১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions)

■ পৃষ্ঠা নং ১৫ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

প্ৰশ্ন ১: পদাৰ্থ বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: যাৰ নিৰ্দিষ্ট ভৰ আছে আৰু যিয়ে এক নিৰ্দিষ্ট স্থান (আয়তন) অধিকাৰ কৰে, তাকে পদাৰ্থ (Matter) বোলে। বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে, যিবোৰ বস্তুৰ সকলো অংশৰ ৰাসায়নিক গুণাগুণ আৰু গঠন একে, তেনে একক উপাদানযুক্ত সত্ত্বাক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ লিখা।

উত্তৰ:

■ পৃষ্ঠা নং ১৮ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

প্ৰশ্ন ১: উদাহৰণ দি সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: সমসত্ব মিশ্ৰণ: পানীত চেনি বা নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰিলে চেনিৰ কণিকাবোৰ পানীৰ সকলো অংশত সমানভাৱে বিয়পি পৰে আৰু কোনো সুকীয়া তৰপ দেখা নাযায়। সেয়েহে ই সমসত্ব মিশ্ৰণ।

• অসমসত্ব মিশ্ৰণ: পানীত তেল ঢালি দিলে তেল আৰু পানীৰ দুটা সুকীয়া তৰপ স্পষ্টকৈ দেখা যায় আৰু উপাদানবোৰ সমানভাৱে মিহলি নহয়। সেয়েহে ই অসমসত্ব মিশ্ৰণ।

প্ৰশ্ন ২: কলয়ড, দ্ৰৱণ আৰু প্ৰলম্বনৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ কি কি?

উত্তৰ:

প্ৰশ্ন ৩: 293 K উষ্ণতাত 100 g পানীত 36 g ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড দ্ৰৱীভূত কৰি এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ পোৱা গ’লে দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা নিৰ্ধাৰণ কৰা।

সমাধান:

দ্ৰাব্যৰ ভৰ (নিমখ) = 36 g

দ্ৰাৱকৰ ভৰ (পানী) = 100 g

দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ = 36 g + 100 g = 136 g

দ্ৰৱণটোৰ ভৰ শতাংশত গাঢ়তা = (দ্ৰাব্যৰ ভৰ / দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ) × 100

= (36 / 136) × 100 = 26.47%

উত্তৰ: দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা 26.47% (ভৰ শতাংশ)।

■ পৃষ্ঠা নং ২৪ ৰ প্ৰশ্নাৱলী (১ম ভাগ)

প্ৰশ্ন ১: কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ’লৰ (ইহঁতৰ উতলাংকৰ পাৰ্থক্য 25 °C তকৈ বেছি) মিশ্ৰণৰ পৰা সিহঁতক কিদৰে পৃথক কৰিবা?

উত্তৰ: সাধাৰণ পাতন (Simple Distillation) পদ্ধতিৰ দ্বাৰা পৃথক কৰা হ’ব।

কাৰণ: দুয়োটা তৰল পৰস্পৰ মিশ্ৰণীয় আৰু ইহঁতৰ উতলাংকৰ পাৰ্থক্য ২৫ °C তকৈ যথেষ্ট বেছি। মিশ্ৰণটো পাতন ফ্লাস্কত লৈ গৰম কৰিলে কম উতলাংকৰ পেট্ৰ’ল প্ৰথমে বাষ্পীভূত হৈ শীতক নলীৰে পাৰ হৈ ঘনীভূত হৈ সংগ্ৰহ পাত্ৰত জমা হ’ব আৰু অধিক উতলাংকৰ কেৰাছিন ফ্লাস্কতে ৰৈ যাব।

প্ৰশ্ন ২: তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ নাম লিখা: (i) দৈৰ পৰা মাখন, (ii) সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ, (iii) নিমখৰ পৰা কৰ্পূৰ।

উত্তৰ:

• (i) দৈৰ পৰা মাখন: অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation / মন্থন)

• (ii) সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ: বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ

• (iii) নিমখৰ পৰা কৰ্পূৰ: উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation)

প্ৰশ্ন ৩: স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতিৰে কি ধৰণৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰা যায়?

উত্তৰ: দ্ৰৱণত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা গোটা পদাৰ্থক তাত থকা অদ্ৰৱণীয় আৰু দ্ৰৱণীয় অশুদ্ধিসমূহৰ পৰা অতি বিশুদ্ধ কঠিন স্ফটিক (Crystals) ৰূপত পৃথক কৰিবলৈ স্ফটিকীকৰণ (Crystallization) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে— সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ আৰু অশুদ্ধ ফিটকিৰি বা কপাৰ ছালফেটৰ পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক আহৰণ।

■ পৃষ্ঠা নং ২৪ ৰ প্ৰশ্নাৱলী (২য় ভাগ)

প্ৰশ্ন ১: তলৰ কাৰ্যকলাপবোৰ ৰাসায়নিক নে ভৌতিক পৰিৱৰ্তন?

