অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises & Solutions)

ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন 

প্ৰশ্ন ১। বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ (Lord Curzon) শাসনকালত।

প্ৰশ্ন ২। ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল? 
উত্তৰ: ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে।

প্ৰশ্ন ৩। বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ চনৰ ৭ আগষ্ট তাৰিখে মহাৰাজা মণীন্দ্ৰচন্দ্ৰ নন্দীৰ পৌৰোহিত্যত কলিকতাৰ কাছিম বজাৰৰ টাউন হলত অনুষ্ঠিত বিশাল জনসভাত।

প্ৰশ্ন ৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কোনে কৰিছিল?
উত্তৰ: ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই।

প্ৰশ্ন ৫। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চ তাৰিখে (ৰাসবিহাৰী ঘোষৰ পৌৰোহিত্যত)।

প্ৰশ্ন ৬। ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰ: আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায় (১৯০৬ চনৰ ২৫ জুলাইত প্ৰতিষ্ঠিত)।

প্ৰশ্ন ৭। কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰোহিত্যত (১৯০৬ চনৰ কলিকতা অধিৱেশনত)।

প্ৰশ্ন ৮। বংগদেশৰ একত্ৰিকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰ তাৰিখে (দিল্লীত অনুষ্ঠিত ৰাজ অভিষেক অনুষ্ঠানত)।

খ) চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
বংগদেশৰ পৰা কৰ্তন কৰি অসমৰ লগত সংলগ্ন কৰা প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল হ’ল—
(১) ঢাকা সংমণ্ডল
(২) চট্টগ্ৰাম সংমণ্ডল
(৩) ৰাজশাহী সংমণ্ডল (মুঠ ১৫ খন জিলা)।

প্ৰশ্ন ২। বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ কথা ক’লেও বংগ বিভাজনৰ প্ৰকৃত অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্যসমূহ আছিল—
(১) ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ মূল প্ৰাণকেন্দ্ৰ ঐক্যবদ্ধ বঙালী শক্তিক দ্বিখণ্ডিত কৰি ধ্বংস কৰা।
(২) পূৰ্ববংগৰ মুছলমান আৰু পশ্চিমবংগৰ হিন্দুসকলৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক বিভেদৰ সৃষ্টি কৰি ব্ৰিটিছৰ ‘বিভাজন আৰু শাসন’ (Divide and Rule) নীতি সুদৃঢ় কৰা।
(৩) ৰাজনৈতিকভাৱে সচেতন হিন্দু-বঙালী বুদ্ধিজীৱীসকলক দুয়োখন প্ৰদেশতে সংখ্যালঘুত পৰিণত কৰা।

