প্ৰস্ততি
ভাৱ-বিষয়ক
১। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) জিকিৰৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: জিকিৰৰ ৰচক হ’ল হজৰত আজান ফকিৰ (হজৰত শ্বাহ মিলন)।
(খ) কোনবোৰ গীতৰ সৈতে জিকিৰ গীতৰ সুৰৰ সাদৃশ্য আছে?
উত্তৰ: উজনি অসমত প্ৰচলিত লোকগীত যেনে— টোকাৰী গীত, দেহবিচাৰৰ গীত আদিৰ সৈতে জিকিৰ গীতৰ সুৰৰ সাদৃশ্য আছে।
(গ) ‘জিকিৰ’ শব্দটো কি শব্দৰ পৰা ওলাইছে?
উত্তৰ: ‘জিকিৰ’ শব্দটো আৰবী ভাষাৰ ‘জিক্ৰ’ (Zikr) শব্দৰ পৰা ওলাইছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল ঘনে ঘনে বা বাৰম্বাৰ উচ্চাৰণ/স্মৰণ কৰা।
২। তলৰ শব্দবোৰৰ অৰ্থ লিখা:
ৰছুল: দেৱদূত, ঈশ্বৰ প্ৰেৰিত পুৰুষ বা আল্লাৰ দূত।
মোমিন: বিশ্বাসী মুছলমান বা নিষ্ঠাবান ভক্ত।
ৰহম: দয়া বা কৰুণা।
কুুটুব: ধ্ৰুৱ নক্ষত্ৰ।
বান্দা: ভৃত্য, দাস বা সেৱক।
৩। ‘মক্কাৰ দুৱাৰত চাহাব জীৱই মাৰে তালি। / যেনে শালে শ’লৰ লগত দরিকাৰ টপালি।।’
— উল্লিখিত কবিতাফাঁকিৰ অন্তৰ্নিহিত ভাৱটি বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অন্তৰ্নিহিত ভাৱ: কবিতাফাঁকিৰ জৰিয়তে কবিয়ে মানুহৰ অন্তৰৰ চঞ্চলতা আৰু আধ্যাত্মিক জ্ঞানহীন বাহ্যিক আড়ম্বৰৰ অসাৰতাক প্ৰকাশ কৰিছে। শাল আৰু শ’লৰ দৰে ডাঙৰ মাছে গভীৰ পানীত নিৰৱে বাস কৰে, কিন্তু ক্ষুদ্ৰ দৰিকা মাছে অগভীৰ পানীত অনবৰতে চঞ্চলভাৱে টপলাই ফুৰে। ঠিক তেনেদৰে, প্ৰকৃত ভক্ত বা তত্ত্বজ্ঞানী মোমিনে নিৰহংকাৰভাৱে অন্তৰৰ গভীৰতাত ভগৱানৰ ধ্যান কৰে; কিন্তু অজ্ঞ সংসাৰী জীৱই আত্মজ্ঞান নথকাকৈয়ে কেৱল বাহ্যিক ভক্তি প্ৰদৰ্শন কৰি চঞ্চলতা দেখুৱায়। এনে বাহ্যিক আড়ম্বৰেৰে পৰম পৱিত্ৰ মক্কাৰ দুৱাৰ অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিব নোৱাৰি।
৪। ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) পানী মৰে পিয়াহত, অগ্নি মৰে জাৰত। / খোদা ৰছুল লুকাই আছে, মোমিনৰ আঁৰত।।
প্ৰসংগ: উক্ত পদফাঁকি আজান ফকিৰ ৰচিত ‘জিকিৰ’ নামৰ ভক্তিমূলক গীতটিৰ পৰা তুলি লোৱা হৈছে।
সংগতি: মানুহৰ অজ্ঞতা আৰু ভগৱানৰ সৰ্বব্যাপী ৰূপৰ কথা বুজাবলৈ কবিয়ে এই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ কথাষাৰ কৈছে।
ব্যাখ্যা: পানীৰ মাজত থাকিও পিয়াহত মৰা বা জুইৰ কাষত থাকিও জাৰত কঁপাটো যেনেকৈ চৰম অজ্ঞতাৰ পৰিচায়ক, ঠিক তেনেকৈ পৰমেশ্বৰ আল্লা আৰু তেওঁৰ দূত ৰছুল প্ৰতিজন বিশ্বাসী মোমিনৰ অন্তৰতে বিৰাজমান। কিন্তু মানুহে নিজৰ অন্তৰত বিৰাজ কৰা ঈশ্বৰক উপলব্ধি নকৰি বাহিৰত বিচাৰি ফুৰে। আত্মশুদ্ধি আৰু ভক্তিৰ দ্বাৰাহে নিজৰ অন্তৰতে ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিব পাৰি।
(খ) মক্কাৰ দুৱাৰত চাহাব তিব্বেণীৰ ঘাট। / বেহাব নোৱাৰে তাত মায়াই ভেটে বাট।।
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত আজান ফকিৰ ৰচিত ‘জিকিৰ’ পাঠটিৰ পৰা লোৱা হৈছে।
সংগতি: সংসাৰৰ মায়া-মোহে মানুহক কিদৰে আধ্যাত্মিক সাধনাত বাধা প্ৰদান কৰে, তাৰ বিষয়ে কবিয়ে ইয়াত বৰ্ণনা কৰিছে।
ব্যাখ্যা: ‘মক্কাৰ দুৱাৰ’ বা ‘তিব্বেণীৰ ঘাট’ হ’ল পৰম পৱিত্ৰ আধ্যাত্মিক স্থান বা মুক্তিৰ পথ। জীৱাত্মাই সেই পৱিত্ৰ স্থানত ভক্তিৰ বেহা বা আধ্যাত্মিক সাধনা কৰিবলৈ বিচাৰে যদিও সংসাৰৰ লোভ, মোহ আৰু মায়াই তাৰ বাট ভেটি ধৰে। সংসাৰৰ বন্ধনত আৱদ্ধ হৈ থকাৰ ফলতেই মানুহে সঁচা ঈশ্বৰ উপাসনা আৰু মুক্তি লাভৰ পৰা বঞ্চিত হ’বলগীয়া হয়।
(গ) সজাৰ মইনাটিৰ অনেক যুগুতি। / দেও মাৰি পাৰ হ’লে এৰিলে পীৰিতি।।
প্ৰসংগ: তুলি দিয়া কবিতাফাঁকি আজান ফকিৰ বিৰচিত ‘জিকিৰ’ পাঠটিৰ অন্তৰ্গত।
সংগতি: মানৱ জীৱনৰ ক্ষণভংগুৰতা আৰু দেহ-আত্মাৰ সম্পৰ্কৰ অসাৰতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ কবিয়ে এই উপমাটো ব্যৱহাৰ কৰিছে।
ব্যাখ্যা: কবিয়ে নশ্বৰ মানৱ দেহটোক এটা ‘সজা’ আৰু তাত থকা প্ৰাণ বা আত্মাক ‘মইনা চৰাই’ৰ লগত তুলনা কৰিছে। মইনা চৰাই সজাত থকালৈকে নানা কথা আৰু মাত মাতি থাকে, কিন্তু সুবিধা পালেই সজাৰ মোহ ত্যাগ কৰি উৰি গুচি যায়। ঠিক তেনেদৰে, মানুহৰ আত্মাইও আয়ুস শেষ হ’লে এই সংসাৰ আৰু নশ্বৰ দেহৰ সকলো মায়া-মমতা, প্ৰেম-পীৰিতি এৰি পৰলোকলৈ গুচি যায়। সেয়ে সংসাৰৰ পাৰ্থিৱ মোহ ক্ষণস্থায়ী।
ভাষা-বিষয়ক
১। সমাৰ্থক শব্দ লিখা:
চিন্তো: ভাবোঁ, স্মৰণ কৰোঁ, ধ্যান কৰোঁ
ঘাট: পাৰ, তীৰ, সংগমস্থল
পীৰিতি: প্ৰেম, ভালপোৱা, মৰম, স্নেহ
আচমান: আকাশ, গগন, অন্তৰীক্ষ
দৰিয়া: সাগৰ, সমুদ্ৰ, নদী
পিয়াহ: তৃষ্ণা, পিয়াসী
বাট: পথ, ৰাস্তা, মাৰ্গ
ভেল: শৰীৰ, দেহ, কায়া
পাঠ ২: প্ৰশস্তি (ৰঘুনাথ চৌধাৰী)
ভাৱ-বিষয়ক
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) ৰঘুনাথ চৌধাৰীক কি কবি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: ৰঘুনাথ চৌধাৰীক ‘বিহগী কবি’ বুলি জনা যায়।
(খ) ৰঘুনাথ চৌধাৰীৰ কবিতা-পুথি দুখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ‘সাদৰী’ আৰু ‘কেতেকী’।
(গ) প্ৰকৃতিক কোনে সাদৰি আনিলে বুলি কবিয়ে কৈছে?
