পাঠৰ সাৰাংশ (Key Summary)

• ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (Physical Change): যি পৰিৱৰ্তনত পদাৰ্থৰ কেৱল ভৌতিক ধৰ্ম যেনে— আকাৰ, আকৃতি, বৰণ আৰু অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয়, তাক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন বোলে। এই পৰিৱৰ্তনবোৰ সাধাৰণতে উভমুখী হয় আৰু ইয়াত কোনো নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়।

• ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change): যি পৰিৱৰ্তনত এক বা ততোধিক নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, তাক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বোলে। এই পৰিৱৰ্তনবোৰ স্থায়ী আৰু অনুভমুখী।

• মামৰে ধৰা (Rusting): লোহাৰ সামগ্ৰী আৰ্দ্ৰ বায়ুৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে ইয়াৰ ওপৰত এটা মুগা বৰণৰ তৰপ পৰে, ইয়াকেই মামৰে ধৰা বোলে।

• স্ফটিকীকৰণ (Crystallization): কোনো পদাৰ্থৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱৰ পৰা পদাৰ্থটোৰ বিশুদ্ধ স্ফটিক প্ৰস্তুত কৰা পদ্ধতিটোকে স্ফটিকীকৰণ বোলে।

ক্ৰিয়াকলাপ তালিকা (In-text Activity Table)

তলিৰ তালিকাত কেইটামান পৰিৱৰ্তন আৰু সেইবোৰ কি ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন তাক দেখুওৱা হৈছে:

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions)

১। তলত দিয়া প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ অন্তৰ্গত পৰিৱৰ্তনসমূহ ভৌতিক নে ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা:

(ক) সালোক সংশ্লেষণ — ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(খ) পানীত চেনি দ্ৰৱীভূত কৰা — ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।
(গ) কয়লা জ্বলোৱা — ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(ঘ) মম গলানো — ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।
(ঙ) এলুমিনিয়ামৰ টুকুৰা কোবাই এলুমিনিয়ামৰ পাতল পাত প্ৰস্তুত কৰা — ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।
(চ) খাদ্য হজম হোৱা — ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

২। তলত দিয়া উক্তিবোৰ সঁচা নে মিছা লিখা। যদি উক্তিটো মিছা, তেন্তে শুদ্ধকৈ লিখা:

(ক) কাঠৰ কুণ্ডা কাটি টুকুৰা কৰাটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। (মিছা)
শুদ্ধ উক্তি: কাঠৰ কুণ্ডা কাটি টুকুৰা কৰাটো এটা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।

(খ) পাতৰ পৰা সাৰ প্ৰস্তুত হোৱাটো এটা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। (মিছা)
শুদ্ধ উক্তি: পাতৰ পৰা সাৰ প্ৰস্তুত হোৱাটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

(গ) দস্তাৰ প্ৰলেপ দিয়া লোৰ নলীত সহজে মামৰে নধৰে। (সঁচা)

(ঘ) লোহা আৰু মামৰ একেই পদাৰ্থ। (মিছা)
শুদ্ধ উক্তি: লোহা আৰু মামৰ দুটা বেলেগ পদাৰ্থ। লোহাৰ অক্সাইডক মামৰ বোলা হয়।

(ঙ) ভাপৰ ঘনীভৱন কোনো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন নহয়। (সঁচা)

৩। তলত দিয়া খালী ঠাইবোৰ পূৰ কৰা:

(ক) চুনৰ পানীৰ মাজেদি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছ যাবলৈ দিলে ই কেলচিয়াম কাৰ্বনেট উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে গাখীৰৰ দৰে বগা হয়।
(খ) খোৱা ছডাৰ ৰাসায়নিক নাম হ’ল চ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেট।
(গ) লোহাক মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পৰা দুটা পদ্ধতি হ’ল ৰং দিয়া আৰু দস্তাৰ প্ৰলেপ দিয়া (Galvanization)।
(ঘ) যি পৰিৱৰ্তনত কেৱল পদাৰ্থৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ সলনি হয় তাক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন বোলে।
(ঙ) যি পৰিৱৰ্তনত নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয় তাক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বোলে।

৪। যেতিয়া নেমুৰ ৰসত খোৱা ছডা যোগ কৰা হয়, তেতিয়া বুদবুদৰ সৃষ্টি হয় আৰু গেছ নিৰ্গত হয়। ই কি ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: নেমুৰ ৰসত খোৱা ছডা যোগ কৰিলে হোৱা পৰিৱৰ্তনটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। কাৰণ ইয়াত নেমুৰ ৰসত থকা চাইট্ৰিক এচিডে খোৱা ছডাৰ (চডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেট) সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছ আৰু অন্যান্য নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে।
বিক্ৰিয়াটো হ’ল:
নেমুৰ ৰস (এচিড) + খোৱা ছডা → কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড + অন্যান্য পদাৰ্থ।

৫। মমবাতি এডাল জ্বলি থকা সময়ত ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক উভয় পৰিৱৰ্তনেই ঘটে। এই পৰিৱৰ্তনবোৰ চিনাক্ত কৰা।

উত্তৰ: মমবাতি জ্বলিলে তলত দিয়া দুয়োটা পৰিৱৰ্তন ঘটে:

• ভৌতিক পৰিৱৰ্তন: তাপৰ ফলত মম গলি যোৱাটো এটা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। ইয়াত কোনো নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়, কেৱল মমৰ অৱস্থাৰহে পৰিৱৰ্তন ঘটে।

• ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন: মমৰ শলিতাডাল জ্বলি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, পোহৰ আৰু তাপ উৎপন্ন হোৱাটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

৬। গাখীৰৰ পৰা দৈ হোৱাটো কিয় ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বুলি ধৰা হয়?