উত্তৰ:

• গছ কটা → ভৌতিক পৰিৱৰ্তন

• কেৰাহিত মাখন গলি যোৱা → ভৌতিক পৰিৱৰ্তন

• আলমাৰিত মামৰে ধৰা → ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন

• পানী উতলাই জলীয় বাষ্প কৰা → ভৌতিক পৰিৱৰ্তন

• পানীৰ মাজেদি বিদ্যুৎ প্ৰৱাহিত কৰিলে হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন গেছ উৎপন্ন হোৱা → ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন

• পানীত নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰা → ভৌতিক পৰিৱৰ্তন

• কেঁচা ফলৰ পৰা চালাড প্ৰস্তুত কৰা → ভৌতিক পৰিৱৰ্তন

• কাগজ আৰু কাঠ পুৰিলে → ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন

প্ৰশ্ন ২: তোমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ বিশুদ্ধ বা মিশ্ৰণ হিচাপে পৃথক কৰা।

উত্তৰ:

• বিশুদ্ধ পদাৰ্থ: পানী (প্ৰাকৃতিক ডিষ্টিল্ড ৱাটাৰ), চেনি, নিমখ (ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড), লোৰ গজাল, তামৰ তাঁৰ, সোণ।

• মিশ্ৰণ: বায়ু, গাখীৰ, চাহ, মাটি, নদীৰ পানী, পিতল, টুথপেষ্ট।

২. অনুশীলনীৰ সমাধানসমূহ (Exercise Solutions 1 to 11)

প্ৰশ্ন ১: তলৰ পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰিবলৈ কি পৃথকীকৰণ পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবা?

• (a) নিমখ পানীৰ দ্ৰৱণৰ পৰা ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড → বাষ্পীভৱন (Evaporation)

• (b) ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড মিশ্ৰণৰ পৰা এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড → উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation)

• (c) গাড়ীৰ ইঞ্জিন-তেলৰ পৰা ধাতুৰ সৰু সৰু টুকুৰা → পৰিস্ৰাৱন বা চেকন (Filtration)

• (d) ফুলৰ পাহিৰ নিষ্কাশিত তৰলৰ পৰা বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থবোৰ → বৰ্ণলেখন (Chromatography)

• (e) দৈৰ পৰা মাখন → অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation / মন্থন)

• (f) পানীৰ পৰা তেল → পৃথকীকৰণ চুপি (Separating Funnel)

• (g) চাহৰ পৰা চাহ পাত → পৰিস্ৰাৱন (চালনীৰে চেকা)

• (h) বালিৰ পৰা লোৰ পিন → চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation)

• (i) চোকোৰাৰ পৰা গমৰ গুটি → জৰা বা উৰুৱাই দিয়া (Winnowing / বাচনি)

• (j) পানী আৰু বোকাৰ প্ৰলম্বনৰ পৰা বোকাৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰ → পৰিস্ৰাৱন (Filtration) বা অৱক্ষেপণ

প্ৰশ্ন ২: একাপ চাহ বনাবলৈ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ লিখা। (দ্ৰৱণ, দ্ৰাৱক, দ্ৰাব্য, দ্ৰৱীভূত, দ্ৰৱণীয়, অদ্ৰৱণীয়, পৰিশ্ৰুত আৰু অৱশেষ শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবা)।

উত্তৰ:

1. প্ৰথমে এটা পাত্ৰত নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ পানী লোৱা হ’ল; ইয়াত পানীয়ে দ্ৰাৱক (Solvent) হিচাপে কাম কৰে।

2. পানীত দ্ৰাব্য (Solute) হিচাপে চেনি যোগ কৰি গৰম কৰা হ’ল। চেনি পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰৱণীয় (Soluble) হোৱা বাবে ই পানীত দ্ৰৱীভূত (Dissolve) হৈ এক সমসত্ব দ্ৰৱণ (Solution) প্ৰস্তুত কৰে।

3. এতিয়া এই গৰম দ্ৰৱণত চাহপাত যোগ কৰা হ’ল। চাহপাতৰ সোৱাদ আৰু ৰং পানীত মিহলি হয় যদিও চাহপাতৰ মূল অংশ পানীত অদ্ৰৱণীয় (Insoluble) হৈ ৰয়।

4. তাৰ পিছত গাখীৰ যোগ কৰি মিশ্ৰণটো ভালদৰে উতলাই চালনীৰে চেকি লোৱা হ’ল।

5. চালনীৰ ওপৰত ৰৈ যোৱা চাহপাতৰ অংশ হ’ল অৱশেষ (Residue) আৰু কাপত জমা হোৱা সুস্বাদু চাহখিনিয়েই হ’ল পৰিশ্ৰুত (Filtrate)।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰজ্ঞাই তিনিটা বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বিভিন্ন উষ্ণতাত পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু তথ্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে (100 g পানীত দ্ৰৱণীয়তা):

(a) পটাছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ 313 K উষ্ণতাত 50 গ্ৰাম পানীত কিমান গ্ৰাম পটাছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত কৰিব লাগিব?

সমাধান: 313 K ত 100 g পানীত KNO₃ ৰ প্ৰয়োজন = 62 g

গতিকে 50 g পানীত প্ৰয়োজন হ’ব = 62 / 2 = 31 g।

(b) 353 K উষ্ণতাত প্ৰজ্ঞাই পটাছিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ (293 K) ঠাণ্ডা হ’বলৈ দিলে কি দেখিব? ব্যাখ্যা কৰা।

সমাধান: 353 K ত 100 g পানীত KCl ৰ দ্ৰৱণীয়তা 54 g আৰু 293 K ত ইয়াৰ দ্ৰৱণীয়তা 35 g। দ্ৰৱণটো চেঁচা হ’লে অতিৰিক্ত (54 g – 35 g) = 19 g পটাছিয়াম ক্ল’ৰাইড পাত্ৰৰ তলীত কঠিন স্ফটিক হিচাপে অধঃক্ষিপ্ত (জমা) হ’ব।

(c) প্ৰতিটো লৱণৰে দ্ৰৱণীয়তা 293 K ত নিৰ্ধাৰণ কৰা। এই উষ্ণতাত কোনটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি?

সমাধান: 293 K ত দ্ৰৱণীয়তা: KNO₃ = 32 g, NaCl = 36 g, KCl = 35 g, NH₄Cl = 37 g।

এই উষ্ণতাত এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ (NH₄Cl) দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি (37 g)।

(d) লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

সমাধান: উষ্ণতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে সাধাৰণতে সকলো লৱণৰেই পানীত দ্ৰৱণীয়তা বৃদ্ধি পায় (বিশেষকৈ পটাছিয়াম নাইট্ৰেটৰ দ্ৰৱণীয়তা উষ্ণতাৰ সৈতে অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে)।

প্ৰশ্ন ৪: উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা: (a) সংপৃক্ত দ্ৰৱ, (b) বিশুদ্ধ পদাৰ্থ, (c) কলয়ড, (d) প্ৰলম্বন।

(a) সংপৃক্ত দ্ৰৱ (Saturated Solution): এটা নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত যি দ্ৰৱণত সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ দ্ৰাব্য দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে আৰু অধিক দ্ৰাব্য দ্ৰৱীভূত কৰিব নোৱাৰি, তাকে সংপৃক্ত দ্ৰৱ বোলে। যেনে— কোঠাৰ উষ্ণতাত পানীত সৰ্বোচ্চ নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰি পোৱা দ্ৰৱণ।

(b) বিশুদ্ধ পদাৰ্থ (Pure Substance): যি পদাৰ্থৰ সকলো উপাদান কণাৰ ৰাসায়নিক প্ৰকৃতি আৰু গঠন একে আৰু যাক কোনো ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰল উপাদানলৈ ভাঙিব নোৱাৰি, তাকে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলে। যেনে— বিশুদ্ধ সোণ, পাতিত পানী, ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড।

(c) কলয়ড (Colloid): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত দ্ৰাব্য কণিকাবোৰৰ আকাৰ ১ নেন’মিটাৰৰ পৰা ১০০ নেন’মিটাৰৰ ভিতৰত থাকে, খালী চকুৰে দেখা নাযায় কিন্তু পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰি টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱায়, তাকে কলয়ড বোলে। যেনে— গাখীৰ, তেজ, ধোঁৱা।

(d) প্ৰলম্বন (Suspension): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত অদ্ৰৱণীয় গোটা কণিকাবোৰ সমগ্ৰ দ্ৰাৱক মাধ্যমত ওপঙি থাকে আৰু কিছু সময় থৈ দিলে তলীত জমা হয়, তাকে প্ৰলম্বন বোলে। যেনে— চকমাটিৰ গুড়ি আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ, বোকা পানী।

প্ৰশ্ন ৫: তলৰ মিশ্ৰণবোৰ সমসত্ব নে অসমসত্ব শ্ৰেণীভুক্ত কৰা: চ’ডা পানী, কাঠ, বায়ু, মাটি, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ।

উত্তৰ:

• সমসত্ব মিশ্ৰণ: চ’ডা পানী, বায়ু, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ।

• অসমসত্ব মিশ্ৰণ: কাঠ, মাটি।

প্ৰশ্ন ৬: তোমাক দিয়া বৰণহীন তৰল এটা বিশুদ্ধ পানী বুলি কিদৰে প্ৰমাণ কৰিবা?

উত্তৰ: বৰণহীন তৰলখিনিক এটা পাত্ৰত লৈ ১ বায়ুমণ্ডলীয় চাপত গৰম কৰি উতলাব লাগে আৰু থাৰ্ম’মিটাৰেৰে ইয়াৰ উতলাংক নিৰীক্ষণ কৰিব লাগে। যদি তৰলখিনি ঠিক 100 °C (373 K) উষ্ণতাত সম্পূৰ্ণৰূপে বাষ্পীভূত হয় আৰু পাত্ৰত কোনো কঠিন অৱশিষ্ট ৰৈ নাযায়, তেন্তে প্ৰমাণিত হ’ব যে তৰলখিনি বিশুদ্ধ পানী (কাৰণ অশুদ্ধি থাকিলে উতলাংক ১০০ °C তকৈ বৃদ্ধি পায়)।

প্ৰশ্ন ৭: তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ “বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ” শাৰীত পৰিব? (বৰফ, গাখীৰ, লো, হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড, কেলছিয়াম অক্সাইড, পাৰা, ইটা, কাঠ, বায়ু)

উত্তৰ:

বিশুদ্ধ পদাৰ্থসমূহ হ’ল:

1. বৰফ (যৌগ, H₂O)

2. লো (মৌল, Fe)

3. হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড (যৌগ, HCl)

4. কেলছিয়াম অক্সাইড (যৌগ, CaO)

5. পাৰা (মৌল, Hg)

(টোকা: গাখীৰ, ইটা, কাঠ আৰু বায়ু হৈছে বিভিন্ন উপাদানৰ মিশ্ৰণ)।

প্ৰশ্ন ৮: তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ মাজৰ পৰা দ্ৰৱণবোৰ বাচি উলিওৱা: (a) মাটি, (b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, (d) কয়লা, (e) চ’ডা পানী।

উত্তৰ: দ্ৰৱণসমূহ হ’ল: (b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, আৰু (e) চ’ডা পানী।

প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটোৱে “টিণ্ডেল প্ৰভাৱ” দেখুৱায়? (a) লৱণৰ দ্ৰৱ, (b) গাখীৰ, (c) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ, (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ।

উত্তৰ: (b) গাখীৰ আৰু (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ (Starch Solution)।

(কাৰণ: ইহঁত কলয়ডীয় দ্ৰৱণ হোৱা বাবে কণিকাবোৰে পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰিব পাৰে)।

প্ৰশ্ন ১০: তলৰ দিয়াবিলাক মৌল, যৌগ আৰু মিশ্ৰণ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা:

(a) ছ’ডিয়াম, (b) মাটি, (c) চেনিৰ দ্ৰৱণ, (d) ছিলভাৰ, (e) কেলছিয়াম কাৰ্বনেট, (f) টিন, (g) ছিলিকন, (h) কয়লা, (i) বায়ু, (j) চাবোন, (k) মিথেন, (l) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, (m) তেজ।

• মৌল (Elements): ছ’ডিয়াম, ছিলভাৰ, টিন, ছিলিকন, কয়লা (কাৰ্বন)।

• যৌগ (Compounds): কেলছিয়াম কাৰ্বনেট, চাবোন, মিথেন, কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড।

• মিশ্ৰণ (Mixtures): মাটি, চেনিৰ দ্ৰৱণ, বায়ু, তেজ।

প্ৰশ্ন ১১: তলৰ কোনবিলাক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন?

(a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, (b) লোত মামৰে ধৰা, (c) লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ, (d) খাদ্য ৰন্ধন, (e) খাদ্য হজম হোৱা, (f) পানী গোটমৰা, (g) মমবাতি জ্বলোৱা।

উত্তৰ: ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনসমূহ হ’ল:

1. (a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি

2. (b) লোত মামৰে ধৰা

3. (d) খাদ্য ৰন্ধন

4. (e) খাদ্য হজম হোৱা

5. (g) মমবাতি জ্বলোৱা (মম জ্বলা অংশটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন)

(টোকা: লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ আৰু পানী গোটমৰা হ’ল ভৌতিক পৰিৱৰ্তন)।