উত্তৰ: নৱ কিশলয়দলে (নতুন কুঁহিপাতৰ ডালে) চামৰ ধুলাই প্ৰকৃতিক সাদৰি আনিলে।
(ঘ) মন্দিৰৰ উপেক্ষিত কি ফুলে প্ৰেম পৰিমল যচা বুলি কবিয়ে কৈছে?
উত্তৰ: মন্দিৰৰ উপেক্ষিত ৰবাব ফুলে প্ৰেম-পৰিমল যচা বুলি কবিয়ে কৈছে।
(ঙ) জল, স্থল আৰু ক’ত দেৱতাৰ মহা অভিযান চলিছে?
উত্তৰ: জল, স্থল আৰু অন্তৰীক্ষত (আকাশত) দেৱতাৰ মহা অভিযান চলিছে।
(চ) মহামহিমৰ গান কিহে গায় বুলি কবিয়ে কৈছে?
উত্তৰ: মোহন কীচক বেণুৱে (বাঁহীয়ে) অনাহত ছন্দেৰে মহামহিমৰ গান গায়।
২। কবিতাটোত কবিয়ে প্ৰকৃতিৰ কি কি বস্তু আনিছে লিখা।
উত্তৰ: কবিতাটোত কবিয়ে প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন উপাদান যেনে— ঊষাৰ ৰঙীন পোহৰ (কুঙ্কুম ৰাগ), গছৰ নৱ কিশলয় (কুঁহিপাত), নানা ফুল আৰু সুগন্ধি ৰবাব ফুল, গছৰ ডালে ডালে গান গোৱা বন-বিহঙ্গ (চৰাই), বতাহৰ স্পৰ্শত বাজি উঠা কীচক বাঁহনি (কীচক বেণু) আদি প্ৰকৃতিৰ সুন্দৰ উপাদানসমূহ আনিছে।
৩। কবিতাটোত কবিয়ে কিয় আৰু কাৰ প্ৰশস্তি কৰিছে?
উত্তৰ: কবিয়ে কবিতাটোত পৰম স্ৰষ্টা বা জগদীশ্বৰৰ অপাৰ সৌন্দৰ্য আৰু মহিমাৰ প্ৰশস্তি (গুণানুকীৰ্তন) কৰিছে। প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো উপাদান— পুৱাৰ পোহৰ, ফুলৰ সুবাস, চৰাইৰ কাকলি আৰু কীচক বেণুৰ সুৰৰ মাজেৰে অদৃশ্য ঈশ্বৰৰেই সুন্দৰ ৰূপ আৰু উপস্থিতি প্ৰকাশ পোৱা বাবে কবিয়ে এই প্ৰশস্তি কৰিছে।
৪। কবিতাটোত প্ৰকৃতিৰ সুধাৰ মাজত কিদৰে সুন্দৰৰ সাধনা লুকাই আছে বিৱৰি লিখা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ অপৰূপ সৌন্দৰ্যৰ মাজতেই কবিয়ে ভগৱানৰ উপস্থিতি অনুভৱ কৰিছে। ৰাতিপুৱাৰ সূৰ্যৰ পোহৰে ধৰণীক উদ্ভাসিত কৰা, ফুলৰ সুবাসে মন মোহিত কৰা আৰু বননিৰ চৰাইৰ গানে যেন সমগ্ৰ জল-স্থল-আকাশত ঈশ্বৰৰ জয়গান গাইছে। প্ৰকৃতিৰ এই বিনন্দীয়া ৰূপৰ মাজত কবিয়ে সত্য আৰু সুন্দৰৰূপী পৰমপিতাৰ আধ্যাত্মিক সাধনা বিচাৰি পাইছে।
৫। ‘প্ৰশস্তি’ কবিতাটোৰ মূলভাৱ লিখা।
উত্তৰ: ‘প্ৰশস্তি’ কবিতাটিত প্ৰকৃতিৰ বন্দনাৰ মাজেৰে পৰম স্ৰষ্টাৰ মহিমা প্ৰকাশ পাইছে। কালৰাত্ৰিৰ অন্ধকাৰ আৰু জৰাজীৰ্ণতা নাশ কৰি ঊষাৰ পোহৰে পৃথিৱীক আলোকিত কৰিছে। প্ৰকৃতিৰ এই অনুপম জাগৰণৰ সময়ত কবিয়ে মোহ-নিদ্ৰা ত্যাগ কৰি সকলো মানুহক জাগি উঠি সত্য, সুন্দৰ আৰু আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ পথত অগ্ৰসৰ হ’বলৈ আহ্বান জনাইছে।
৬। ‘উঠা হে ঋত্বিক ধ্যানী অমৃতৰ পুত্ৰ, / উঠা যত মুক্তি পথযাত্ৰী।’ — কবিয়ে কিয় এনেদৰে আহ্বান জনাইছে বুজাই লিখা।
উত্তৰ: অন্ধকাৰ আৰু পাপ-কালিমাৰে ভৰা জৰাজীৰ্ণ কালৰাত্ৰিৰ অন্ত পৰিছে আৰু নৱ প্ৰভাতৰ আগমন ঘটিছে। সেয়েহে কবিয়ে সংসাৰৰ জড়তা আৰু মোহ-তন্দ্ৰা ত্যাগ কৰি সাধক, ধ্যানী তথা মানৱ জাতিক (‘অমৃতৰ পুত্ৰ’) সত্য আৰু আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ পথত আগবাঢ়িবলৈ আহ্বান জনাইছে।
৭। ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) উঠে তৰু শিৰে শিৰে বন বিহঙ্গৰ / ছন্দভৰা সুমধুৰ তান, / জল স্থল অন্তৰীক্ষ সকলোতে যেন / দেৱতাৰ মহা অভিযান।
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি ৰঘুনাথ চৌধাৰী বিৰচিত ‘প্ৰশস্তি’ নামৰ কবিতাটিৰ পৰা লোৱা হৈছে।
সংগতি: প্ৰভাতৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ঈশ্বৰৰ সৰ্বব্যাপী উপস্থিতি প্ৰকাশ কৰিবলৈ কবিয়ে এই কথা উল্লেখ কৰিছে।
