জাতৰ গুণাগুণ অক্ষুণ্ণ থাকে।

4. ই এক অতি কম খৰচী, সহজ আৰু ক্ষিপ্ৰ বংশবৃদ্ধিৰ উপায় (যেনে- কলম দিয়া, জাপি কলম আদি)।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অংশ হিচাপে ডি. এন. এ. (DNA) ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ কিয় প্ৰয়োজন?

উত্তৰ:

1. DNA হ’ল জীৱৰ সকলো বংশগত চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ মূল সংকেতবাহী অণু।

2. প্ৰজননত এটা কোষ বিভাজিত হৈ দুটা কোষ সৃষ্টি হওঁতে প্ৰতিটো অপত্য কোষক সমপৰিমাণৰ বংশগত তথ্য যোগান ধৰিবলৈ DNA ৰ নকল বা প্ৰতিলিপি প্ৰস্তুত কৰাটো অপৰিহাৰ্য।

3. যদি DNA প্ৰতিলিপি নহয়, তেন্তে অপত্য কোষে নিজৰ জীৱন কাৰ্য পৰিচালনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জিন আৰু প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ নিৰ্দেশনা নাপাব আৰু কোষটোৰ মৃত্যু হ’ব।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ১৪০)

প্ৰশ্ন ১: নিষেচন আৰু পৰাগযোগৰ পাৰ্থক্য কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: পৰাগযোগ (Pollination) আৰু নিষেচনৰ (Fertilization) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ:

প্ৰশ্ন ২: শুক্ৰাশয় আৰু প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থিৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ:

• শুক্ৰাশয়ৰ (Testes) ভূমিকা:

  1. পুংজনন কোষ বা শুক্ৰাণু (Sperm) উৎপন্ন কৰে।

  2. পুৰুষৰ প্ৰধান যৌন হৰম’ন টেষ্ট’ষ্টেৰণ (Testosterone) ক্ষৰণ কৰে, যিয়ে শুক্ৰাণু উৎপাদন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ল’ৰাৰ যৌৱনকালৰ লক্ষণসমূহ (যেনে- দাড়ি ওলোৱা, মাত ভঙা) প্ৰকাশ কৰায়।

• প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থিৰ (Prostate Gland) ভূমিকা:

• ই এক ক্ষাৰকীয় বিজলুৱা তৰল নিঃসৰণ কৰে যিয়ে শুক্ৰাণুক পুষ্টি প্ৰদান কৰে, সিহঁতৰ চলাচল সুগম কৰে আৰু যোনিপথৰ অম্লতা নিষ্ক্ৰিয় কৰি শুক্ৰাণুক সুৰক্ষা দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৩: কৈশোৰ কালত ছোৱালীৰ দেহত কেনেধৰণৰ পৰিবৰ্তন দেখা যায়?

উত্তৰ: যৌৱনাৰম্ভৰ সময়ত (কৈশোৰ কালত) ছোৱালীৰ দেহত তলৰ পৰিবৰ্তনসমূহ পৰিলক্ষিত হয়:

1. স্তনযুগলৰ আকাৰ বৃদ্ধি পায় আৰু স্তনাগ্ৰৰ চাৰিওফালৰ ছালৰ ৰং ডাঠ/ক’লা পৰে।

2. কাষলতি আৰু যৌনাংগৰ আশে-পাশে নোম বা চুলি গজি উঠে।

3. ঋতুস্ৰাৱ বা মাহেকীয়া চক্ৰ (Menstruation) আৰম্ভ হয়।

4. নিতম্বৰ হাড় বহল আৰু চৰ্বি জমা হৈ দেহৰ গঠন নাৰীসুলভ হয়।

5. মুখমণ্ডলৰ ছাল তেলেতীয়া হয় আৰু শালমইনা উঠিবলৈ ধৰে।

প্ৰশ্ন ৪: মাতৃদেহত ভ্ৰূণকোষে কেনেকৈ পুষ্টি লাভ কৰে?

