অনুশীলনী সমাধান (Textbook Questions and Solutions)

১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী (পৃষ্ঠা ১৯০)

প্ৰশ্ন ১: চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা কি? 

উত্তৰ: চিলিয়াৰী পেশীৰ সংকোচন আৰু শিথিলকৰণৰ সহায়ত চকুৰ লেন্‌ছে নিজৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য পৰিৱৰ্তন কৰি বিভিন্ন দূৰত্বত (ওচৰত বা দূৰত) থকা বস্তুৰ স্পষ্ট প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত (ৰেটিনাত) গঠন কৰিব পৰা বিশেষ সামৰ্থ্যক চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা (Power of Accommodation) বোলে।

প্ৰশ্ন ২: মায়’পিয়াগ্ৰস্ত চকু থকা মানুহ এজনে 1.2 m তকৈ বেছি দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাপায়। যথোচিত দৃষ্টি ঘূৰাই আনিবলৈ কেনেধৰণৰ লেন্‌ছ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব?

উত্তৰ:
দিয়া আছে:
দূৰৰ বস্তুৰ দূৰত্ব (u) = -∞ (অসীম)
প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব (v) = -1.2 m

লেন্‌ছৰ সূত্ৰ মতে:
1 / f = 1 / v – 1 / u
➔ 1 / f = 1 / (-1.2) – 1 / (-∞)
➔ 1 / f = -1 / 1.2 – 0
➔ f = -1.2 m

লেন্‌ছৰ ক্ষমতা (P):
P = 1 / f = 1 / (-1.2) = -0.83 D

উত্তৰ: এই বিকাৰ সংশোধনৰ বাবে -1.2 m ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ (বা -0.83 D ক্ষমতাৰ) অবতল লেন্‌ছ (Concave Lens) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৩: স্বাভাৱিক দৃষ্টিৰ এজন মানুহৰ বাবে দূৰ-বিন্দু আৰু নিকটবিন্দু কি?

উত্তৰ:

• নিকট বিন্দু (Near Point): স্বাভাৱিক আৰু সুস্থ চকুৰ বাবে স্পষ্ট দৃষ্টিৰ ন্যূনতম দূৰত্ব বা নিকট বিন্দু হ’ল চকুৰ পৰা 25 cm (২৫ ছেমি)।

• দূৰ বিন্দু (Far Point): স্বাভাৱিক চকুৱে স্পষ্টকৈ দেখা আটাইতকৈ দূৰৰ বিন্দুটো হ’ল অসীম (Infinity)।

প্ৰশ্ন ৪: ছাত্ৰ এজন শেষৰ বেঞ্চত বহিলে ব’ৰ্ডখন চোৱাত অসুবিধা পায়। ল’ৰাজনে ভোগা বিকাৰটো কি হ’ব পাৰে? ইয়াৰ সংশোধন কেনেকৈ কৰিব পাৰি?

উত্তৰ:

• দৃষ্টিৰ বিকাৰ: ল’ৰাজনে মায়’পিয়া বা নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা (Myopia / Near-sightedness) বিকাৰত ভুগিছে (কাৰণ তেওঁ ওচৰৰ বস্তু দেখে কিন্তু দূৰৰ ব’ৰ্ডৰ লিখা স্পষ্টকৈ নেদেখে)।

• সংশোধন পদ্ধতি: উপযুক্ত ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য আৰু ক্ষমতাৰ অবতল লেন্‌ছ (Concave Lens) যুক্ত চশমা ব্যৱহাৰ কৰি এই বিকাৰ সংশোধন কৰিব পাৰি। অবতল লেন্‌ছে দূৰৰ পৰা অহা পোহৰৰ ৰশ্মি অপসাৰিত কৰি প্ৰতিবিম্বটো সঠিকভাৱে ৰেটিনাৰ ওপৰত গঠন কৰাত সহায় কৰে।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ১৯৭ – ১৯৮)

প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ চকুৱে চকুৰ লেন্‌ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য সালসলনি কৰি বিভিন্ন দূৰত্বত অৱস্থিত বস্তু ফ’কাছ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল—
(a) প্ৰেছবায়’পিয়া
(b) উপযোজন ক্ষমতা
(c) নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা
(d) দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা

উত্তৰ: (b) উপযোজন ক্ষমতা (Accommodation)।

প্ৰশ্ন ২: মানুহৰ চকুৱে বস্তু এটাৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰাৰ স্থান—
(a) কৰ্ণিয়া (Cornea)
(b) চকুৰ পতা (Iris)
(c) চকুৰ মণি (Pupil)
(d) অক্ষিপট (Retina)

উত্তৰ: (d) অক্ষিপট (Retina)।

প্ৰশ্ন ৩: নিয়মীয়া দৃষ্টিৰ সদ্য প্ৰাপ্তবয়স্কৰ বাবে স্পষ্টকৈ দেখা ন্যূনতম দূৰত্ব—
(a) 25 m
(b) 2.5 cm
(c) 25 cm
(d) 2.5 m

উত্তৰ: (c) 25 cm।

প্ৰশ্ন ৪: চকুৰ কি অংগৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে চকুৰ লেন্‌ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ পৰিৱৰ্তন হয়?
(a) চকুৰ মণি
(b) অক্ষিপট
(c) চিলিয়াৰী পেশী
(d) চকুৰ পতা

উত্তৰ: (c) চিলিয়াৰী পেশী (Ciliary muscles)।

প্ৰশ্ন ৫: এজন মানুহৰ দূৰ দৃষ্টি সংশোধনৰ বাবে -5.5 ডায়প্টাৰ ক্ষমতাৰ লেন্‌ছৰ আৱশ্যক। তেওঁৰ ওচৰ দৃষ্টিৰ সংশোধনৰ বাবে আৱশ্যকীয় লেন্‌ছৰ ক্ষমতা +1.5 ডায়প্টাৰ হ’লে (i) দূৰ দৃষ্টি (ii) ওচৰ দৃষ্টিৰ সংশোধনৰ বাবে আৱশ্যক হোৱা লেন্‌ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান?