উত্তৰ: গাখীৰৰ পৰা দৈ হোৱাটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন কাৰণ:
১/ ইয়াত দৈ নামৰ এটা সম্পূর্ণ নতুন সোৱাদ আৰু ধৰ্ম থকা পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়।
২/ দৈৰ পৰা পুনৰ গাখীৰলৈ উভতি যাব নোৱাৰি, অৰ্থাৎ ই এক অনুভমুখী প্ৰক্ৰিয়া।

৭। কাঠ কটা আৰু কাঠ জ্বলোৱা— এই দুই প্ৰকাৰৰ পৰিৱৰ্তনক কিয় ভিন্ন বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: কাঠ কটা কাৰ্যত কাঠৰ টুকুৰাবোৰৰ আকাৰ সলনি হয় যদিও কোনো নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়, সেয়ে ই ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। আনহাতে, কাঠ জ্বলালে ছাই আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, যিবোৰৰ পৰা পুনৰ কাঠ পাব নোৱাৰি। সেয়ে কাঠ জ্বলোৱাটো এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

৮। কপাৰ ছালফেটৰ স্ফটিক কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয় বৰ্ণনা কৰা। 

উত্তৰ: কপাৰ ছালফেটৰ স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতি তলত দিয়া হ’ল:
১/ এটা বিকাৰত এচামুচ লঘু ছালফিউৰিক এচিড মিহলি কৰা কিছু পানী লৈ গৰম কৰিব লাগে।
২/ পানী উতলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে তাত লাহে লাহে কপাৰ ছালফেটৰ গুড়ি যোগ কৰি লৰাই থাকিব লাগে।
৩/ যেতিয়ালৈকে গুড়িবোৰ দ্ৰৱীভূত হয়, তেতিয়ালৈকে যোগ কৰি থাকিব লাগে (সংপৃক্ত দ্ৰৱ)।
৪/ দ্ৰৱটো ফিল্টাৰ পেপাৰেৰে চেকি লৈ ঠাণ্ডা হ’বলৈ দিব লাগে।
৫/ কিছু সময় লৰচৰ নকৰাকৈ থৈ দিলে বিকাৰৰ তলিত কপাৰ ছালফেটৰ নীলা বৰণৰ স্ফটিক জমা হোৱা দেখা যাব।

৯। লোহাৰ গেট এখন ৰং কৰিলে ইয়াক কেনেকৈ মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পাৰি?

উত্তৰ: লোহাত মামৰে ধৰিবলৈ অক্সিজেন আৰু জলীয় ভাপৰ উপস্থিতি প্ৰয়োজন। যেতিয়া লোহাৰ গেট এখনত ৰং দিয়া হয়, তেতিয়া ৰঙৰ তৰপটোৱে লোহাক বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেন আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাত বাধা দিয়ে। ফলত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া ঘটিব নোৱাৰে আৰু গেটখন মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা পৰে।

১০। মৰুভূমিতকৈ উপকূলীয় অঞ্চলত লোৰ সামগ্ৰীত কিয় বেছি ক্ষিপ্ৰতাৰে মামৰে ধৰে?

উত্তৰ: মামৰে ধৰা প্ৰক্ৰিয়াটো জলীয় ভাপ বা আৰ্দ্ৰতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উপকূলীয় অঞ্চলৰ বায়ুত জলীয় ভাপৰ পৰিমাণ মৰুভূমিৰ শুকান বায়ুতকৈ বহুত বেছি থাকে। সেইবাবে উপকূলীয় অঞ্চলত লোৰ সামগ্ৰী অতি সোনকালে অক্সিজেন আৰু পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি মামৰ উৎপন্ন কৰে।

১১। পাকঘৰত ব্যৱহাৰ কৰা গেছক তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছ (LPG) বোলা হয়। চিলিণ্ডাৰত ই তৰল অৱস্থাত থাকে। চিলিণ্ডাৰৰ পৰা ওলাই আহিলে ই গেছলৈ ৰূপান্তৰিত হয় (পৰিৱৰ্তন A) আৰু তাৰ পিছত ই জ্বলে (পৰিৱৰ্তন B)। তলৰ উক্তিবোৰৰ পৰা শুদ্ধটো বাছি উলিওৱা:

(i) প্ৰক্ৰিয়া A এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(ii) প্ৰক্ৰিয়া B এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(iii) প্ৰক্ৰিয়া A আৰু B দুয়োটাই ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(iv) এইবোৰৰ এটাও ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন নহয়।

উত্তৰ: (ii) প্ৰক্ৰিয়া B এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
(কাৰণ— গেছ জ্বলাটো এটা দহন প্ৰক্ৰিয়া য’ত নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়।)

প্ৰকল্প প্ৰশ্ন (Project Questions)

প্ৰশ্ন: তোমাৰ ঘৰত থকা মামৰে ধৰা পাঁচবিধ বস্তুৰ তালিকা কৰা আৰু ইয়াক কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰি তাৰ পৰামৰ্শ দিয়া।

উত্তৰ:
১/ লোহাৰ দা বা কটাৰী।
২/ লোৰ খিৰিকীৰ গ্ৰীল।
৩/ চাইকেলৰ চেইন বা ৰিম।
৪/ লোৰ পুৰণি বাল্টি।
৫/ লোৰ গজাল।

প্ৰতিৰোধৰ উপায়:

• নিয়মিতভাৱে ৰং বা গ্ৰীজ ব্যৱহাৰ কৰা।

• দস্তাৰ প্ৰলেপ বা গেলভানাইজেছন কৰা।

• ব্যৱহাৰৰ পিছত শুকান কাপোৰেৰে মচি থোৱা।