লোকসংস্কৃতি
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান)
ভাব-বিষয়ক
১। তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ অতি চমুকৈ উত্তৰ লিখা:
(ক) লোককৃষ্টিৰ সাধাৰণ উত্তৰণক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: লোকসংস্কৃতি।
(খ) লোকসমাজত কোন সময়ৰ কথাৰ অধিক সমাদৰ?
উত্তৰ: পুৰণি দিনৰ বা অতীতৰ কথাৰ।
(গ) লোককৃষ্টি কাক বোলা হয়?
উত্তৰ: গঞা সমাজে নিজৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে সম্পাদন কৰা কাম-কাজ আৰু ঋতু-মাহ অনুসৰি পালন কৰা সভা-উৎসৱ, গীত-নাচ, অভিনয় আদিৰ সামগ্ৰিক সমাহাৰকে লোককৃষ্টি বোলে।
(ঘ) লোকসংস্কৃতিৰ দৃশ্যমান দিশক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: ভৌতিক সংস্কৃতি বা বস্তুসংস্কৃতি (Material Culture)।
(ঙ) পাঠত উল্লিখিত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা সাধুকথাৰ পুথিখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’।
২। লোকসমাজ সম্পৰ্কে কিছুমান লোকতত্ত্ববিদে দিয়া কি ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি বুলি লেখকে কৈছে? এই ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব নোৱৰাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ:
ধাৰণা: কিছুমান লোকতত্ত্ববিদে লোকসমাজ বা গঞা সমাজক তথাকথিত আধুনিক বা অভিজাত সমাজৰ তুলনাত ‘সমাজৰ নিম্নস্তৰ’ বুলি ক’ব খোজে। লেখকে এই ধাৰণা গ্ৰহণযোগ্য নহয় বুলি কৈছে।
কাৰণ: বিজ্ঞানসন্মত আধুনিক দৃষ্টিভংগী থাকিলেই যে কোনো এখন সমাজ উচ্চ স্তৰৰ হ’ব আৰু গঞা সমাজ নিম্ন স্তৰৰ হ’ব, তেনে কোনো কথা নাই। তদুপৰি গঞা আৰু চহৰীয়া সমাজৰ মাজত কোনো দুৰ্ভেদ্য প্ৰাচীৰ নাই; গাঁৱতো বহু উচ্চ শিক্ষিত লোক বাস কৰে আৰু আনহাতে চহৰ-নগৰৰো শিল্প-বাণিজ্যৰ বিভিন্ন কাম-কাজ গঞা শ্ৰমিক-মজদুৰৰ অবিহনে অচল। সেয়েহে লোকসমাজক নিম্নস্তৰৰ বুলি ভবাটো ভুল।
৩। চমু টোকা লিখা:
নিচুকনী গীত: কেঁচূৱা ল’ৰা-ছোৱালীক ওমলাবলৈ, নিচুকাবলৈ বা টোপনি নিয়াবলৈ মাক-আইতাকে অতি মৰমেৰে গোৱা কোমল সুৰীয়া গীতসমূহক নিচুকনী গীত বোলে। যেনে— “আমৰে গছতে কুলিটি ৰাগিছে…”, “আমাৰে ভাইটি শুব এ…” আদি।
মালিতা বা কাহিনী গীত: কোনো ঐতিহাসিক ঘটনা, পৌৰাণিক আখ্যান বা বীৰ-বীৰাংগনাৰ কাহিনী সুৰ লগাই বৰ্ণনা কৰি গোৱা দীঘলীয়া পদ্য বা গীতসমূহক মালিতা বোলে। যেনে— মণিৰাম দেৱানৰ গীত, হাইদাং গীত, বৰফুকনৰ গীত আদি।
সাঁথৰ: বুদ্ধি আৰু চিন্তাশক্তি পৰীক্ষা কৰিবলৈ লোকসমাজত মুখে মুখে চলি অহা ৰূপকধৰ্মী ছন্দোবদ্ধ সমস্যা বা প্ৰশ্নসমূহকে সাঁথৰ বোলে। যেনে— “গল বা ডিঙি আছে মূৰ নাই… সেইটো কি কোৱা ভাই” (উত্তৰ: কলহ)।
