এটা চলকযুক্ত এক ঘাতৰ সমীকৰণ
পাঠৰ মূল সূত্ৰ আৰু সংজ্ঞাসমূহ (Key Concepts)
- বহুভুজ (Polygon): সসীম সংখ্যক ৰেখাখণ্ডৰে গঠিত এটা সৰল বন্ধ সমতলীয় চিত্ৰক বহুভুজ বোলে।
- কৰ্ণৰ সংখ্যা (Number of Diagonals): n বাহুযুক্ত বহুভুজৰ কৰ্ণৰ সংখ্যা =
n(n - 3) / 2। - অন্তঃকোণৰ সমষ্টি: n বাহুযুক্ত বহুভুজৰ অন্তঃকোণৰ সমষ্টি =
(n - 2) × 180°বা(2n - 4) × 90°। - সুষম বহুভুজৰ প্ৰতিটো অন্তঃকোণ:
[(n - 2) × 180°] / n। - বহিঃকোণৰ সমষ্টি: যিকোনো বহুভুজৰ সকলো বহিঃকোণৰ সমষ্টি সদায় 360°।
- সুষম বহুভুজৰ প্ৰতিটো বহিঃকোণ:
360° / nআৰু বাহুসংখ্যাn = 360° / (প্ৰতিটো বহিঃকোণ)। - চতুৰ্ভুজৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ:
- ট্ৰেপিজিয়াম: এযোৰ বিপৰীত বাহু সমান্তৰাল।
- সামান্তৰিক: বিপৰীত বাহুবোৰ সমান আৰু সমান্তৰাল; বিপৰীত কোণবোৰ সমান; সন্নিহিত কোণবোৰ সম্পূৰক (180°); কৰ্ণ দুডালে পৰস্পৰক সমদ্বিখণ্ডিত কৰে।
- আয়ত: প্ৰতিটো কোণ 90° আৰু কৰ্ণ দুডাল সমান দৈৰ্ঘ্যৰ।
- ৰম্বাছ: চাৰিওটা বাহু সমান আৰু কৰ্ণ দুডাল পৰস্পৰ লম্ব সমদ্বিখণ্ডক।
- বৰ্গ: সকলো বাহু সমান, প্ৰতিটো কোণ 90°, আৰু কৰ্ণ দুডাল সমান আৰু পৰস্পৰ লম্ব সমদ্বিখণ্ডক।
- চিলা (Kite): দুযোৰ সন্নিহিত বাহু সমান।
নিজে চেষ্টা কৰা (পৃষ্ঠা 48)
(ক) চতুৰ্ভুজ ABCD:
• সন্নিহিত বাহুৰ যোৰ: (AB, BC), (BC, CD), (CD, DA), (DA, AB)।
• সন্নিহিত কোণৰ যোৰ: (∠A, ∠B), (∠B, ∠C), (∠C, ∠D), (∠D, ∠A)।
(খ) ষড়ভুজ ABCDEF:
• সন্নিহিত বাহুৰ যোৰ: (AB, BC), (BC, CD), (CD, DE), (DE, EF), (EF, FA), (FA, AB)।
• সন্নিহিত কোণৰ যোৰ: (∠A, ∠B), (∠B, ∠C), (∠C, ∠D), (∠D, ∠E), (∠E, ∠F), (∠F, ∠A)।
অনুশীলনী 3.1 (Exercise 3.1)
1. নিম্নলিখিত বহুভুজবোৰ আঁকা:
(i) উত্তল ষড়ভুজ
(ii) অৱতল সপ্তভুজ