ব্যাখ্যা: পুৱাৰ আগমনৰ লগে লগে গছ-গছনিৰ ডালে ডালে বনৰীয়া চৰাইবোৰে সুমধুৰ সুৰেৰে গান গাবলৈ লয়। চৰাইৰ এই ছন্দময় কলকাকলীয়ে সমগ্ৰ পৰিৱেশ মুখৰিত কৰি তোলে। কবিয়ে অনুভৱ কৰিছে যে কেৱল গছ-বনিতেই নহয়, জল, স্থল আৰু সমগ্ৰ আকাশজুৰি যেন পৰম পিতা ভগৱানৰ মহিমাময় উপস্থিতি বা মহা অভিযান আৰম্ভ হৈছে।
(খ) কৰি দীৰ্ণ জৰাজীৰ্ণ পুঞ্জীভূত ক্লেদ / শেষ হ’ল মহা কালৰাত্ৰি, / উঠা হে ঋত্বিক ধ্যানী অমৃতৰ পুত্ৰ / উঠা যত মুক্তি পথযাত্ৰী।
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি কবি ৰঘুনাথ চৌধাৰীৰ ‘প্ৰশস্তি’ কবিতাৰ অন্তৰ্গত।
সংগতি: অন্ধকাৰৰ সমাপ্তি আৰু নতুন পোহৰৰ আগমনত মানুহক জাগ্ৰত হ’বলৈ কবিয়ে জনোৱা আহ্বান ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে।
ব্যাখ্যা: ৰাতিৰ অন্ধকাৰে পৃথিৱীৰ সকলো অশুচিতা আৰু জৰাজীৰ্ণতা যেনেকৈ দূৰ কৰে, ঠিক তেনেদৰে অজ্ঞানতা আৰু দুখৰূপী কালৰাত্ৰিৰ অন্ত পৰি পোহৰৰ দিন আহিছে। সেয়েহে কবিয়ে সংসাৰৰ বন্ধন আৰু অজ্ঞানতাৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ ধ্যানী সাধক আৰু মানৱ সমাজক জাগি উঠিবলৈ আহ্বান জনাইছে।
(গ) মোহন কীচক বেণু অনাহত ছন্দে / গায় মহামহিমৰ গান, / মোহ তন্দ্ৰালস তেজি উঠা ভক্তবৃন্দ! / সুন্দৰৰ কৰা ৰূপধ্যান।
প্ৰসংগ: তুলি দিয়া পদফাঁকি ৰঘুনাথ চৌধাৰীদেৱৰ ‘প্ৰশস্তি’ কবিতাটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
সংগতি: প্ৰকৃতিৰ নিৰৱ সুৰৰ মাজেৰে ঈশ্বৰৰ আৰাধনা কৰাৰ তাৎপৰ্য কবিয়ে ইয়াত ব্যক্ত কৰিছে।
ব্যাখ্যা: বতাহৰ স্পৰ্শত বাঁহনিৰ পৰা নিগৰি অহা সুৰত যেন পৰম পিতাৰ বন্দনা ধ্বনিত হৈছে। সেয়ে কবিয়ে সংসাৰৰ মোহ আৰু আলস্য ত্যাগ কৰি ভক্তপ্ৰাণ মানুহক সেই পৰম সুন্দৰ সৃষ্টিকৰ্তাৰ ধ্যান আৰু উপাসনা কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছে।
ভাষা-বিষয়ক
১। অৰ্থ লিখা:
কিশলয়: কুঁহিপাত বা গছৰ কোমল নতুন পাত।
চিত্তহাৰী: মন বা প্ৰাণ হৰি নিয়া (মনোমুগ্ধকৰ)।
অন্তৰীক্ষ: আকাশ বা শূন্য মাৰ্গ।
তন্দ্ৰালস: টোপনিৰ আলস্য বা অৱসাদ।
২। বাক্য ৰচনা কৰা:
দশোদিশ: বিজুলীৰ পোহৰে নিমিষতে দশোদিশ উজলাই তুলিলে।
উপেক্ষিত: সমাজৰ উপেক্ষিত আৰু দুখীয়া লোকসকলৰ প্ৰতি আমি সদয় হোৱা উচিত।
জৰাজীৰ্ণ: পুৰণি ঘৰটো এতিয়া একেবাৰে জৰাজীৰ্ণ অৱস্থাত আছে।
অমৃত: গুৰুজনাৰ আধ্যাত্মিক বাণীসমূহ ভক্তসকলৰ বাবে অমৃত সদৃশ।
মোহ: সংসাৰৰ মিছা মোহ ত্যাগ কৰিলেহে অন্তৰত প্ৰকৃত শান্তি পোৱা যায়।
৩। সমাৰ্থক শব্দ লিখা:
তৰু: গছ, বৃক্ষ, পাদপ।
মুক্তি: নিস্তাৰ, মোক্ষ, পৰিত্ৰাণ।
সুমধুৰ: অতি মধুৰ, সুস্বাদু, সুললিত।
অভিযান: যাত্ৰা, অভিযান, যাত্ৰাৰম্ভ।
ধ্যানী: তপস্বী, সাধক, যোগী।
পাঠ ৩: কাণখোৱা (শ্ৰীধৰ কন্দলী)
ভাৱ-বিষয়ক
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) কৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ কোনে আহি যশোদাক কৈছিল?
উত্তৰ: গোপীসকলে (ব্ৰজৰ নাৰীসকলে) আহি যশোদাক কৈছিল।
(খ) কৃষ্ণই কিমান দিন টোপনিৰ পৰা নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি মাকক জনাইছিল?
উত্তৰ: চাৰি দিন আৰু চাৰি ৰাতি (চাৰি পৰ)।
(গ) দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাবলৈ কৃষ্ণই কি ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰ: মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।
(ঘ) কপিল মুনিৰ মাতৃ কোন আছিল?