প্ৰশ্ন ৩। বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী কৰাৰ প্ৰতিবাদত বংগবাসীয়ে ইংলেণ্ডৰ পৰা অহা সকলো ধৰণৰ বিদেশী কাপোৰ, নিমখ, চেনি আদি বয়কট বা বৰ্জন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। একে সময়তে আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে নিজ দেশত প্ৰস্তুত কৰা থলুৱা ‘স্বদেশী’ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ আৰু দেশীয় শিল্প গঢ়ি তোলাৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰে। ‘বিদেশী পণ্য বৰ্জন’ আৰু ‘স্বদেশী পণ্য গ্ৰহণ’— এই দুটা মূল নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ বাবেই আন্দোলনটোৱে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
স্বদেশী আন্দোলনৰ ফলত বংগদেশত জাতীয় শিক্ষাৰ এক অভূতপূৰ্ব জাগৰণ ঘটিছিল—
(১) ছাত্ৰসকলক আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চৰকাৰে জাৰি কৰা দমনমূলক ‘কাৰ্লাইল জাননী’ৰ বিৰুদ্ধে ‘এণ্টি-চাৰ্কুলাৰ ছ’চাইটী’ আৰু ‘ডন ছ’চাইটী’ গঠিত হয়।
(২) ১৯০৫ চনৰ ৬ আগষ্টত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ‘বংগ জাতীয় বিদ্যালয়’ আৰু ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
(৩) ১৯০৬ চনৰ ১৫ আগষ্টত অৰবিন্দ ঘোষৰ অধ্যক্ষতাত ‘বংগ জাতীয় মহাবিদ্যালয়’ আৰু বেৰিষ্টাৰ তাৰকনাথ পালিতৰ সহায়ত ‘বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট’ (যি পিছলৈ যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয় হয়) স্থাপিত হয়।
(৪) স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশত সৰ্বমুঠ ৬২ খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০ খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশৰ জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ:
স্বদেশী পণ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত থলুৱা শিল্প-উদ্যোগৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটিছিল—
(১) হস্ততাঁত উদ্যোগৰ উন্নতি ঘটি ঘৰে ঘৰে সূতা কটা আৰু খদ্দৰ কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।
(২) চাবোন, জুইশলা, সৰিয়হৰ তেল, চেনি, চামৰা আৰু কাপোৰৰ বহুতো ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া কাৰখানা গঢ় লৈ উঠিছিল।
(৩) স্বদেশী সামগ্ৰী বিক্ৰীৰ বাবে ৰবীন্দ্ৰনাথৰ ‘স্বদেশী ভাণ্ডাৰ’ (১৮৯৭), যোগেশচন্দ্ৰ চৌধুৰীৰ ‘ইণ্ডিয়ান ষ্টোৰ্ছ’ (১৯০৫), সৰলা দেৱীৰ ‘লক্ষ্মী ভাণ্ডাৰ’ আৰু আব্দুল হালিম গজনৱীৰ ‘ইউনাইটেড বেংগল ষ্টোৰ্ছ’ স্থাপিত হৈছিল।
(৪) নীলৰতন চৰকাৰৰ ‘বংগলক্ষ্মী কটন মিল’ (১৯০৬), আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ৰ ‘বেংগল কেমিকেলছ’ (১৯০৬) আৰু জামছেদজী টাটাৰ দ্বাৰা টাটা লৌহ-তীখা কাৰখানা (১৯০৭) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬। স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ:
(১) কাৰ্লাইল জাননী জাৰি কৰা: ছাত্ৰসকলে আন্দোলনত অংশ ল’লে শিক্ষানুষ্ঠানৰ পৰা বহিষ্কাৰ আৰু বৃত্তি বাতিলৰ ভাবুকি দিয়া।
(২) আইনী নিষেধাজ্ঞা: ‘বন্দে মাতৰম’ ধ্বনি নিষিদ্ধ কৰা, ৰাজহুৱা সভা-শোভাযাত্ৰা বন্ধ কৰা আৰু দেশপ্ৰেমমূলক বাতৰি কাকত নিষিদ্ধ কৰা।
(৩) নিৰ্দয় দমন-পীড়ন: আন্দোলনকাৰীসকলৰ ওপৰত আৰক্ষীৰ লাঠিচালনা কৰা আৰু লালা লাজপত ৰায়, বাল গংগাধৰ তিলক, অৰবিন্দ ঘোষ আদিক কাৰাবন্দী কৰা।
(৪) সাম্প্ৰদায়িক বিভাজন: কংগ্ৰেছৰ নৰমপন্থীসকলক উপাধি আৰু পদবী যাচি ফুচুলাই ৰখা আৰু ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰি হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা।

প্ৰশ্ন ৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(১) জাতীয় সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ: স্বদেশী আন্দোলনৰ পটভূমিত দেশপ্ৰেমমূলক গীত (ৰবীন্দ্ৰনাথৰ ‘আমাৰ সোনাৰ বাংলা’), নাটক, উপন্যাস আৰু অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ‘ভাৰত মাতা’ চিত্ৰকলাৰ সৃষ্টি হয়.
(২) জাতীয় শিক্ষা আৰু স্বদেশী শিল্পৰ উত্থান: চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান আৰু বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ ফলত বহুতো জাতীয় বিদ্যালয় আৰু থলুৱা কল-কাৰখানা গঢ়ি উঠে.
(৩) বংগ বিভাজন বাতিল (১৯১১): স্বদেশী আন্দোলনৰ তীব্ৰ প্ৰতিবাদৰ ফলত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ১৯১১ চনত বংগ বিভাজন বাতিল কৰি বংগদেশ পুনৰ একত্ৰিত কৰিবলৈ বাধ্য হয়.