জনশ্ৰুতি: কোনো ঐতিহাসিক ব্যক্তি, স্থান বা ঘটনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম লোকসমাজত মুখে মুখে প্ৰচলিত হৈ অহা বিশ্বাসযোগ্য বা কাল্পনিক জনবিশ্বাস আৰু মৌখিক কাহিনীবোৰকে জনশ্ৰুতি বোলে।
জিকিৰ: চাহ মিলন ওৰফে আজান পীৰ চাহেবে অসমীয়া ভাষাত ইছলাম ধৰ্মৰ তত্ত্ব আৰু আধ্যাত্মিক ভাবধাৰা প্ৰকাশ কৰি ৰচনা কৰা সুৰীয়া লোকগীতসমূহকে জিকিৰ বোলে।
দেহবিচাৰৰ গীত: মানৱ দেহৰ অনিত্যতা, সংসাৰৰ মায়া-মোহ আৰু আধ্যাত্মিক তত্ত্বৰ গুঢ় ৰহস্য বিশ্লেষণ কৰি গোৱা গীতসমূহক দেহবিচাৰৰ গীত বা চিয়া গীত বোলে।
হুঁচৰি গীত: ব’হাগ বিহুৰ সময়ত ডেকা-বুঢ়া সকলোৱে মিলি গৃহস্থৰ চোতালত আশীৰ্বাদ দি ঢোল, পেঁপা, গগনা আৰু তাল সংগত কৰি গোৱা পৰম্পৰাগত বিহু গীতসমূহক হুঁচৰি গীত বোলে।
৪। ‘লোকজীৱন তিনিটা ভাগত বিভক্ত’— লোকজীৱন কি কি তিনিটা ভাগত বিভক্ত? প্ৰত্যেকটি ভাগৰে চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰ:
লোকজীৱনক তলৰ তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে:
১) সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান: সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ মাজত অনুষ্ঠিত কৃষিভিত্তিক ৰীতি-নীতি, জন্ম-বিবাহ-মৃত্যু সম্বন্ধীয় কৃত্য, উৎসৱ-পাৰ্বণ, খেল-ধেমালি, লোকঔষধ আৰু লোকধৰ্ম আদি লোকবিশ্বাসৰ লগত জড়িত অনুষ্ঠানসমূহ।
২) ভৌতিক বা বস্তুসংস্কৃতি: লোকসংস্কৃতিৰ বাহ্যিক আৰু দৃশ্যমান দিশ, যেনে— জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সা-সঁজুলি, লোকশিল্প (মাটি, বাঁহ-বেতৰ কাম), লোক-স্থাপত্য, লোক-আভৰণ (পোছাক-অলংকাৰ) আৰু লোকৰন্ধন প্ৰণালী।
৩) লোকপৰিৱেশ্য কলা: লোকজীৱনত পৰিৱেশন কৰা পৰম্পৰাগত লোকগীত, নৃত্য-নাচ, বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু লোকনাট্যসমূহ।
৫। বহলাই লিখা:
(ক) সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান:
মৌখিক সাহিত্য আৰু ভৌতিক সংস্কৃতিৰ মাজৰ সংযোগ সেতু হৈছে সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠান। সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ জীৱন চক্ৰত অনুষ্ঠিত বিভিন্ন কৃত্য, যেনে— জন্ম, বিবাহ, মৃত্যু, খেতি চপোৱা (ন-খোৱা, লখিমী আদৰা), উৎসৱ-পাৰ্বণ, খেল-ধেমালি, লোকঔষধ আৰু লোকধৰ্মীয় পূজা-উপাসনা আদি সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ অন্তৰ্গত। এই সকলোবোৰ প্ৰধানকৈ গভীৰ পৰম্পৰাগত লোকবিশ্বাসৰ সৈতে জড়িত।
(খ) লোকপৰিৱেশ্য কলা:
লোকসমাজৰ মানুহে পৰম্পৰাগতভাৱে আনন্দ প্ৰকাশৰ বাবে যিবোৰ কলা মঞ্চত বা ৰাইজৰ মাজত পৰিৱেশন কৰে, সেয়াই লোকপৰিৱেশ্য কলা। ইয়াৰ ভিতৰত লোকগীত (বিহুগীত, নিচুকনী গীত), লোকনৃত্য (বিহু নাচ, ঝুমুৰ, বাগৰুম্বা), লোকবাদ্য (ঢোল, পেঁপা, বাঁহী, খোল) আৰু লোকনাট্য (ওজাপালি, খুলীয়া ভাওনা, পুতলা নাচ) অন্তৰ্ভুক্ত।
(গ) ভৌতিক বা বস্তু-সংস্কৃতি:
মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো দৃশ্যমান ভৌতিক সামগ্ৰীৰ নিৰ্মাণ আৰু ব্যৱহাৰকে বস্তুসংস্কৃতি বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত লোককলা, লোকশিল্প (কুমাৰৰ মাটিৰ বাচন, কঁহাৰৰ কাঁহ-পিতলৰ বাচন, তাঁতৰ কাপোৰ), লোক-স্থাপত্য (বাঁহ-খেৰৰ ঘৰ, ভঁৰাল ঘৰ), পৰম্পৰাগত সাজ-পাৰ আৰু খাদ্য প্ৰস্তুতকৰণৰ থলুৱা ৰন্ধন প্ৰণালী পৰে।
৬। লোকনাট কিহৰ সমষ্টি বুলি লেখকে কৈছে? এই শ্ৰেণীৰ নাটত সংলাপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়নে? তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ:
লেখকে লোকনাটক গীত আৰু নৃত্যৰ সমষ্টি বুলি কৈছে।
আধুনিক নাটকৰ তুলনাত লোকনাটত সংলাপৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া নহয়; বৰঞ্চ গীত, পদ, নৃত্য আৰু আংগিক অভিনয়ৰ ওপৰতহে সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ওজাপালি, অংকীয়া ভাওনা, পুতলা নাচ আদিয়েই ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
৭। লোকসাহিত্যক কেইটা আৰু কি কি উপভাগত ভগাব পাৰি? ভাগবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
লোকসাহিত্য বা বাচিক কলাক প্ৰধানকৈ ৫ টা উপভাগত ভগাব পাৰি:
(ক) লোক বা মৌখিক কবিতা / লোকগীত (মালিতা, নিচুকনী গীত, প্ৰণয়গীত, ধৰ্মীয় গীত আদি)।
(খ) গদ্যধৰ্মী লোককথা (সাধুকথা, পুৰাণ-কথা, জনশ্ৰুতি)।
(গ) প্ৰবচন, বচন, লোকোক্তি, যোজনা আৰু পটন্তৰ।
(ঘ) সাঁথৰ।
(ঙ) লোকভাষা।
৮। ভৌতিক বা বস্তু-সংস্কৃতিৰ অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী কি? ইয়াৰ উপ-বিভাগ কি কি?
উত্তৰ:
অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী: মানুহে জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা দৃশ্যমান সকলো প্ৰয়োজনীয় সমল, সাজ-পোছাক, থকা ঘৰ, সা-সঁজুলি আৰু ৰন্ধা-বঢ়াৰ খাদ্য সামগ্ৰীয়েই হ’ল বস্তুসংস্কৃতিৰ অধ্যয়নৰ সামগ্ৰী।
উপ-বিভাগসমূহ:
১) লোককলা (Folk Art)
২) লোকশিল্প (Folk Craft)
৩) লোক-স্থপতিকলা (Folk Architecture)
৪) লোকআভৰণ (Folk Costumes and Ornaments)
৫) লোকৰন্ধন প্ৰণালী (Folk Cookery)
৯। ‘অ’ মাই যশোৱা হে, মাইহে যশোৱা…’ গীতটি কোনে লিখিত ৰূপ দিয়ে?