উত্তৰ:
মাতৃদেহত গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণে অমৰা বা প্লেচেণ্টা (Placenta) নামৰ বিশেষ কলাৰ জৰিয়তে পুষ্টি লাভ কৰে।

প্লেচেণ্টাখন এখন কাঁহী সদৃশ বিশেষ অংগ, যি গৰ্ভাশয়ৰ বেৰত সংলগ্ন হৈ থাকে। ইয়াৰ ভ্ৰূণৰ ফালৰ অংশত অসংখ্য আঙুলি সদৃশ প্ৰৱৰ্ধ বা ভিলাই (Villi) থাকে আৰু মাতৃৰ ফালৰ অংশত এই ভিলাইবোৰ ৰক্ত কোটৰেৰে আবৃত হৈ থাকে। এই প্লেচেণ্টাৰ মাজেৰে মাতৃৰ তেজৰ পৰা গ্লুক’জ, এমিন’ এছিড, অক্সিজেন আৰু অন্যান্য অত্যাৱশ্যকীয় পোষকদ্ৰব্য ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে ভ্ৰূণৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰে। একেদৰে ভ্ৰূণে সৃষ্টি কৰা বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহো প্লেচেণ্টাৰ জৰিয়তে মাতৃৰ তেজলৈ নিষ্কাশিত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: যদি মহিলা এগৰাকীয়ে কপাৰ-টি (Copper-T) ব্যৱহাৰ কৰে, তেতিয়া ই যৌন ৰোগ সঞ্চাৰণ প্ৰতিৰোধী হ’বনে?

উত্তৰ:
নহয়।

কাৰণ: কপাৰ-টি হৈছে কেৱল এক গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থা যাক গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত সংস্থাপন কৰি নিষেচন আৰু ভ্ৰূণ সংৰোপণ বন্ধ কৰা হয়। ই যৌন ক্ৰিয়াৰ সময়ত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ শৰীৰৰ তৰল আৰু মিউকাছৰ প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শ বন্ধ কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে ই বেক্টেৰিয়া বা ভাইৰাছজনিত যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (যেনে- এইচ.আই.ভি./এইডছ, চিফিলিচ, গণ’ৰিয়া আদি) প্ৰতিৰোধ কৰিব নোৱাৰে।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ১৪১)

প্ৰশ্ন ১: অযৌন প্ৰজননৰ মুকুলোদ্গম সংঘটিত হয়—
(ক) এমিবাত
(খ) ইষ্টত
(গ) প্লাজম’ডিয়ামত
(ঘ) লেইচমেনিয়াত
উত্তৰ: (খ) ইষ্টত (Yeast) (আৰু হাইড্ৰাত)।

প্ৰশ্ন ২: তলৰ কোনটো মানুহৰ দেহৰ স্ত্ৰীজনন অংগ নহয়?
(ক) ডিম্বাশয়
(খ) জৰায়ু
(গ) শুক্ৰবাহী নলী
(ঘ) ফেলোপিয়ান নলী
উত্তৰ: (গ) শুক্ৰবাহী নলী (Vas deferens) (ই পুংজনন তন্ত্ৰৰ অংশ)।

প্ৰশ্ন ৩: পৰাগধানীত পোৱা হয়—
(ক) বেটুপাত
(খ) ডিম্বক
(গ) স্ত্ৰীকেশৰ
(ঘ) পৰাগ ৰেণু
উত্তৰ: (ঘ) পৰাগ ৰেণু (Pollen grains)।

প্ৰশ্ন ৪: অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াতকৈ যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: যৌন প্ৰজননৰ প্ৰধান সুবিধাসমূহ হ’ল:

1. ভিন্নতা আৰু বৈচিত্ৰ্যৰ সৃষ্টি: যৌন প্ৰজননত দুজন ভিন্ন পিতৃ-মাতৃৰ জিনৰ মিলন ঘটাৰ ফলত সন্তানৰ দেহত নতুন চৰিত্ৰ আৰু প্ৰচুৰ ভিন্নতাৰ (Genetic variations) সৃষ্টি হয়।

2. পৰিবেশৰ সৈতে অভিযোজন: ভিন্নতাযুক্ত জীৱসমূহে পৰিৱৰ্তিত প্ৰতিকূল পৰিবেশৰ সৈতে সহজে খাপ খাই জীয়াই থাকিব পাৰে।

3. ক্ৰমবিকাশত অৰিহণা: সৃষ্টি হোৱা নতুন ভিন্নতাসমূহ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হৈ নতুন উন্নত প্ৰজাতিৰ বিৱৰ্তনত মূল ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন ৫: মানুহৰ শুক্ৰাশয় কেইটাই কি কি কাম কৰে?