উত্তৰ: দেৱহুতি।
(ঙ) কি ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বামন (বাওনা) ৰূপ ধাৰণ কৰি।
২। “তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত / উৰি যায় মোৰ জীউ।” — এইষাৰ কাৰ উক্তি? কাক দেখি, কিয় তেওঁৰ ভয়তে জীউ উৰি যায় বুজাই লিখা।
উত্তৰ: এইষাৰ শিশু কৃষ্ণৰ উক্তি। মাক যশোদাক দেখি কৃষ্ণৰ ভয়ত জীউ উৰি যায়। কিয়নো কৃষ্ণই জগতৰ স্ৰষ্টা নাৰায়ণ হৈয়ো যশোদাৰ ঘৰত সাধাৰণ গোপবালক ৰূপে জন্ম লৈছে আৰু মাৰ-ধৰ তথা খং-ৰাগৰ ভয়ত মাক যশোদাক এতিয়াও ভয় কৰিবলগীয়া হয়।
৩। “মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো / সধিলো দেৱৰ কাম।” — কোনে মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল? তেওঁ কাক অমৃত খুৱাই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল; খৰচি মাৰি লিখা।
উত্তৰ: ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই (বিষ্ণুৱে) মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত যেতিয়া অমৃতৰ কলহ ওলাইছিল, তেতিয়া অসুৰসকলে তাক কাঢ়ি লৈছিল। দেৱতাসকলক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ ভগৱানে এক অপৰূপ সুন্দৰী ‘মোহিনী’ ৰূপ ধাৰণ কৰি অসুৰসকলক ভোল নিয়াই সমস্ত অমৃত দেৱতাসকলক পান কৰাই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল।
৪। মাকৰ কি কি গুণৰ কথা ক’বলৈ শিশু কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি কৈছিল? কথাখিনি তোমাৰ নিজৰ কথাৰে বহলাই লিখা।
উত্তৰ: শিশু কৃষ্ণই অভিমানেৰে মাকক কৈছিল যে মাৰ কথাবোৰ ক’বলৈ তেওঁৰ বৰ লাজ লাগে। কাৰণ মাকে সদায় বাসি কৰকৰা ভাত খাবলৈ দিয়ে, সদায় খং-ৰাগ কৰি ডাবি-ধমকি দিয়ে আৰু কাণখোৱাৰ নাম লৈ ভয় দেখুৱাই টোপনি নিয়াব বিচাৰে। জগতৰ নাৰায়ণ হৈয়ো যশোদাৰ ঘৰত আহি তেওঁ এনে ব্যৱহাৰ পোৱা বাবে লাজ পোৱা বুলি অভিমানেৰে প্ৰকাশ কৰিছে।
৫। চমু টোকা লিখা:
বামন: ভগৱান বিষ্ণুৰ পঞ্চম অৱতাৰ। তেওঁ বাওনা ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি দৈত্যৰাজ বলিৰ যজ্ঞত তিনিপদ ভূমি ভিক্ষা মাগি সমস্ত ত্ৰিভুৱন দখল কৰি বলিক পাতাললৈ পঠিয়াইছিল।
দেৱহুতি: স্বায়ম্ভূৱ মুনিৰ কন্যা আৰু কৰ্দম মুনিৰ পত্নী। তেওঁ সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কপিল মুনিৰ মাতৃ আছিল।
কপিল: এজন প্ৰসিদ্ধ মুনি আৰু সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক। তেওঁক বিষ্ণুৰ অৱতাৰ বুলিও মনা হয়। তেওঁৰ শাপত সগৰ ৰজাৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ ভস্ম হৈছিল।
শ্ৰীধৰ কন্দলী: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ সমসাময়িক/পৰৱৰ্তী কালৰ এগৰাকী বিশিষ্ট বৈষ্ণৱ কবি। তেওঁৰ প্ৰসিদ্ধ ৰচনা হ’ল ‘কাণখোৱা’ আৰু ‘ঘুনুচা কীৰ্তন’।
দৈৱকী: মথুৰাৰ ৰজা উগ্ৰসেনৰ ভতিজী, বসুদেৱৰ পত্নী আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্মদাত্ৰী মাতৃ।
৬। পাঠটিৰ কাহিনীভাগ তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: ৰাতিপুৱা হোৱাত ব্ৰজৰ গোপীসকলে আহি যশোদাক কৃষ্ণক জগাবলৈ কয়। যশোদা যেতিয়া কৃষ্ণক জগাবলৈ যায়, কৃষ্ণই অভিমান কৰি কয় যে তেওঁ ৰাতি কাণখোৱাৰ ভয় পাইছিল। কৃষ্ণই নিজৰ পূৰ্বৰ নাৰায়ণ স্বৰূপৰ কথা উল্লেখ কৰি মাকক কয় যে যি নাৰায়ণে মৎস্য, কুৰ্ম, বামন, মোহিনী আদি নানা অৱতাৰেৰে জগত উদ্ধাৰ কৰিলে, তেওঁ আজি সাধাৰণ মানৱ শিশুৰ দৰে যশোদাৰ ডাবি-ধমকি আৰু কাণখোৱাৰ ভয় খাবলগীয়া হৈছে। এইদৰে পাঠটিত কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক মহিমা আৰু মানৱ শিশুৰ সুলভ অভিমানৰ অপূৰ্ব সংমিশ্ৰণ ঘটিছে।
৭। কৃষ্ণই বিভিন্ন সময়ত কি কি অৱতাৰ ধাৰণ কৰি কেনে কাৰ্য সাধন কৰিছিল পাঠের আলমত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠটিৰ আলমত কৃষ্ণই তলত দিয়া ধৰণে অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছিল:
মোহিনী অৱতাৰ: মোহিনী ৰূপ ধৰি অসুৰক ছলনা কৰি দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাইছিল।
বামন অৱতাৰ: বাওনা বামন হৈ বলি ৰজাক ছলনা কৰি তিনিপদ ভূমিয়ে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড জুখি পাতাললৈ পঠিয়াইছিল।
কপিল অৱতাৰ: কপিল মুনিৰ ৰূপ লৈ সাংখ্য জ্ঞান প্ৰচাৰ কৰিছিল।
পৃথু ৰজাৰ অৱতাৰ: পৃথিৱীক গাইৰূপী কৰি খীৰাই প্ৰজাক দুৰ্ভিক্ষৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল।
৮। কবিতাটোত ‘কাঠবাঁজী’ বুলি কাক কৈছে? ইয়াৰ অৰ্থ কি? এই অপবাদৰ পৰা তেওঁক কোনে ৰক্ষা কৰিলে?
উত্তৰ: কবিতাটোত যশোদা মাতৃক ‘কাঠবাঁজী’ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল— যি তিৰোতাৰ কোনো সন্তান নহয় (নিঃসন্তান তিৰোতা)। শ্ৰীকৃষ্ণই যশোদাৰ ঘৰত পুত্ৰ ৰূপে আহি তেওঁক এই অপবাদৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল।
৯। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) কাঠবাঁজী বুলি জগতে হাসয় / দেখিলে সুমৰো হৰি। / মই আসি তোৰ ঘৰে পুত্ৰ ভৈলো / সিটো দুখ দূৰ কৰি।।
তাৎপৰ্য: যশোদাৰ কোনো সন্তান নথকা বাবে সমাজে তেওঁক ‘কাঠবাঁজী’ বুলি উপহাস কৰিছিল। যশোদাক সেই সামাজিক অপমান আৰু দুখৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈকে স্বয়ং নাৰায়ণে আহি তেওঁৰ পুত্ৰ হৈ জন্ম লৈছিল।
(খ) মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো / সাধিলো দেৱৰ কাম। / তোমাৰ ঘৰে আসি বৰ যশ পাইলো / লৈলো দধিচোৰ নাম।।
তাৎপৰ্য: ভগৱানে মোহিনী ৰূপ ধৰি দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাই মহৎ কাৰ্য কৰিছিল; কিন্তু যশোদাৰ ঘৰত মাখন-দৈ খাই তেওঁ এতিয়া ‘দধিচোৰ’ (দৈচোৰ) অপযশ ল’বলগীয়া হৈছে বুলি কৃষ্ণই অভিমানেৰে কৈছে।
(গ) মই নাৰায়ণ জগত কাৰণ / তুমি গোৱালৰ জীউ। / তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত / উৰি যায় মোৰ জীউ।।
তাৎপৰ্য: শ্ৰীকৃষ্ণ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিকৰ্তা পৰমপুৰুষ নাৰায়ণ আৰু যশোদা এগৰাকী সাধাৰণ গোপ-কন্যা। তথাপি বাৎসল্য প্ৰেমৰ মহিমাত ভগৱানে মাকৰ শাসন আৰু খঙৰ ভয়ত কঁপি উঠে।
ভাষা-বিষয়ক
১। আধুনিক ৰূপ লিখা:
আসি: আহি
খেড়ি: খেলা / খেল-ধেমালি
পুহাইল: পুৱাল
নুজুৰাই: শীতল নহয় / শান্তি নাপায়
বিগুটিয়া: ঠাট্টা কৰি / উপহাস কৰি
কিসৰ: কিহৰ
২। লিংগ পৰিবৰ্তন কৰা:
সুন্দৰী: সুন্দৰ
মাতৃ: পিতৃ
মামা: মামী
৩। বিপৰীত শব্দ লিখা:
বিশ্বাস: অবিশ্বাস
দোষ: গুণ
আনন্দ: বিষাদ / নিৰানন্দ
অপমান: সন্মান
অমৃত: বিষ / গৰল
পাঠ ৪: ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই (অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী)
ভাৱ-বিষয়ক
১। অতি চমুকৈ উত্তৰ দিয়া:
(ক) অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীকে কি আখ্যা দিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীক ‘অসম কেশৰী’ আখ্যা দিয়া হৈছিল।
(খ) সাতামপুৰুষীয়া ‘সোণৰ চোতাল-ঘৰ’ কিহেৰে পোত খাই আছে বুলি কবিয়ে কৈছে?
উত্তৰ: কত যুগৰ ‘ভূঁহুৰ’ (জাবৰ-জোঁথৰ আৰু পৰাধীনতাৰ মলি) পৰি পোত খাই আছে।
(গ) জাতিৰ জীৱন মনোহৰ কৰিবলৈ কবিয়ে কি বেশেৰে ঝাড়ু ধৰিবলৈ কৈছে?
উত্তৰ: বীৰ-বেশেৰে ঝাড়ু ধৰিবলৈ কৈছে।
(ঘ) কবিয়ে চাই থাকোঁতে থাকোঁতে মুখ কিহেৰে ভৰি পৰিল বুলিছে?
উত্তৰ: মুখত কেৱল ‘কাজল-ছাই’ (কলংক আৰু পৰাধীনতাৰ কালিমা) ভৰি পৰিল বুলি কৈছে।
২। ‘হ’ল এৱে তোৰ সময় হ’বৰ / জাতিৰ ঝাড়ুদাৰ যে ভাই।’ — ইয়াত কবিয়ে কি কাৰণে ‘জাতিৰ ঝাড়ুদাৰ’ হোৱাৰ সময় হ’লহি বুলি সকীয়াই দিছে?
উত্তৰ: পৰাধীন দেশখনৰ মানুহে যুগ যুগ ধৰি পৰৰ গোলামী কৰি আৰু অনৰ্থক চাই চাই সময় নষ্ট কৰাৰ ফলত জাতিৰ গাত কলংকৰ কাজল-ছাই সানিলে। সমাজৰ মাজত জমা হৈ থকা হিংসা, দ্বেষ, ভেদাভেদ আৰু স্বাৰ্থৰূপী জাবৰ-জোঁথৰবোৰ সাৰি-পুছি দেশখনক পৰিষ্কাৰ আৰু স্বাধীন কৰিবলৈ এতিয়া সকলোৱে একগোট হৈ ‘জাতিৰ ঝাড়ুদাৰ’ হোৱাৰ সময় আহি পৰিছে।
৩। ‘নহ’লে যে বিশ্ব সভাত / নহ’ব তোৰ বহাৰ ঠাই।’ — বিশ্ব সভাত বহাৰ ঠাই পাবলৈ কবিয়ে কি কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছে?
উত্তৰ: বিশ্বৰ দৰবাৰত মৰ্যাদাপূৰ্ণ স্থান পাবলৈ কবিয়ে জাতিৰ অন্তৰৰ সকলো হীনমন্যতা, হিংসা-দ্বেষ, জাতিভেদ আৰু স্বাৰ্থপৰতাৰূপী মলি-জাবৰ বীৰ বেশেৰে সাৰি-পুছি জাতিৰ চৰিত্ৰ আৰু জীৱনক মনোহৰ তথা পৱিত্ৰ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছে।
৪। ‘ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই’ কবিতাটিৰ মূলভাৱ লিখা।
উত্তৰ: ‘ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই’ এটি তীব্ৰ জাতীয়তাবাদী আৰু স্বদেশপ্ৰেমমূলক কবিতা। কবিয়ে জাতিৰ অন্তৰত জমা হৈ থকা দাসত্বৰ মনোভাব, হিংসা, ঘৃণা আৰু ভেদাভেদক জাবৰৰ লগত তুলনা কৰিছে। এই সকলোবোৰ কু-অভ্যাস ঝাড়ুৰে সাৰি পৰিষ্কাৰ কৰি আত্মশুদ্ধি আৰু ঐক্যবদ্ধ সংগ্ৰামৰ জৰিয়তে দেশৰ হেৰোৱা স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা পুনৰ উদ্ধাৰ কৰাটোৱেই কবিতাটিৰ মূলভাৱ।
৫। ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) হিংসা-দ্বেষৰ, ভেদাভেদৰ, / ঘৃণা-ঘৃণি স্বাৰ্থ ভেমৰ / কত যে কি মলি-মামৰ / ভৰি জাতিৰ জীৱন যায়।
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীৰ ‘ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই’ কবিতাৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
সংগতি: জাতীয় জীৱন কলুষিত কৰা কুৰিপু আৰু সামাজিক ব্যাধিবোৰৰ কথা কবিয়ে ইয়াত ব্যক্ত কৰিছে।
ব্যাখ্যা: কবিয়ে কৈছে যে আমাৰ সমাজখন হিংসা, অহংকাৰ, ঘৃণা আৰু পাৰস্পৰিক ভেদাভেদৰূপী মলিয়ে ধ্বংসৰ দিশে লৈ গৈছে। এই মানসিক আৱৰ্জনাবোৰ পৰিহাৰ নকৰিলে জাতিৰ প্ৰগতি আৰু স্বাধীনতা সম্ভৱ নহয়।
(খ) ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই। / আৰু চাবৰ সময় নাই / চাই থাকোঁতে মুখত কেৱল / ভৰিল কাজল-ছাই।
প্ৰসংগ: উক্ত অংশটি ‘ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই’ কবিতাটিৰ পৰা লোৱা হৈছে।
সংগতি: নিষ্ক্ৰিয় হৈ বহি নাথাকি কৰ্মক্ষেত্ৰত জঁপিয়াই পৰিবলৈ কবিয়ে জনোৱা আহ্বান ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে।
ব্যাখ্যা: কেৱল চাই চাই নিষ্কৰ্মা হৈ বহি থকাৰ সময় আৰু নাই। এনেদৰে নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকিলে জাতিৰ মুখত পৰাধীনতাৰ কলংকহে লিপিট খাই ৰ’ব। সেয়ে অবিলম্বে আত্মশুদ্ধি আৰু জাগৰণৰ ঝাড়ু তুলি ল’ব লাগিব।
৬। ‘ধৰ ঝাড়ু ধৰ ভাই’ কবিতাটোৰ মাজেৰে কবি ৰায়চৌধুৰীদেৱৰ স্বদেশপ্ৰেমৰ ভাব কিদৰে প্ৰকাশ পাইছে লিখা।
উত্তৰ: কবি অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী এগৰাকী নিষ্ঠাবান স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আছিল। কাৰাবাসৰ যন্ত্ৰণাৰ মাজতো তেওঁ দেশমাতৃক স্বাধীন আৰু শক্তিশালী কৰাৰ সপোন দেখিছিল। কবিতাটোত তেওঁ নিজৰ জাতিক পৰাধীনতাৰ গ্লানি, দাসত্ব আৰু অভ্যন্তৰীণ ভেদভাৱ আঁতৰাই বিশ্বৰ আগত এক সন্মানীয় স্থান দখল কৰিবলৈ বিপ্লৱী সুৰেৰে আহ্বান জনাইছে। ইয়াৰ মাজেৰেই কবিৰ গভীৰ স্বদেশপ্ৰেম ফুটি উঠিছে।
ভাষা-বিষয়ক
১। যুৰীয়া শব্দবোৰেৰে বাক্য ৰচনা কৰা:
হীনে-ঘিণে: আনৰ অধীনত হীনে-ঘিণে জীয়াই থকাতকৈ মৰ্যাদাৰে মৰাও ভাল।
ধাৰে-ঋণে: মানুহজন ধাৰে-ঋণে পোত খাই উপায়হীন হৈ পৰিল।
ঘৃণা-ঘৃণি: সমাজৰ মাজত ঘৃণা-ঘৃণি ভাৱ থাকিলে শান্তি স্থাপন হ’ব নোৱাৰে।
জাহি-জাবৰ: ঘৰৰ চাৰিওফালৰ জাহি-জাবৰ সদায় পৰিষ্কাৰ কৰি ৰাখিব লাগে।
সাৰি-পুছি: বৰষুণৰ পিছত চোতালখন সাৰি-পুছি নিকা কৰা হ’ল।
মলি-মামৰ: মনৰ ভিতৰৰ সকলো মলি-মামৰ আঁতৰাই সজ পথেৰে চলিব লাগে।
২। মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হোৱাৰ কাৰণ দৰ্শোৱা:
সোণ: স্বভাৱতে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
ঘৃণা: ঋ-কাৰৰ পিছত থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
ঋণ: ‘ঋ’ বৰ্ণৰ পিছত থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
৩। বিপৰীত শব্দ লিখা:
ঘৃণা: প্ৰেম / শ্ৰদ্ধা
স্বাৰ্থ: পৰাৰ্থ / নিঃস্বাৰ্থ
জীৱন: মৰণ / মৃত্যু
বীৰ: কাপুৰুষ
পাঠ ৫: বিষাদ যোগ (শ্ৰীভট্টদেৱ)
ভাৱ-বিষয়ক
১। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) মহাৰথী কাক বোলে?
উত্তৰ: যিজন যোদ্ধাই অকলেই একেলগে দহ হাজাৰ ধনুৰ্দ্ধৰ বীৰৰ লগত যুদ্ধ কৰিব পাৰে, তেওঁকে ‘মহাৰথী’ বোলে।
(খ) কৌৰৱৰ বিশিষ্ট সেনাপতিসকলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: গুৰু দ্ৰোণাচাৰ্য, পিতামহ ভীষ্ম, কৰ্ণ, কৃপাচাৰ্য, অশ্বত্থামা, বিকৰ্ণ আৰু ভূৰিশ্ৰবা।
(ঘ) সেনাপতি ভীষ্মৰ যুদ্ধোৎসৱ দেখি কি কি ৰণবাদ্যৰ মহাশব্দ হৈছিল?
উত্তৰ: শঙ্খ, ভেৰী, আনক আৰু গোমুখ আদি নানা ৰণবাদ্যৰ মহাশব্দ হৈছিল।
(ঙ) আততায়ী কাক বোলে?
উত্তৰ: যি বিষ দিয়ে, ঘৰত জুই দিয়ে, হাতত অস্ত্ৰ লৈ বধ কৰিবলৈ আহে, ধন-সম্পত্তি কাঢ়ি লয়, মাটি-ৰাজ্য কাঢ়ি লয় আৰু আনৰ স্ত্ৰী অপহৰণ কৰে— এই ছয় প্ৰকাৰৰ অপৰাধীক ‘আততায়ী’ বোলে।
(চ) কুলক্ষয় দোষ কি?
উত্তৰ: যুদ্ধত নিজৰ বংশৰ লোকসকল বিনষ্ট হ’লে কুলধৰ্ম নষ্ট হয়, অধৰ্ম বাঢ়ি যায়, কুলস্ত্ৰীসকল ভ্ৰষ্ট হৈ বৰ্ণসংকৰ সৃষ্টি হয় আৰু পূৰ্বপুৰুষসকলে পিণ্ড-জলাঞ্জলি নোপোৱা হয়; এই মহাপাপকে ‘কুলক্ষয় দোষ’ বোলে।
২। তোমাৰ পাঠটিত উল্লেখ কৰা অনুসৰি পাণ্ডৱসকলৰ যুদ্ধোৎসৱৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: পাণ্ডৱ শিবিৰত শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনে বগা চাৰিটা ঘোঁৰাৰে সুশোভিত ৰথত উঠি নিজৰ দিব্য শঙ্খ বজালে। শ্ৰীকৃষ্ণই পাঞ্চজন্য, অৰ্জুনে দেৱদত্ত, ভীমে পৌণ্ড্ৰক, যুধিষ্ঠিৰে অনন্তবিজয়, নকুলে সুঘোষ আৰু সহদেৱে মণিপুষ্পক শঙ্খ বজালে। কাশীৰাজ, সাত্যকি, ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিৰাট, দ্ৰুপদ আৰু অভিমন্যুৱেও নিজ নিজ শঙ্খ বাজালে। এই শঙ্খধ্বনিৰ প্ৰচণ্ড শব্দই আকাশ-পৃথিৱী কঁপাই কৌৰৱ সেনাৰ হৃদয় বিদাৰিত কৰিছিল।
৩। অৰ্জুনে শ্ৰীককৃষ্নক উভয় সেনাৰ মাজত ৰথ ৰাখিবলৈ কিয় কৈছিল?
উত্তৰ: কৌৰৱৰ পক্ষত যুদ্ধ কৰিবলৈ কোন কোন বীৰ সমবেত হৈছে আৰু তেওঁ কাৰ কাৰ লগত যুদ্ধ কৰিব লাগিব, সেইসকলক ভালদৰে চাবৰ বাবে অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণক উভয় সেনাৰ মাজত ৰথখন ৰাখিবলৈ কৈছিল।
৪। অৰ্জুনে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ গৈ কাক কাক দেখা পালে আৰু তেওঁলোকক দেখা পাই শ্ৰীকৃষ্ণক কি ক’লে তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: অৰ্জুনে যুদ্ধক্ষেত্ৰত পিতামহ ভীষ্ম, গুৰু দ্ৰোণ, খুড়া, মোমায়েক, ককায়েক-ভায়েক, পুত্ৰ-নাতি, বন্ধু-বান্ধৱ আৰু শশুৰ আদি সকলো আপোন মানুহক দেখা পালে। তেওঁলোকক দেখি গভীৰ বিষাদত অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণক ক’লে যে আপোন মানুহবোৰক বধ কৰি তেওঁ ৰাজ্যসুখ নিবিচাৰে। এই যুদ্ধৰ ফলত স্বজন নাশ আৰু কুলক্ষয়ৰ দৰে মহাপাপ হ’ব, গতিকে তেওঁ নিৰস্ত্ৰ হৈ মৃত্যুক বৰণ কৰিবলৈও প্ৰস্তুত কিন্তু জ্ঞাতি-কুটুম্বক বধ নকৰে।
৫। কুলক্ষয় দোষক কিয় মহাপাপ বোলা হৈছে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: যুদ্ধত বংশৰ পুৰুষসকল বিনষ্ট হ’লে কুলৰ পৰম্পৰাগত ধৰ্ম নষ্ট হয়। ধৰ্ম নাশ হ’লে অধৰ্মই বিস্তাৰ লাভ কৰে আৰু কুলস্ত্ৰীসকল ভ্ৰষ্ট হয়। ইয়াৰ ফলত সমাজত বৰ্ণসংকৰ সৃষ্টি হয় আৰু কুলটো নৰকগামী হয়। পিতৃপুৰুষসকলে পিণ্ড আৰু তৰ্পণ নোপোৱা হৈ পৰে। এইদৰে সমগ্ৰ জাতি আৰু সমাজৰ বিনাশ ঘটা বাবে কুলক্ষয় দোষক মহাপাপ বোলা হৈছে।
৬। “জানা ৰাজা যুদ্ধৰ সন্মুখত অৰ্জুনে এহি বাক্য বুলি ধনুশৰ এৰি কম্পিত হৈলা…” — এইদৰে কোনে কাক কৈছে? অৰ্জুনে কি বাক্য কৈ ৰথৰ ওপৰত বহি পৰিল তোমাৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: এইদৰে সঞ্জয়ে মহাৰাজ ধৃতৰাষ্ট্ৰক কৈছে। অৰ্জুনে ক’লে যে ৰাজ্যসুখৰ লোভত আপোন স্বজনসকলক বধ কৰি তেওঁ মহাপাপ অৰ্জন কৰিব নোৱাৰে। তেওঁ নিৰস্ত্ৰ হৈ মৌন হৈ থাকিব আৰু যদি শত্ৰুৱে তেওঁক বধো কৰে, তথাপি তেওঁ নিজৰ মানুহৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ নুতুলিব। এইদৰে কৈ অৰ্জুনে হাতৰ ধনু-কাঁড় পেলাই দি কান্দি কান্দি ৰথৰ ওপৰত বহি পৰিল।
ভাষা-বিষয়ক
১। সমাৰ্থক শব্দ লিখা:
নিপুণ: দক্ষ, পটু
সমীপ: ওচৰ, কাষ
বিস্তৰ: বহুত, অধিক
সহস্ৰ: হাজাৰ
সদৃশ: নিচিনা, দৰে
বাদ্য: বাদ্যযন্ত্ৰ
কৰ-চৰণ: হাত-ভৰি
চৰ্ম: ছাল, চামৰা
শ্ৰুতি: কাণ / বেদ
বিমঙ্গল: অমঙ্গল, অশুভ
বান্ধৱ: বন্ধু, মিত্ৰ
২। আধুনিক ৰূপ লিখা:
হুয়া: হৈ
কহা: কোৱা
চক্ষু: চকু
কৰিলা: কৰিলে
চাঞো: চাওঁ
মঞি: মই
বুলিলা: ক’লে
খসি: খহি / সৰি
ফুস্কিলা: ফু মাৰিলে (বজালে)
বাইলা: বজালে
ৰহিবে: থাকিবলৈ
ৰহো: থাকোঁ
৩। ভট্টদেৱৰ গদ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা:
তত্ত্বগধুৰ বিষয়ৰ সৰল প্ৰকাশ: ভট্টদেৱে কঠিন শাস্ত্ৰীয় তত্ত্বসমূহ কথাত (গদ্যত) অতি সহজ-সৰলকৈ প্ৰকাশ কৰিছে।
সংস্কৃত আৰু অসমীয়াৰ সুষম মিলন: তেওঁৰ গদ্যত প্ৰচুৰ তৎসম সংস্কৃত শব্দৰ লগতে অসমীয়া ব্যাকৰণীয় ৰূপ সুন্দৰভাৱে প্ৰয়োগ হৈছে।
পদ্যৰ ছন্দময় প্ৰভাৱ: ভট্টদেৱৰ গদ্য কথিত গদ্য নহয়, ইয়াত একধৰণৰ ছন্দময় আৰু গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ গদ্যশৈলী দেখিবলৈ পোৱা যায়।
পাঠ ৬: প্ৰাচীন ভাররতীয় শিক্ষা (হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী)
ভাৱ-বিষয়ক
১। চমু উত্তৰ লিখা:
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: জীৱক, পাণিনি, চাণক্য আৰু চন্দ্ৰগুপ্ত।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?
উত্তৰ: পাৰস্য, বেক্ট্ৰিয়া, মগধ আৰু চীন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল।
(গ) নাগাজুৰ্ন কোন? ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰ: নাগাজুৰ্ন আছিল এজন প্ৰখ্যাত বৌদ্ধ দাৰ্শনিক আৰু পণ্ডিত। তেওঁ শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল আৰু তাত ধৰ্ম তথা দৰ্শনৰ শিক্ষাদান কৰিছিল।
(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: চীনা পৰিব্ৰাজক য়ুৱানচ্যাঙক নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন আছিল কামৰূপৰ ৰজা কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা।
(ঙ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?