প্ৰশ্ন ৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(১) গণসংগ্ৰামৰ শিক্ষা: এই আন্দোলনে ভাৰতবাসীক প্ৰথমবাৰৰ বাবে শিকাই দিলে যে আবেদন-নিবেদনৰ সলনি গণসংগ্ৰামৰ জৰিয়তেহে জাতীয় স্বাৰ্থ আদায় কৰিব পাৰি.
(২) ‘স্বৰাজ’ৰ দাবী উত্থাপন: ১৯০৬ চনৰ কলিকতা অধিৱেশনত জাতীয় কংগ্ৰেছে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতীয়সকলৰ মূল লক্ষ্য হিচাপে ‘স্বৰাজ’ প্ৰাপ্তিৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে.
(৩) নাৰী সমাজ আৰু যুৱপ্ৰজন্মৰ জাগৰণ: ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে মহিলা আৰু ছাত্ৰ সমাজে সক্ৰিয়ভাৱে ৰাজপথলৈ ওলাই আহি আন্দোলনক গণভিত্তি প্ৰদান কৰে.

গ) চমু টোকা লিখা

(১) কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ:
বিশ্বকবি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ স্বদেশী আন্দোলনৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰেৰণাদাতা আছিল। ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰত বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হোৱাৰ দিনা তেওঁ বঙালী জাতিৰ একতা আৰু হিন্দু-মুছলমান ভাতৃত্ববোধ সুদৃঢ় কৰাৰ উদ্দেশ্যে ‘ৰাখীবন্ধন উৎসৱ’ৰ আহ্বান জনায়। তেওঁ ‘বাঙালিৰ প্ৰাণ, বাঙালিৰ মন, এক হওক হে ভগৱান’ আৰু ‘আমাৰ সোনাৰ বাংলা’ (যি পিছলৈ বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হয়) আদি কালজয়ী দেশপ্ৰেমমূলক গীত ৰচনা কৰে। তেওঁ কলিকতাত ‘বংগ জাতীয় বিদ্যালয়’ আৰু ‘স্বদেশী ভাণ্ডাৰ’ প্ৰতিষ্ঠাত অগ্ৰণী ভূমিকা লৈছিল।

(২) মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নবোল (ভগিনী নিবেদিতা):
আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰা ভগিনী নিবেদিতা (স্বামী বিবেকানন্দৰ প্ৰধান শিষ্যা) স্বদেশী আন্দোলনৰ এগৰাকী অগ্ৰণী অনুপ্ৰেৰণাদায়িনী আছিল। কলিকতাত থকা সময়ত তেওঁ ডন ছ’চাইটী, বিবেকানন্দ ছ’চাইটী আৰু অনুশীলন সমিতিৰ সৈতে জড়িত হৈ নাৰী আৰু যুৱপ্ৰজন্মক দেশপ্ৰেম আৰু থলুৱা শিল্পৰ জৰিয়তে স্বাৱলম্বী হ’বলৈ আহ্বান জনায়। তেওঁ অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ‘বংগ মাতা’ চিত্ৰক ‘ভাৰত মাতা’ নামেৰে নামকৰণ কৰিছিল।

(৩) নবাব ছলিমউল্লা:
ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লা বংগ বিভাজনৰ এজন প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। লৰ্ড কাৰ্জনে পূৰ্ববংগৰ মুছলমানসকলক হাত কৰিবলৈ নবাব ছলিমউল্লাক অতি নগণ্য সুতত ১৪ লাখ টকা ঋণ দিছিল। তেওঁৰ আহ্বানমৰ্মে ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত ঢাকাত অনুষ্ঠিত সভাত ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ নামৰ ৰাজনৈতিক দলটো প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যাৰ মূল লক্ষ্য আছিল ব্ৰিটিছৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা আৰু মুছলমানসকলৰ বাবে সুকীয়া ৰাজনৈতিক অধিকাৰ লাভ কৰা।