উত্তৰ: মানুহৰ শুক্ৰাশয়ে তলৰ দুটা মূল কাৰ্য সম্পাদন কৰে:

1. পুংজনন কোষ বা শুক্ৰাণু (Sperms) উৎপাদন কৰে।

2. পুৰুষৰ যৌন হৰম’ন টেষ্ট’ষ্টেৰণ (Testosterone) ক্ষৰণ কৰে, যিয়ে শুক্ৰাণু জনন প্ৰক্ৰিয়া আৰু ল’ৰাৰ কৈশোৰকালীন গৌণ যৌন চৰিত্ৰসমূহ বিকাশ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: ঋতুস্ৰাৱ কিয় হয়?

উত্তৰ:
প্ৰতি মাহত স্ত্ৰীৰ ডিম্বাশয়ৰ পৰা এটাকৈ পূৰঠ ডিম্বাণু ডিম্বনলীলৈ ওলাই আহে আৰু একে সময়তে গৰ্ভাশয়েও নিষেচিত ভ্ৰূণক গ্ৰহণ কৰিবলৈ নিজৰ ভিতৰৰ আৱৰণখনক ৰক্ত কেশিকাৰে ডাঠ আৰু কোমল কৰি প্ৰস্তুত কৰে।

যদি ডিম্বাণুটো শুক্ৰাণুৰ দ্বাৰা নিষেচিত নহয়, তেন্তে ডিম্বাণুটো নষ্ট হৈ যায় আৰু গৰ্ভাশয়ৰ ডাঠ আৱৰণখনৰো কোনো প্ৰয়োজন নাথাকে। ফলত এই ডাঠ আৱৰণখন আৰু ৰক্তবাহী নলীসমূহ ভাঙি তেজ আৰু শ্লেষ্মা (Mucus) হিচাপে যোনিপথেৰে বাহিৰ ওলাই আহে। ইয়াকে ঋতুস্ৰাৱ বা মাহেকীয়া (Menstruation) বোলে। ই প্ৰতি ২৮ দিনৰ অন্তৰে অন্তৰে সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ৭: দীৰ্ঘচ্ছেদত এপাহ ফুলৰ বিভিন্ন অংশসমূহ চিনাক্ত কৰি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:
এপাহ সম্পূৰ্ণ ফুলৰ প্ৰধানকৈ চাৰিটা স্তৱক থাকে:

1. বেটুপাত (Calyx/Sepals): ফুলৰ একেবাৰে বাহিৰৰ সেউজীয়া অংশ, যিয়ে কলি অৱস্থাত ফুলপাহক সুৰক্ষা দিয়ে।

2. পাহি বা দলমণ্ডল (Corolla/Petals): ফুলৰ ৰঙীন আৰু সুবাসিত অংশ, যিয়ে পৰাগযোগৰ বাবে কীট-পতংগক আকৰ্ষণ কৰে।

3. পুংকেশৰ (Stamen – পুংস্তৱক): ইয়াৰ দুটা অংশ থাকে— (i) পুংদণ্ড (Filament) আৰু (ii) পৰাগধানী (Anther) য’ত পুংজনন কোষযুক্ত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়।

4. স্ত্ৰীকেশৰ (Carpel/Pistil – স্ত্ৰীস্তৱক): ফুলৰ কেন্দ্ৰত থাকে। ইয়াৰ তিনিটা অংশ— (i) ওপৰৰ আঠাযুক্ত গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), (ii) মাজৰ নলীকা সদৃশ গৰ্ভদণ্ড (Style), আৰু (iii) তলৰ উখহা গৰ্ভাশয় (Ovary) যাৰ ভিতৰত ডিম্বক আৰু ডিম্বাণু থাকে।

প্ৰশ্ন ৮: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতিসমূহ কি কি?

