অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন
পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Quick Summary Points)
অৰ্থনৈতিক বিকাশ: দেশৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি।
অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন: জাতীয় আয় বৃদ্ধিৰ লগতে আয়ৰ সমতাপূৰ্ণ বিতৰণ আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ গুণগত বিকাশ।
মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI): ১৯৯০ চনত প্ৰথমখন মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন UNDP দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়। ইয়াৰ ৩ টা মূল সূচক— প্ৰত্যাশিত আয়ুস, শিক্ষা আৰু জীৱন-যাত্ৰাৰ মান।
অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা: নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ এক কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা অৰ্থনীতিৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
NITI আয়োগ: ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত পৰিকল্পনা আয়োগৰ স্থানত NITI আয়োগ গঠন কৰা হয় (অধ্যক্ষ: প্ৰধানমন্ত্ৰী)।
অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ (১৯৯১): উদাৰীকৰণ (Liberalisation), ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation) আৰু গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন (Globalisation)।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises & Solutions)
ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১। ব্যাখ্যা কৰা (এটা বাক্যত):
(ক) অৰ্থনৈতিক বিকাশ:
উত্তৰ: দেশ এখনৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি পোৱাটোকেই অৰ্থনৈতিক বিকাশ বোলে।
(খ) অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন:
উত্তৰ: জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধিৰ লগতে আয়ৰ সুষম বিতৰণ আৰু জনসাধাৰণৰ জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ গুণগত পৰিৱৰ্তন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন বোলে।
(গ) মানৱ উন্নয়ন:
উত্তৰ: স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু উন্নত জীৱন-যাত্ৰাৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণৰ জৰিয়তে মানুহৰ সামূহিক পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন কৰাটোকেই মানৱ উন্নয়ন বোলে।
(ঘ) অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা:
উত্তৰ: নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ ভিতৰত সুনিৰ্দিষ্ট আৰ্থ-সামাজিক লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ এটা কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা দেশৰ অৰ্থনীতি নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিচালনা কৰা ব্যৱস্থাকে অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা বোলে।
(ঙ) গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা:
উত্তৰ: যি পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত আৰু ৰূপায়ণৰ সকলো পৰ্যায়ত তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰা সাধাৰণ ৰাইজ আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিনিধিৰ অংশগ্ৰহণ সুনিশ্চিত কৰা হয়, তাকে গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা বোলে।
(চ) উদাৰীকৰণ:
উত্তৰ: দেশৰ অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী বাধা-নিষেধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা নীতিকেই উদাৰীকৰণ বোলে।
(ছ) ব্যক্তিগতকৰণ:
উত্তৰ: চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ অধীনত থকা উদ্যোগ আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ব্যক্তিগত বা বেচৰকাৰী খণ্ডলৈ মুকলি কৰি দিয়া প্ৰক্ৰিয়াটোকেই ব্যক্তিগতকৰণ বোলে।
(জ) গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন:
উত্তৰ: দেশ এখনৰ ঘৰুৱা অৰ্থনীতিক সমগ্ৰ বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু সংহত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন বোলে।
খ) চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ২। অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. অৰ্থনৈতিক বিকাশে কেৱল দেশৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয়ৰ পৰিমাণগত বৃদ্ধিক বুজায়; কিন্তু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নে আয় বৃদ্ধিৰ লগতে আয়ৰ সুষম বিতৰণ আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ গুণগত পৰিৱৰ্তনক বুজায়।
২. অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ধাৰণাটো সীমিত আৰু ই অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ এটা অংশ মাত্ৰ; কিন্তু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ধাৰণাটো ব্যাপক আৰু বহল।
প্ৰশ্ন ৩। মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা সূচক কি কি?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP)ৰ মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন অনুসৰি মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল সূচক হ’ল—
১. প্ৰত্যাশিত আয়ুস (Life Expectancy)
২. শিক্ষা বা জ্ঞানৰ স্তৰ (Education / Literacy)
৩. জীৱন-যাত্ৰাৰ মান (Standard of Living)
প্ৰশ্ন ৪। সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন হৈছে বুলিলে কি বুজিবা?