উত্তৰ: ড° ভূপেন হাজৰিকাদেৱে।
১০। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) লোকসংস্কৃতি পুৰণি হৈও নতুন, নতুন হৈও পুৰণি:
লোকসংস্কৃতিৰ মূল ভেটিটো পুৰণি ঐতিহ্য আৰু পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। কিন্তু কালক্ৰমত সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে লোকসংস্কৃতিয়েও লিখিত ৰূপ আৰু আধুনিক মাধ্যমত ন-ৰূপ পৰিগ্ৰহ কৰে (যেনে: মুখে মুখে চলি অহা সাধুকথা ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’ৰূপে ছপা হৈ নতুন ৰূপ পাইছে)। পুৰণি ঐতিহ্য হেৰুৱাই নোযোৱাকৈ আধুনিক যুগতো ন-উৎসৱ আৰু নতুন ৰূপত প্ৰকাশ পায় বাবে লোকসংস্কৃতি পুৰণি হৈও নতুন আৰু নতুন হৈও পুৰণি।
(খ) সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে লোকসংস্কৃতিৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে:
সমাজ স্থিৰ নহয়, গতিশীল। সমাজত নতুন প্ৰযুক্তি, শিক্ষা আৰু জীৱনধাৰাৰ প্ৰৱেশ ঘটিলে মানুহৰ ৰুচি আৰু ব্যৱহাৰো সলনি হয়। লোকসংস্কৃতিয়েও এই পৰিৱৰ্তনৰ লগত খাপ খাই নিজৰ দ্বিতীয় অস্তিত্বত নতুন পৰিকাঠামোৰে জীয়াই থাকে। যেনে— মুখে মুখে গোৱা বিহুগীত এতিয়া মঞ্চ আৰু ডিজিটেল মাধ্যমত লিখিত আৰু আধুনিক সংগীতৰূপে পৰিৱেশিত হয়।
ভাষা-বিষয়ক
১১। মুৰ্ধন্য ‘ণ’ আৰু ‘ষ’ হোৱাৰ কাৰণ:
কৃষি: ‘ঋ’ স্বৰবৰ্ণৰ পিছত থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ষ’ হৈছে (ণত্ব আৰু ষত্ব বিধি অনুসৰি ঋ, ৰ, ষ ৰ পিছত ‘ষ’ হয়)।
অনুষ্ঠান: ‘উ’ কাৰান্ত উপসৰ্গৰ পিছত ‘স্থ’ ধাতুৰ সলনি মূৰ্ধন্য ‘ষ’ হৈছে।
ধাৰণ: ‘ৰ’ বৰ্ণৰ পিছত থকা বাবে দন্ত্য ‘ন’ ৰ ঠাইত মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
আহৰণ: ‘ৰ’ বৰ্ণৰ পিছত থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
১২। বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দ:
বিশ্বাস ➔ অবিশ্বাস
মৌখিক ➔ লিখিত
সংযোগ ➔ বিয়োগ / বিচ্ছিন্ন
প্ৰয়োজনীয় ➔ অপ্ৰয়োজনীয়
জন্ম ➔ মৃত্যু
উচিত ➔ অনুচিত
১৩। সমাৰ্থক শব্দ:
গঞা ➔ গাঁৱলীয়া, গ্ৰাম্য, গাঁৱৰ বাসিন্দা
পিতা ➔ দেউতা, জনক, পিতৃ, বাপ
বেমাৰ ➔ অসুখ, ৰোগ, ব্যাধি, পীড়া
চহৰ ➔ নগৰ, পুৰী, পৌৰাঞ্চল
লোক ➔ মানুহ, জন, ৰাইজ, মনুষ্য