উত্তৰ: গৰ্ভনিৰোধৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:

1. যান্ত্ৰিক প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতি (Barrier Method): কণ্ডম (পুৰুষৰ বাবে) বা ডায়েফ্ৰাম/ভ্যাজিনেল কেপ (মহিলাৰ বাবে) ব্যৱহাৰ কৰি শুক্ৰাণুক ডিম্বাণুৰ ওচৰ পোৱাত বাধা দিয়া হয়।

2. ৰাসায়নিক পদ্ধতি (Chemical/Hormonal Method): মহিলাসকলে গৰ্ভনিৰোধক বড়ি (Oral pills) সেৱন কৰি হৰম’নৰ মাত্ৰা সলনি কৰে, যাৰ ফলত ডিম্বক্ষৰণ বন্ধ হয়।

3. অন্তঃজৰায়ু সঁজুলি (IUDs): জৰায়ুৰ ভিতৰত কপাৰ-টি (Copper-T) বা লুপ সংস্থাপন কৰি গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰা হয়।

4. অস্ত্ৰোপচাৰ বা বন্ধ্যাকৰণ পদ্ধতি (Surgical Method):

   • পুৰুষৰ শুক্ৰবাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা (ভেচেকটমি / Vasectomy)।

   • মহিলাৰ ডিম্ববাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা (টিউবেকটমি / Tubectomy)।

প্ৰশ্ন ৯: এককোষী আৰু বহুকোষী জীৱৰ অযৌন আৰু যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ কৌশলসমূহৰ ভিন্নতা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ:

• এককোষী জীৱ: ইহঁতৰ দৈহিক গঠন অতি সৰল। ইহঁতে কোনো বিশেষ প্ৰজনন অংগ অবিহনে কেৱল মাত্ৰ কোষ বিভাজনৰ দ্বাৰা (যেনে- দ্বিবিভাজন, বহুবিভাজন বা মুকুলোদ্গম) অতি সৰলভাৱে অযৌন প্ৰজনন সম্পন্ন কৰে।

• বহুকোষী জীৱ: ইহঁতৰ দেহ জটিল আৰু বিভিন্ন কলা-অংগতন্ত্ৰৰে গঠিত. ইহঁতে সৰলভাৱে কোষ বিভাজনেৰে বংশবৃদ্ধি কৰিব নোৱাৰে. ইহঁতৰ দেহত বিশেষ প্ৰজনন অংগ আৰু জননকোষ থাকে. ইহঁতে জটিল যৌন প্ৰজনন পদ্ধতিৰে (পুং আৰু স্ত্ৰীজনন কোষৰ নিষেচনৰ দ্বাৰা) বংশবৃদ্ধি কৰে.

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াই কোনো প্ৰজাতিৰ জীৱৰ আবাদীৰ স্থিতি কেনেকৈ ৰক্ষাত সহায় কৰে?

উত্তৰ:
প্ৰাকৃতিক নিয়মত বাৰ্ধক্য, ৰোগ, দুৰ্ঘটনা বা পৰিবেশীয় কাৰণত কোনো প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ অহৰহ মৃত্যু হৈ থাকে।

প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা নতুন অপত্য জীৱৰ জন্ম হৈ মৃত্যু হোৱা জীৱসমূহৰ স্থান পূৰণ হয়। ফলত আবাদীৰ জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ মাজত সমতা ৰক্ষা পৰে আৰু প্ৰজাতিটোৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ সুস্থিৰ হৈ থাকে। ইয়াৰ উপৰিও প্ৰজননে সৃষ্টি কৰা ভিন্নতাই প্ৰজাতিটোক পৰিৱৰ্তিত পৰিবেশত জীয়াই থাকিবলৈ সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতি অৱলম্বন কৰাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰ: গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতি অৱলম্বন কৰাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:

1. অনাকাংক্ষিত গৰ্ভধাৰণ ৰোধ: অপ্ৰত্যাশিত গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰি মাতৃৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত ৰখা।

2. পৰিয়াল পৰিকল্পনা: সন্তানৰ সংখ্যা সীমিত ৰখা আৰু দুটা সন্তানৰ জন্মৰ মাজত উপযুক্ত ব্যৱধান বজাই ৰখা।

3. জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: দেশ আৰু সমাজৰ দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

4. যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (STDs) প্ৰতিৰোধ: কণ্ডমৰ দৰে প্ৰতিবন্ধক ব্যৱহাৰ কৰি এইচ.আই.ভি./এইডছ, গণ’ৰিয়া, চিফিলিচ আদি মাৰাত্মক ৰোগৰ সংক্ৰমণ ৰোধ কৰা।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। হাইড্ৰাই কোনটো অযৌন প্ৰজনন পদ্ধতিৰে বংশ বিস্তাৰ কৰে?
(a) দ্বিবিভাজন
(b) মুকুলোদ্গম আৰু পুনৰজীৱন
(c) ৰেণু গঠন
(d) আংগিক বিস্তাৰণ
উত্তৰ: (b) মুকুলোদ্গম আৰু পুনৰজীৱন।

২। পাতেগজা বা দুপৰটেঙা গছৰ কোনটো অংশৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হয়?
(a) শিপা
(b) কাণ্ড
(c) পাতৰ দাঁতিৰ খাঁজ
(d) ফুল
উত্তৰ: (c) পাতৰ দাঁতিৰ খাঁজ।

৩। তলৰ কোনটো বেক্টেৰিয়াজনিত যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (STD)?
(a) এইডছ (AIDS)
(b) গণ’ৰিয়া আৰু চিফিলিচ
(c) ৱাৰ্টছ (Warts)
(d) মেলেৰিয়া
উত্তৰ: (b) গণ’ৰিয়া আৰু চিফিলিচ (এইডছ আৰু ৱাৰ্টছ ভাইৰাছজনিত)।

৪। পুৰুষৰ বন্ধ্যাকৰণ অস্ত্ৰোপচাৰটোক কি বোলে?
(a) টিউবেকটমি
(b) ভেচেকটমি
(c) কপাৰ-টি
(d) ডায়াফ্ৰাম
উত্তৰ: (b) ভেচেকটমি (Vasectomy) (মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত টিউবেকটমি)।

৫। কলাকৰ্ষণ (Tissue Culture) পদ্ধতিত অবিভাজিত কোষৰ পিণ্ডটোক কি বোলা হয়?
(a) ভ্ৰূণ
(b) কেলাছ (Callus)
(c) যোজনকোষ
(d) মুকুল
উত্তৰ: (b) কেলাছ (Callus)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: স্ব-পৰাগযোগ আৰু ইতৰ-পৰাগযোগৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

1. স্ব-পৰাগযোগ একেপাহ ফুলৰ বা একেজোপা গছৰ দুপাহ ফুলৰ মাজত ঘটে; কিন্তু ইতৰ-পৰাগযোগ একে প্ৰজাতিৰ দুজোপা ভিন্ন গছৰ ফুলৰ মাজত ঘটে।

2. স্ব-পৰাগযোগৰ বাবে বাহ্যিক বাহকৰ প্ৰয়োজন নাথাকে; কিন্তু ইতৰ-পৰাগযোগৰ বাবে বতাহ, পানী বা পতংগৰ দৰে বাহকৰ আৱশ্যক হয়।

প্ৰশ্ন ২: মানুহৰ ক্ষেত্ৰত নিষেচন ক’ত সম্পন্ন হয়?

উত্তৰ: মানুহৰ স্ত্ৰীজনন তন্ত্ৰৰ ডিম্ববাহী নলী বা ফেলোপিয়ান নলীত (Fallopian tube) নিষেচন সম্পন্ন হয়।