(iii) অৱতল পঞ্চভুজ
2. নিম্নলিখিত উত্তল বহুভুজবোৰৰ কৰ্ণৰ সংখ্যা নিৰ্ণয় কৰা [সূত্ৰ: n(n - 3) / 2]:
(i) সুষম ষড়ভুজ (n = 6): 6(6 - 3)/2 = (6 × 3)/2 = 9 ডাল।
(ii) অষ্টভুজ (n = 8): 8(8 - 3)/2 = (8 × 5)/2 = 20 ডাল।
(iii) নৱভুজ (n = 9): 9(9 - 3)/2 = (9 × 6)/2 = 27 ডাল।
(iv) দশভুজ (n = 10): 10(10 - 3)/2 = (10 × 7)/2 = 35 ডাল।
3. নিম্নলিখিত সুষম বহুভুজবোৰৰ কোণৰ সমষ্টি আৰু প্ৰতিটো কোণৰ জোখ উলিওৱা:
(i) সুষম ষড়ভুজ (n = 6):
• কোণৰ সমষ্টি = (6 - 2) × 180° = 720°
• প্ৰতিটো কোণ = 720° / 6 = 120°
(ii) সুষম নৱভুজ (n = 9):
• কোণৰ সমষ্টি = (9 - 2) × 180° = 1260°
• প্ৰতিটো কোণ = 1260° / 9 = 140°
(iii) 12 সংখ্যক বাহু থকা সুষম বহুভুজ (n = 12):
• কোণৰ সমষ্টি = (12 - 2) × 180° = 1800°
• প্ৰতিটো কোণ = 1800° / 12 = 150°
4. তলৰ চিত্ৰবোৰৰ a, b কোণৰ জোখ উলিওৱা:
(i) পঞ্চভুজৰ চিত্ৰ:
পঞ্চভুজৰ অন্তঃকোণৰ সমষ্টি = 540°
a + 115° + 95° + 105° + 120° = 540°
a + 435° = 540° ➔ a = 105°
(ii) সুষম পঞ্চভুজৰ চিত্ৰ:
• প্ৰতিটো অন্তঃকোণ a = 108° (540° / 5)
• প্ৰতিটো বহিঃকোণ b = 72° (180° - 108°)
(iii) চতুৰ্ভুজৰ চিত্ৰ:
• অন্তঃকোণ a = 360° - (70° + 60° + 80°) ➔ a = 150°
• বহিঃকোণ b = 180° - 80° ➔ b = 100°
(iv) ষড়ভুজৰ চিত্ৰ:
• বহিঃকোণ b = 180° - 130° = 50°
• বহিঃকোণৰ সমষ্টি = 360° ➔ a + 300° = 360° ➔ a = 60°
(v) চিত্ৰ:
• অন্তঃকোণ b = 180° - 70° = 110°
• বহিঃকোণ a = 360° - 330° = 30°
5. এটা সুষম বহুভুজৰ এটা বহিঃকোণৰ জোখ 30° হ'লে বহুভুজৰ বাহুসংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: বাহুৰ সংখ্যা n = 360° / 30° = 12।
6. 20 টা বাহু বিশিষ্ট এটা সুষম বহুভুজৰ প্ৰতিটো বহিঃকোণৰ জোখ কিমান হ'ব?