উত্তৰ: ‘সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন’ বুলিলে মানুহৰ জীৱন কেৱল উপাৰ্জন বা আয় বৃদ্ধিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি স্বাস্থ্য, শিক্ষা, উন্নত জীৱন-ধাৰণ, নাগৰিক স্বাধীনতা, মানৱ অধিকাৰ আৰু আৰ্থ-সামাজিক বিকাশৰ দৰে সৰ্বাত্মক সুযোগ আৰু পছন্দসমূহ বৃদ্ধি পোৱাটোকে বুজায়।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা প্ৰধান লক্ষ্য হ’ল—
১. অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ ক্ষিপ্ৰতৰ কৰা।
২. দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল কৰা আৰু নিয়োগৰ সা-সুবিধা বৃদ্ধি কৰা।
৩. আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য আৰু আঞ্চলিক অসমতা দূৰ কৰি আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰা।
প্ৰশ্ন ৬। NITI আয়োগৰ সদস্যসকল কোন কোন?
উত্তৰ: NITI আয়োগৰ সমিতিখন তলত উল্লিখিত সদস্যসকলক লৈ গঠিত—
অধ্যক্ষ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী।
উপাধ্যক্ষ: প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা নিযুক্ত ব্যক্তি।
পূৰ্ণকালীন সদস্য: তিনিজন বিশেষজ্ঞ সদস্য।
অংশকালীন সদস্য: দুজন সদস্য।
পদেন সদস্য: সৰ্বোচ্চ চাৰিজন কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী।
মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া (CEO): এজন ভাৰতীয় প্ৰশাসনিক সেৱা (IAS) বিষয়া।
পৰিচালনা পৰিষদ (Governing Council): সকলো ৰাজ্যৰ মুখ্যমন্ত্ৰীসকল আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ উপ-ৰাজ্যপালসকল।
গ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথমছোৱা (১৯৫১-১৯৯১) আৰু দ্বিতীয়ছোৱা (১৯৯১ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ) ৰ মাজত থকা এটা মূল পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথমছোৱা আৰু দ্বিতীয়ছোৱাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যটো হ’ল অৰ্থনীতিত চৰকাৰী (ৰাজহুৱা) খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকাৰ পৰিৱৰ্তন:
প্ৰথমছোৱা (১৯৫১-১৯৯১): এই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ মূল চালিকা শক্তি আছিল ৰাজহুৱা খণ্ড (চৰকাৰী খণ্ড)। সমাজবাদী সমাজ গঠনৰ লক্ষ্যৰে চৰকাৰে বিভিন্ন উদ্যোগ আৰু অৰ্থনৈতিক কাম-কাজত কটকটীয়া নিয়ন্ত্ৰণ (লাইচেঞ্চ ৰাজ) বজাই ৰাখিছিল আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা আছিল অতি গৌণ।
দ্বিতীয়ছোৱা (১৯৯১ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ): ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ পিছত চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰে। ফলস্বৰূপে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰি উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ (LPG) বাট মুকলি কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বিকাশত ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু বিদেশী মূলধনৰ ভূমিকা সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতবৰ্ষত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ তিনিটা মূল কাৰণ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ভাৰত চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰাৰ তিনিটা মূল কাৰণ হ’ল—
১. বৃহৎ বিত্তীয় ঘাটি আৰু ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ লোকচান: চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধিৰ তুলনাত আয় বৃদ্ধি কম হোৱা বাবে বৃহৎ বিত্তীয় ঘাটিয়ে দেখা দিছিল। তদুপৰি ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বহুতো উদ্যোগে ধাৰাবাহিকভাৱে লোকচান ভৰি ৰুগ্ন হৈ পৰিছিল।
২. মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি: সীমিত উৎপাদন আৰু অত্যধিক চাহিদাৰ বাবে দেশত অত্যাৱশ্যকীয় সা-সামগ্ৰীৰ নেৰানেপেৰা মূল্যবৃদ্ধি (মুদ্ৰাস্ফীতি) হৈছিল, যাৰ ফলত সাধাৰণ আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকসকল বাৰুকৈয়ে জুৰুলা হৈছিল।