উত্তৰ: উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বহুমূলীয়া পুথিভঁৰালটো মুছলমান আক্ৰমণকাৰীসকলে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস কৰিলে।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?
উত্তৰ: উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় বিক্ৰমাদিত্যৰ দিনত ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পণ্ডিত লোকৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।
২। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: পাঠটিত প্ৰাচীন ভাৰতৰ উন্নত শিক্ষাব্যৱস্থা আৰু ছয়খন প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয়— তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, উদান্তপুৰী, বিক্ৰমশীলা আৰু উজ্জয়িনীৰ শিক্ষাদান পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰাচীন কালত শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য চাকৰি নাছিল; বৰঞ্চ মানুহৰ সৎ গুণৰ বিকাশ ঘটাই জীৱন যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰাটোহে আছিল। লেখকৰ মতে, বৰ্তমান কোটি কোটি টকা খৰচ কৰিও ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ স্বাধীন চিন্তাৰ বিকাশ নোহোৱাৰ কাৰণ হ’ল আধুনিক শিক্ষাৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য চাকৰিমুখী হোৱাটো।
৩। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ:
তক্ষশীলা: ইয়াত ওঠৰবিধ বিদ্যা (ভাস্কৰ্য, চিত্ৰাংকন, আয়ুৰ্বেদ আদি) বিনামূলীয়াকৈ শিকোৱা হৈছিল।
শ্ৰীধান্যকটক: অম্ৰাৱতীৰ ওচৰত অৱস্থিত এইখন হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়ো শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ আছিল। প্ৰধান শিক্ষক আছিল নাগাৰ্জুন।
নালন্দা: দহ হাজাৰ ছাত্ৰৰ থকা-খোৱাৰ সুবিধা থকা বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ ন-মহলীয়া পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’।
উদান্তপুৰী: পাল ৰজাসকলৰ দিনত প্ৰসিদ্ধি লাভ কৰা এক বিশ্ববিদ্যালয়, যাৰ সমৃদ্ধ পুথিভঁৰালটো ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস হয়।
বিক্ৰমশীলা (দেৱবিহাৰ): ধৰ্মপাল ৰজাই স্থাপন কৰা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১০৮ জন অধ্যাপক আৰু ছাত্ৰসকলৰ বাবে ৪ খন বিনামূলীয়া ছাত্ৰাবাস আছিল।
উজ্জয়িনী: বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বকালত জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আৰু অন্যান্য বিদ্যাৰ মুখ্য মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।
৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰ: আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা আছিল ৬৪ টি। এইবোৰ তলত দিয়া ১১ টা বিভাগত বিভক্ত আছিল: সাহিত্য, গৃহপাল বিদ্যা, ৰন্ধন বিদ্যা, সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা, হাতেৰে কাম কৰা বিদ্যা, শিল্প বিদ্যা, বিজ্ঞান, সংগীত বিদ্যা, নাট্য বিদ্যা, শিষ্টাচাৰ বিদ্যা আৰু শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা।
৫। আজিকালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাচীন কালৰ শিক্ষা আৰু আজিকালিৰ শিক্ষাৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য হ’ল—
উদ্দেশ্য: প্ৰাচীন শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য আছিল মানৱ চৰিত্ৰ গঠন, সজ বৃত্তিৰ বিকাশ আৰু স্বাৱলম্বী কৰি জীৱন যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা। কিন্তু বৰ্তমান শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য হৈ পৰিছে কেৱল এটা চাকৰি লাভ কৰা।
বিনামূলীয়া শিক্ষা: প্ৰাচীন কালত ছাত্ৰসকলে কোনো ধৰণৰ মাছুল নিদিয়াকৈ বিনামূলীয়াকৈ থকা-মেলা আৰু শিক্ষা লাভ কৰিছিল। আজিকালি শিক্ষা অত্যন্ত ব্যয়বহুল।
চিন্তাৰ স্বাধীনতা: প্ৰাচীন শিক্ষাত ছাত্ৰসকলে নিজৰ চিন্তা আৰু গৱেষণাৰে নতুন নতুন সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, কিন্তু বৰ্তমান কোটি কোটি টকা খৰচ কৰাৰ পাছতো স্বাধীনভাৱে চিন্তা কৰিব পৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা অতি কম।
৬। চমুটোকা লিখা:
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকালৈ বৰ্তি থকা এইখন ভাৰতৰ অতি প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াত ১৮ বিধ ব্যৱহাৰিক আৰু কাৰিকৰী শিক্ষা দিয়া হৈছিল। পাণিনি, চাণক্য, জীৱক আদি পণ্ডিত এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰেই ছাত্ৰ আছিল।
(খ) বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টীয় ৮ম শতাব্দীত ৰজা ধৰ্মপালে এই বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াত ১০৮ জন অধ্যাপক আৰু ৬ খন উচ্চ বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। ছাত্ৰসকলৰ বিনামূলীয়া থকা-খোৱাৰ বাবে ৪ খন সত্ৰ আছিল।
(গ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াত প্ৰায় দহ হাজাৰ ছাত্ৰই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। অধ্যক্ষ আছিল শীলভদ্ৰ। ইয়াৰ ন-মহলীয়া বিশাল পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’।
৭। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: এই প্ৰবন্ধটিৰ পৰা আমরা জানিব পাৰিলোঁ যে প্ৰাচীন ভাৰত শিক্ষা-দীক্ষা আৰু জ্ঞান-বিজ্ঞানত পৃথিৱীৰ ভিতৰতে শ্ৰেষ্ঠ আছিল। শিক্ষা কেৱল জীৱিকা বা চাকৰিৰ মাধ্যম হ’ব নালাগে; ই মানুহৰ মনৰ সংকীৰ্ণতা আঁতৰাই নীতিবান আৰু স্বাধীন চিন্তাশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তুলিব লাগে।
ভাষা-বিষয়ক
১। বাক্য ৰচনা কৰা:
স্বাধীন চিন্তা: বিজ্ঞান আৰু সাহিত্যৰ নতুন আৱিষ্কাৰৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত স্বাধীন চিন্তাৰ প্ৰয়োজন।
জ্যোতিষশাস্ত্ৰ: প্ৰাচীন কালত উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ চৰ্চাৰ বাবে বিখ্যাত আছিল।
পোৰা মাটি: নালন্দাৰ খনন কাৰ্যত ভাস্কৰ বৰ্মাৰ দিনৰ এটা পোৰা মাটিৰ মোহৰ পোৱা গৈছে।
বাহিৰে-ভিতৰে: সততা আৰু পৱিত্ৰতা মানুহৰ বাহিৰে-ভিতৰে উভয়তে থকা উচিত।
২। সন্ধি ভাঙা:
শিক্ষাগাৰ: শিক্ষা + আগাৰ
বিদ্যালয়: বিদ্যা + আলয়
পুৰুষাৰ্থ: পুৰুষ + অৰ্থ