উত্তৰ: প্ৰতিটো বহিঃকোণ = 360° / 20 = 18°।
7. সুষম বহুভুজৰ অন্তঃকোণ দিয়া আছে, বাহুৰ সংখ্যা উলিওৱা [n = 360° / (180° - অন্তঃকোণ)]:
(i) 120° ➔ বহিঃকোণ = 60° ➔ n = 360° / 60° = 6
(ii) 144° ➔ বহিঃকোণ = 36° ➔ n = 360° / 36° = 10
(iii) 156° ➔ বহিঃকোণ = 24° ➔ n = 360° / 24° = 15
(iv) 135° ➔ বহিঃকোণ = 45° ➔ n = 360° / 45° = 8
(v) 165° ➔ বহিঃকোণ = 15° ➔ n = 360° / 15° = 24
8. বাহুৰ সংখ্যা দিয়া আছে, অন্তঃকোণৰ সমষ্টি উলিওৱা [(n - 2) × 180°]:
(i) 12 ➔ সমষ্টি = (12 - 2) × 180° = 1800°
(ii) 14 ➔ সমষ্টি = (14 - 2) × 180° = 2160°
(iii) 20 ➔ সমষ্টি = (20 - 2) × 180° = 3240°
(iv) 24 ➔ সমষ্টি = (24 - 2) × 180° = 3960°
(v) 25 ➔ সমষ্টি = (25 - 2) × 180° = 4140°
9. তলৰ উক্তিবোৰ সঁচা নে মিছা, যুক্তিসহকাৰে লিখা:
(i) এটা সুষম বহুভুজৰ প্ৰতিটো বহিঃকোণৰ জোখ 25° হ'ব নোৱাৰে।
• উত্তৰ: সঁচা (যিহেতু 360/25 = 14.4 অখণ্ড সংখ্যা নহয়)।
(ii) এটা সুষম বহুভুজৰ প্ৰতিটো অন্তঃকোণৰ জোখ 1° হ'ব পাৰে।
• উত্তৰ: মিছা (নূন্যতম অন্তঃকোণ 60°)।
(iii) এটা সুষম বহুভুজৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বহিঃকোণ 90°।
• উত্তৰ: মিছা (সৰ্বোচ্চ বহিঃকোণ 120°)।
(iv) এটি সুষম বহুভুজৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অন্তঃকোণ 180°।
• উত্তৰ: মিছা (কোণ 180° হ'লে বহুভুজ নহয়)।
(v) এটি সুষম বহুভুজৰ আটাইতকৈ সৰু অন্তঃকোণ 60°।
• উত্তৰ: সঁচা (সমবাহু ত্ৰিভুজৰ প্ৰতিটো কোণ 60°)।
অনুশীলনী 3.2 (Exercise 3.2)
1. তলত দিয়া বিভিন্ন চতুৰ্ভুজত থকা অজ্ঞাত ৰাশিৰ মান উলিওৱা:
(i) চতুৰ্ভুজ: a + 80° + 110° + 75° = 360° ➔ a = 95°
(ii) সামান্তৰিক: 4a = 24 ➔ a = 6 ; 2b + 1 = 9 ➔ b = 4
(iii) সামান্তৰিক: b = 180° - 110° = 70° ; a = 40°
(iv) আয়ত (AC = 10): OA = x = 5, OB = y = 5
(v) বৰ্গ: x + y + z = 6 + 6 + 6 = 18
(vi) ৰম্বাছ: x + y + z = 7 + 7 + 7 = 21
2. এটা সামান্তৰিকৰ দুটা সন্নিহিত কোণৰ অনুপাত 4:5 হ'লে সামান্তৰিকৰ কোণৰ জোখ উলিওৱা।
সমাধান: 4x + 5x = 180° ➔ 9x = 180° ➔ x = 20°।
উত্তৰ: কোণ চাৰিটা হ'ল 80°, 100°, 80°, 100°।
3. এটা সামান্তৰিকৰ দুটা সন্নিহিত কোণৰ এটা আনটোতকৈ 30° বেছি হ'লে প্ৰতিটো কোণৰ জোখ উলিওৱা।
সমাধান: x + (x + 30°) = 180° ➔ 2x = 150° ➔ x = 75°।
উত্তৰ: কোণবোৰ হ'ল 75°, 105°, 75°, 105°।
4. ABCD সামান্তৰিকত AC আৰু BD কৰ্ণ, a = 37° আৰু ∠ABC = 120° হ'লে, b ৰ জোখ কিমান?
সমাধান: ∠BCD = 180° - 120° = 60° ➔ 37° + b = 60° ➔ b = 23°।
5. ABCD আয়তত AC কৰ্ণৰ দৈৰ্ঘ্য 6x - 2 আৰু BD কৰ্ণৰ দৈৰ্ঘ্য 4x + 2 হ'লে, x ৰ মান আৰু AC ৰ দৈৰ্ঘ্য উলিওৱা।
সমাধান: 6x - 2 = 4x + 2 ➔ 2x = 4 ➔ x = 2। AC = 6(2) - 2 = 10।
6. ABCD আয়তৰ AC আৰু BD ৰ দৈৰ্ঘ্য 3x + 1 আৰু 8x - 24 হ'লে, x, AO আৰু BO ৰ মান উলিওৱা।
সমাধান: 3x + 1 = 8x - 24 ➔ 5x = 25 ➔ x = 5। AC = 16 ➔ AO = BO = 8।
7. ABCD বৰ্গত ∠A = 4x + 30° হ'লে, x ৰ মান উলিওৱা।
সমাধান: 4x + 30° = 90° ➔ 4x = 60° ➔ x = 15°।
8. ABCD আয়তৰ AB = 2x + 5, BC = 20 আৰু AD = 3x + 5 হ'লে চাৰিটা বাহুৰ যোগফল নিৰ্ণয় কৰা।
সমাধান: 3x + 5 = 20 ➔ x = 5। AB = CD = 15, AD = BC = 20।
উত্তৰ: চাৰিটা বাহুৰ যোগফল = 15 + 20 + 15 + 20 = 70 একক।
9. ABCD সামান্তৰিকত ∠B = 2x + 10° আৰু ∠D = 3x - 13° হ'লে আটাইকেইটা কোণৰ পৰিমাণ উলিওৱা।
সমাধান: 2x + 10° = 3x - 13° ➔ x = 23°। ∠B = ∠D = 56°, ∠A = ∠C = 124°।
উত্তৰ: কোণ চাৰিটা হ'ল 124°, 56°, 124°, 56°।
10. এটা বৰ্গৰ চাৰিটা বাহুৰ যোগফল 36 চে মি হ'লে বাহুৰ দীঘ উলিওৱা।
উত্তৰ: বাহুৰ দীঘ = 36 / 4 = 9 চে মি।
11. ABCD ৰম্বাছত AB = 3x + 4 আৰু BC = 2x + 7 হ'লে DC আৰু AD বাহুৰ দীঘ কিমান?
সমাধান: 3x + 4 = 2x + 7 ➔ x = 3। বাহু = 3(3) + 4 = 13।
উত্তৰ: DC = 13 একক আৰু AD = 13 একক।
12. ABCD সামান্তৰিকত AC আৰু BD কৰ্ণই E বিন্দুত সমদ্বিখণ্ডিত হয়। AE = 10x হ'লে AC ৰ জোখ উলিওৱা (x = 3)।
উত্তৰ: AC = 2 × 10(3) = 60 একক।
13. ABCD সামান্তৰিকত BD কৰ্ণৰ ওপৰত AE আৰু CF লম্ব হ'লে দেখুওৱা যে ΔAED ≅ ΔCFB।
প্ৰমাণ: ∠AED = ∠CFB = 90°, AD = BC (বিপৰীত বাহু), ∠ADE = ∠CBF (একান্তৰ কোণ)। অতএব AAS চৰ্তমতে ΔAED ≅ ΔCFB। (প্ৰমাণিত)
14. ABCD চতুৰ্ভুজৰ AB আৰু CD বাহুক ক্ৰমে P আৰু Q বিন্দুলৈ বৰ্ধিত কৰিলে প্ৰমাণ কৰা ∠ADQ + ∠CBP = ∠A + ∠C।
প্ৰমাণ: (180° - ∠D) + (180° - ∠B) = 360° - (∠B + ∠D) = ∠A + ∠C। (প্ৰমাণিত)
15. ABCD সামান্তৰিকত ∠A আৰু ∠B ৰ সমদ্বিখণ্ডক O বিন্দুত মিলিত হ'লে ∠AOB ৰ জোখ উলিওৱা।
16. এটা চতুৰ্ভুজৰ চাৰিটা কোণৰ অনুপাত 3:4:5:6 হ'লে কোণবোৰৰ জোখ উলিওৱা।
সমাধান: 18x = 360° ➔ x = 20°।
উত্তৰ: কোণ চাৰিটা হ'ল 60°, 80°, 100°, 120°।