৩. বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সংকট আৰু মুদ্ৰাৰ নাটনি: ১৯৯০-৯১ চনত ভাৰতৰ বৈদেশিক বিনিময়যোগ্য মুদ্ৰাৰ সঞ্চয় বিপদজনকভাৱে হ্ৰাস পাইছিল (মাত্ৰ ১৫ দিনৰ আমদানিৰ বাবেহে যথেষ্ট আছিল) আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যৰ ঘাটি অত্যন্ত উদ্বেগজনক হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা সুফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা উল্লেখযোগ্য সুফল হ’ল—
১. উচ্চ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ হাৰ: সংস্কাৰৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ গতি ক্ষিপ্ৰতৰ হয় আৰু ২০০৫-০৬, ২০০৬-০৭ আৰু ২০০৭-০৮ চনত বাৰ্ষিক বিকাশৰ হাৰে যথাক্ৰমে ৯.৫%, ৯.৭% আৰু ৯.২% স্পৰ্শ কৰে।
২. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সঞ্চয় বৃদ্ধি: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকত জমা হোৱা বৈদেশিক বিনিময়যোগ্য মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়, যিয়ে দেশৰ অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা আৰু আমদানি ক্ষমতা শক্তিশালী কৰে।
৩. বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আৰু প্ৰতিযোগিতা: বেংক ব্যৱস্থা সৰলীকৰণৰ ফলত কোটি কোটি লোক বেংকিং সেৱাৰ আওতালৈ আহে আৰু বজাৰত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে উপভোক্তাসকলে উন্নত মানৰ সেৱা আৰু সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
প্ৰশ্ন ১০। অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অসুবিধা চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অসুবিধা হ’ল—
১. ভোগবাদী অৰ্থনীতিৰ প্ৰভাৱ: মুক্ত বজাৰ আৰু বিদেশী সামগ্ৰীৰ ব্যাপক প্ৰচাৰৰ ফলত সমাজত ভোগবাদী মানসিকতা বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে নৈতিক মূল্যবোধ আৰু দেশৰ নিজস্ব পৰম্পৰাগত কৃষ্টিৰ প্ৰতি ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
২. ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত বৈষম্য বৃদ্ধি: বজাৰকেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতিত ক্ৰয় ক্ষমতা থকা ধনী শ্ৰেণীটোৱে সকলো সা-সুবিধা উপভোগ কৰাৰ বিপৰীতে দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীটো উন্নয়নৰ মূল সুফলৰ পৰা বঞ্চিত হোৱাৰ আশংকা বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ১১। অসমৰ চলিত পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ছটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অসমৰ চলিত (দ্বাদশ) পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ছটা প্ৰধান লক্ষ্য হ’ল—
১. দেশৰ উন্নত ৰাজ্যসমূহৰ সমপৰ্যায়লৈ আহিবলৈ অসমৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ ১০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
২. দৰিদ্ৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰাৰ বাবে বিভিন্ন কল্যাণমূলক আঁচনি গ্ৰহণ কৰা।
৩. শেহতীয়া প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু বিজ্ঞানসন্মত ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে বানপানী আৰু গৰাখহনীয়া সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান কৰা।
৪. কৃষি খণ্ডৰ বাৰ্ষিক উন্নয়নৰ হাৰ ৬ ৰ পৰা ৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
৫. শক্তি উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰা আৰু শক্তি বিতৰণত আধুনিক প্ৰযুক্তি প্ৰয়োগ কৰা।
৬. মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) উন্নত কৰাৰ অৰ্থে স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা খণ্ডত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা।