মহাত্মা গান্ধী আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্রাম
অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises & Solutions)
ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১। মহাত্মা গান্ধীৰ কেতিয়া জন্ম হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮৬৯ চনৰ ২ অক্টোবৰত গুজৰাটৰ পোৰবন্দৰত।
প্ৰশ্ন ২। সত্যাগ্ৰহৰ কৌশল গান্ধীয়ে কোন দেশত পোনপ্ৰথমতে প্ৰয়োগ কৰিছিল?
উত্তৰ: দক্ষিণ আফ্ৰিকাত (বৰ্ণবৈষম্য নীতিৰ বিৰুদ্ধে)।
প্ৰশ্ন ৩। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে কিয় ‘নাইট’ উপাধি ত্যাগ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯১৯ চনৰ ১৩ এপ্ৰিলত ব্ৰিটিছ সেনাই পঞ্জাৱৰ অমৃতসৰত সংঘটিত কৰা জঘন্য জালিয়ানৱালাবাগ হত্যাকাণ্ডৰ প্ৰতিবাদত।
প্ৰশ্ন ৪। কাৰ কাৰ নেতৃত্বত ভাৰতত খিলাফৎ আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল?
উত্তৰ: মৌলানা চৌকত আলি আৰু মহম্মদ আলি (আলি ভাতৃদ্বয়)ৰ নেতৃত্বত।
প্ৰশ্ন ৫। চৌৰীচৌৰাৰ ঘটনা কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯২২ চনৰ ৫ ফেব্ৰুৱাৰীত (উত্তৰ প্ৰদেশৰ গোৰখপুৰ জিলাত)।
প্ৰশ্ন ৬। কেনে পৰিস্থিতিত লালা লাজপত ৰায়ৰ মৃত্যু হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯২৮ চনত লাহোৰত ছাইমন কমিছন বিৰোধী শান্তিপূৰ্ণ সমদলত নেতৃত্ব দিওঁতে ব্ৰিটিছ আৰক্ষীৰ নিৰ্দয় লাঠিচালনাত গুৰুতৰভাৱে আহত হৈ লালা লাজপত ৰায়ৰ মৃত্যু হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। কেতিয়া আৰু ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ কোনখন অধিৱেশনত ভাৰতীয়সকলৰ মূল দাবী হিচাপে পূৰ্ণ স্বৰাজৰ দাবী উত্থাপন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ লাহোৰ অধিৱেশনত (পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ সভাপতিত্বত)।
প্ৰশ্ন ৮। গান্ধীজীয়ে সবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা ডাণ্ডিৰ সাগৰ পাৰলৈ লোণ আইন ভংগ কৰিবলৈ গৈছিল. সবৰমতী আশ্ৰম আৰু ডাণ্ডিৰ মাজত দূৰত্ব কিমান?
উত্তৰ: প্ৰায় ২৪০ মাইল (বা প্ৰায় ৩৮৫ কিলোমিটাৰ)।
প্ৰশ্ন ৯। সীমান্ত গান্ধী নামেৰে কাক জনা যায়?
উত্তৰ: খান আব্দুল গফুৰ খানক।
প্ৰশ্ন ১০। লণ্ডনত অনুষ্ঠিত হোৱা দ্বিতীয় ঘূৰণীয়া মেজমেলত কোনে কংগ্ৰেছক এককভাৱে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল?
উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীয়ে।
প্ৰশ্ন ১১। ১৯৩২ চনত সাম্প্ৰদায়িক বাঁটোৱাৰা ঘোষণা কৰা ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰীজনৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: ৰামছে মেকডোনাল্ড (Ramsay MacDonald)।
প্ৰশ্ন ১২। কোনটো আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত গান্ধীজীয়ে ‘কৰিম কিম্বা মৰিম’ শ্লোগান দিছিল?
উত্তৰ: ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ (Quit India Movement) সময়ত।
প্ৰশ্ন ১৩। আজাদ হিন্দ ফৌজৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন?
উত্তৰ: কেপ্টেইন মোহন সিং (প্ৰথম ধাৰণা আৰু প্ৰতিষ্ঠা) আৰু ৰাসবিহাৰী বসু (পৰৱৰ্তী সময়ত নেতাজী সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৱে ইয়াক পুনৰ্গঠন কৰি সৰ্বোচ্চ নেতৃত্ব দিয়ে)।
প্ৰশ্ন ১৪। ‘মোক তেজ দিয়া, মই তোমালোকক স্বাধীনতা দিম’ এই বিখ্যাত বাণীটো কোন ভাৰতীয় নেতাৰ আছিল?
উত্তৰ: নেতাজী সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ।
প্ৰশ্ন ১৫। ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সীমাৰেখাক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: ৰেডক্লিফ ৰেখা (Radcliffe Line)।
খ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১। সত্যাগ্ৰহ বুলিলে কি বুজা? যি তিনিটা স্থানীয় বিবাদৰ ক্ষেত্ৰত গান্ধীয়ে সত্যাগ্ৰহক প্ৰথমতে প্ৰয়োগ কৰিছিল সেই তিনিটাৰ বিষয়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপত লিখা।
উত্তৰ:
সত্যাগ্ৰহৰ অৰ্থ: ‘সত্য’ আৰু ‘আগ্ৰহ’ শব্দ দুটা লগ হৈ ‘সত্যাগ্ৰহ’ শব্দৰ সৃষ্টি হৈছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল ‘সত্যৰ প্ৰতি নিষ্ঠা বা দৃঢ়তা’। গান্ধীজীৰ মতে, সত্যাগ্ৰহ হ’ল কোনো হিংসাৰ আশ্ৰয় নোলোৱাকৈ সত্য আৰু অহিংসাৰ ভিত্তিত অন্যায়-অবিচাৰৰ বিৰুদ্ধে কৰা এক আত্মিক আৰু নৈতিক প্ৰতিৰোধ সংগ্ৰাম।
ভাৰতত প্ৰথম প্ৰয়োগ কৰা তিনিটা স্থানীয় বিবাদ:
চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ (১৯১৭): বিহাৰৰ চম্পাৰণ জিলাত ইউৰোপীয় নীল খেতিয়কসকলে দৰিদ্ৰ কৃষকসকলৰ ওপৰত চলোৱা তিনি-কাঠীয়া শোষণৰ বিৰুদ্ধে গান্ধীজীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সত্যাগ্ৰহ প্ৰয়োগ কৰে আৰু কৃষকসকলক শোষণৰ পৰা মুক্ত কৰে।
খেড়া সত্যাগ্ৰহ (১৯১৮): গুজৰাটৰ খেড়া জিলাত খৰাং আৰু মহামাৰীৰ ফলত শস্য নষ্ট হোৱাৰ পিছতো ব্ৰিটিছ চৰকাৰে আৰোপ কৰা কঠোৰ ৰাজহ ৰেহাইৰ দাবীত গান্ধীজীয়ে কৃষকসকলৰ হৈ আন্দোলন কৰি ৰাজহ ৰেহাই আদায় কৰে।
আহমেদাবাদ মিল শ্ৰমিক আন্দোলন (১৯১৮): গুজৰাটৰ আহমেদাবাদৰ কাপোৰ কলৰ শ্ৰমিকসকলৰ প্লেগ বোনাছ আৰু মজুৰি ৩৫% বৃদ্ধিৰ দাবীত গান্ধীজীয়ে অনশন আৰু অহিংস সত্যাগ্ৰহৰ জৰিয়তে মিল মালিকসকলক শ্ৰমিকৰ দাবী মানি ল’বলৈ বাধ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত খিলাফৎ আন্দোলন কিয় আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ:
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত ব্ৰিটেইন আৰু মিত্ৰশক্তিৰ হাতত তুৰস্ক (অট’মান সাম্ৰাজ্য) পৰাজিত হৈছিল।
তুৰস্কৰ চুলতান সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুছলমানসকলৰ ধৰ্মগুৰু বা ‘খলিফা’ আছিল। কিন্তু যুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটিছে তুৰস্ক সাম্ৰাজ্য খণ্ডিত কৰাৰ লগতে খলিফাক অপসাৰণ কৰি অপমানিত কৰে।
ইয়াৰ প্ৰতিবাদত আৰু খলিফাৰ মৰ্যাদা তথা পবিত্ৰ স্থানসমূহ পুনৰুদ্ধাৰৰ উদ্দেশ্যে ভাৰতত মৌলানা মহম্মদ আলি আৰু চৌকত আলিৰ নেতৃত্বত ‘খিলাফৎ সমিতি’ গঠন কৰি খিলাফৎ আন্দোলন (১৯১৯-১৯২০) আৰম্ভ কৰা হয়।
মহাত্মা গান্ধীয়ে হিন্দু আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত একতা স্থাপনৰ এক সোণালী সুযোগ হিচাপে ইয়াক সমৰ্থন কৰে আৰু খিলাফৎ সমিতিক অহিংস অসহযোগ আন্দোলনৰ অংশীদাৰ কৰি লয়।
প্ৰশ্ন ৩। ১৯২০-২২ চনত গান্ধীজীয়ে কিয় অসহযোগ আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল? ইয়াৰ কাৰ্যসূচী কি আছিল? গান্ধীজীয়ে কিয় এই আন্দোলন বন্ধ কৰিছিল?
উত্তৰ:
আৰম্ভণিের কাৰণসমূহ:
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধোত্তৰ কালত দেখা দিয়া চৰম অৰ্থনৈতিক সংকট আৰু মূল্যবৃদ্ধি।
১৯১৯ চনৰ ব্ৰিটিছৰ কুখ্যাত ‘ৰাওলাট আইন’ৰ জৰিয়তে নাগৰিকৰ স্বাধীনতা হৰণ।
১৯১৯ চনৰ ১৩ এপ্ৰিলৰ পৈশাচিক ‘জালিয়ানৱালাবাগ হত্যাকাণ্ড’।
মুছলমানসকলৰ খিলাফৎ সমস্যা আৰু ব্ৰিটিছৰ প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ।
আন্দোলনৰ কাৰ্যসূচী:
নেতিবাচক বৰ্জন কাৰ্যসূচী: চৰকাৰী স্কুল-কলেজ, আদালত আৰু আইনসভা বৰ্জন; বিদেশী কাপোৰ আৰু সামগ্ৰী বৰ্জন; ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰদান কৰা উপাধি আৰু পদবী ত্যাগ কৰা।
ইতিবাচক গঠনমূলক কাৰ্যসূচী: খাদী আৰু হস্ততাঁতৰ প্ৰসাৰ (চৰখাৰ ব্যৱহাৰ), জাতীয় শিক্ষানুষ্ঠান (যেনে— কাশী বিদ্যাপীঠ) স্থাপন, অস্পৃশ্যতা দূৰীকৰণ আৰু হিন্দু-মুছলমান ঐক্য গঢ়ি তোলা।
আন্দোলন বন্ধ কৰাৰ কাৰণ:
১৯২২ চনৰ ৫ ফেব্ৰুৱাৰীত উত্তৰ প্ৰদেশৰ চৌৰীচৌৰাত উত্তপ্ত জনতাই এখন থানাত অগ্নিসংযোগ কৰি ২২ জন আৰক্ষীকে জীৱন্তে হত্যা কৰে। এই হিংসাত্মক ঘটনাত মৰ্মাহত হৈ গান্ধীজীয়ে উপলব্ধি কৰে যে জনসাধাৰণ এতিয়াও সম্পূৰ্ণ অহিংস আন্দোলনৰ বাবে প্ৰস্তুত হোৱা নাই। সেয়েহে তেওঁ ১৯২২ চনৰ ১২ ফেব্ৰুৱাৰীত আন্দোলন প্ৰত্যাহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। আইন অমান্য আন্দোলনৰ মূল লক্ষ্য কি আছিল? এই আন্দোলনৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰ:
মূল লক্ষ্য: ১৯২৯ চনৰ লাহোৰ কংগ্ৰেছৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি ভাৰতৰ বাবে ‘পূৰ্ণ স্বৰাজ’ অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা অৰ্জন কৰা আৰু ব্ৰিটিছৰ অন্যায় আইনসমূহ অহিংসভাৱে অমান্য কৰি প্ৰশাসন স্তব্ধ কৰি তোলা।
মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
দাণ্ডি যাত্ৰা আৰু লোণ সত্যাগ্ৰহ: ১৯৩০ চনৰ ১২ মাৰ্চৰ পৰা ৬ এপ্ৰিললৈ সবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা ডাণ্ডিলৈ পদযাত্ৰা কৰি সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ তৈয়াৰ কৰি ব্ৰিটিছৰ লোণ আইন ভংগ কৰা।
আইন অমান্য আৰু কৰ বন্ধ: চৰকাৰী আইন অমান্য কৰা, বন আইন ভংগ কৰা আৰু মাটিৰ খাজনা দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰা।
ব্যাপক গণ অংশগ্ৰহণ: এই আন্দোলনত দেশৰ মহিলা, কৃষক, শ্ৰমিক আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বিপুল সংখ্যাত কাৰাবৰণ কৰে।
সীমান্তত আন্দোলন: উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশত খান আব্দুল গফুৰ খানৰ ‘খুদাই খিদমতগাৰ’ বা ৰঙা চোলা বাহিনীয়ে সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। কি পৰিস্থিতিত ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল? ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত এই আন্দোলনৰ কাৰ্যসূচীক তুমি মাইলৰ খুঁটি হিচাপে সাব্যস্ত কৰিব খোজানে? তোমাৰ মতামতৰ সমৰ্থনত যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ:
সূচনাৰ পৰিস্থিতি:
১৯৪২ চনৰ ক্ৰিপছ মিছনৰ বিফলতা আৰু ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা ক্ষমতা হস্তান্তৰত অনিচ্ছা।
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত জাপানৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ প্ৰত্যক্ষ ভাবুকি।
যুদ্ধৰ ফলত অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ নাটনি আৰু চৰম মূল্যবৃদ্ধি।
ব্ৰিটিছৰ ওপৰত ভাৰতীয় জনতাৰ মোহভংগ আৰু আত্মবিশ্বাসহীনতা।
মাইলৰ খুঁটি হিচাপে যুক্তি:
হয়, ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি আছিল।
যুক্তি:
গণ-বিপ্লৱ আৰু জনজাগৰণ: গান্ধীজীৰ ‘কৰিম কিম্বা মৰিম’ মন্ত্ৰেৰে উদ্বুদ্ধ হৈ কোটি কোটি সাধাৰণ জনতাই সকলো ভয়-সংকোচ ত্যাগ কৰি ব্ৰিটিছ শাসন ওফৰাবলৈ সংগ্ৰামত নামি পৰিছিল।
সমান্তৰাল চৰকাৰ প্ৰতিষ্ঠা: বালিয়া, মেদিনীপুৰ, চাতাৰা আদি অঞ্চলত ব্ৰিটিছ শাসন উচ্ছেদ কৰি জনসাধাৰণে নিজাকৈ স্বাধীন চৰকাৰ গঠন কৰিছিল।
ব্ৰিটিছৰ শাসনক্ষমতাৰ অৱসান নিশ্চিতকৰণ: এই আন্দোলনে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে ভাৰতীয়সকলক বলপ্ৰয়োগ কৰি আৰু বেছিদিন পৰাধীন কৰি ৰখা সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ পাছত ব্ৰিটিছৰ বাবে কেৱল ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ আলোচনা কৰাটোহে বাকী আছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতীয় জাতীয় সেনা বাহিনীৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰ:
উৎপত্তি ও গঠন: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত মালয়ত জাপানী সৈন্যৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰা ভাৰতীয় যুদ্ধবন্দীসকলক লৈ কেপ্টেইন মোহন সিঙে প্ৰথম ভাৰতীয় জাতীয় সেনা বাহিনী (Indian National Army বা INA/আজাদ হিন্দ ফৌজ) গঠনৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়। ১৯৪২ চনত বেংককত ৰাসবিহাৰী বসুৰ পৌৰোহিত্যত গঠিত ‘ভাৰতীয় স্বতন্ত্ৰ লীগ’ৰ জৰিয়তে ইয়াক সক্ৰিয় কৰা হয়।
নেতাজীৰ নেতৃত্ব: ১৯৪৩ চনত নেতাজী সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৱে ছিংগাপুৰত আজাদ হিন্দ ফৌজৰ সৰ্বোচ্চ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰে আৰু ‘আজাদ হিন্দ চৰকাৰ’ (অস্থায়ী স্বাধীন ভাৰত চৰকাৰ) গঠন কৰে। তেওঁ মহিলাসকলৰ বাবে ‘ঝাঁচী ৰাণী ৰেজিমেন্ট’ গঠন কৰে।
যুদ্ধ অভিযান ও শ্লোগান: ‘দিল্লী চলো’, ‘জয় হিন্দ’ আৰু ‘মোক তেজ দিয়া, মই তোমালোকক স্বাধীনতা দিম’ শ্লোগানেৰে আজাদ হিন্দ ফৌজে ব্ৰহ্মদেশ, ক’হিমা আৰু ইম্ফল সীমান্তত ব্ৰিটিছ সৈন্যৰ বিৰুদ্ধে বীৰত্বৰে যুদ্ধ কৰে।
ঐতিহাসিক গুৰুত্ব: যুদ্ধত জাপানৰ পৰাজয়ৰ ফলত ফৌজে আত্মসমৰ্পণ কৰিবলগীয়া হয় যদিও এই বাহিনীৰ অভূতপূৰ্ব দেশপ্ৰেমে সমগ্ৰ ভাৰতীয় সৈন্য আৰু জনসাধাৰণৰ মনত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ বিদ্ৰোহৰ বীজ ৰোপণ কৰে।