উত্তৰ:
(i) দূৰ দৃষ্টিৰ বাবে (For distant vision):
ক্ষমতা P₁ = -5.5 D
ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য f₁ = 1 / P₁ = 1 / (-5.5) = -0.1818 m = -18.18 cm (বা প্ৰায় -0.18 m)
(ই এখন অবতল লেন্‌ছ)

(ii) ওচৰ দৃষ্টিৰ বাবে (For near vision):
ক্ষমতা P₂ = +1.5 D
ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য f₂ = 1 / P₂ = 1 / (+1.5) = +0.667 m = +66.7 cm (বা প্ৰায় +0.67 m)
(ই এখন উত্তল লেন্‌ছ)

উত্তৰ: (i) দূৰ দৃষ্টিৰ বাবে ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য -0.18 m (-18.2 cm) আৰু (ii) ওচৰ দৃষ্টিৰ বাবে ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য +0.67 m (+66.7 cm)।

প্ৰশ্ন ৬: নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ত মানুহ এজনৰ দূৰ বিন্দু চকুৰ সন্মুখত 80 cm দূৰত্বত। এই বিকাৰৰ সংশোধনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা লেন্‌ছৰ প্ৰকৃতি কি আৰু ক্ষমতা কিমান?

উত্তৰ:
দিয়া আছে:
লক্ষ্যবস্তুৰ দূৰত্ব (u) = -∞ (অসীম)
প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব (v) = -80 cm = -0.8 m

লেন্‌ছৰ সূত্ৰ মতে:
1 / f = 1 / v – 1 / u
➔ 1 / f = 1 / (-80) – 1 / (-∞) = -1 / 80
➔ f = -80 cm = -0.8 m

লেন্‌ছৰ ক্ষমতা (P):
P = 1 / f = 1 / (-0.8 m) = -1.25 D

উত্তৰ: লেন্‌ছৰ প্ৰকৃতি হ’ল অবতল লেন্‌ছ (Concave lens) আৰু ইয়াৰ ক্ষমতা হ’ল -1.25 ডায়প্টাৰ (-1.25 D)।

প্ৰশ্ন ৭: দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততাৰ সংশোধন দেখুৱাই ৰশ্মিচিত্ৰৰ বিৱৰণ দিয়া। দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ত চকু এটাৰ বাবে নিকট বিন্দু 1 m। এই বিকাৰৰ সংশোধনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা লেন্‌ছৰ ক্ষমতা কিমান? ধৰি লোৱা স্বাভাৱিক চকুৰ বাবে নিকট বিন্দু 25 cm।

উত্তৰ:
বিৱৰণ: হাইপাৰমেট্ৰ’পিক চকুত ওচৰৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব ৰেটিনাৰ পিছফালে গঠিত হয়। সংশোধনৰ বাবে উপযুক্ত ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ উত্তল লেন্‌ছ ব্যৱহাৰ কৰিলে ই পোহৰ ৰশ্মি অভিসাৰী কৰি প্ৰতিবিম্বক পুনৰ ৰেটিনালৈ লৈ আহে।

গণনা:
স্বাভাৱিক নিকট বিন্দু u = -25 cm = -0.25 m
বিকাৰগ্ৰস্ত চকুৰ নিকট বিন্দু v = -1 m = -100 cm

লেন্‌ছৰ সূত্ৰ মতে:
1 / f = 1 / v – 1 / u
➔ 1 / f = 1 / (-100) – 1 / (-25)
➔ 1 / f = -1 / 100 + 1 / 25 = (-1 + 4) / 100 = 3 / 100
➔ f = +100 / 3 cm = +1 / 3 m ≈ +0.333 m

লেন্‌ছৰ ক্ষমতা (P):
P = 1 / f = 1 / (+1/3 m) = +3.0 D

উত্তৰ: প্ৰয়োজন হোৱা লেন্‌ছৰ ক্ষমতা হ’ল +3.0 ডায়প্টাৰ (+3.0 D) আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি হ’ল উত্তল লেন্‌ছ (Convex lens)।

প্ৰশ্ন ৮: সাধাৰণ চকুৱে এটা 25 cm তকৈ ওচৰত ৰখা বস্তু দেখা নাপায় কিয়?

উত্তৰ:
চকুৰ চিলিয়াৰী পেশীয়ে চকুৰ লেন্‌ছৰ বক্ৰতা এটা নিৰ্দিষ্ট সীমাতকৈ বেছি বঢ়াব নোৱাৰে। অৰ্থাৎ চকুৰ লেন্‌ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য এটা ন্যূনতম সীমাতকৈ হ্ৰাস কৰাটো সম্ভৱ নহয়। যদি কোনো বস্তু চকুৰ পৰা 25 cm তকৈ কম দূৰত্বত ৰখা হয়, তেন্তে চকুৰ লেন্‌ছে পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ ৰেটিনাত সঠিকভাৱে ফ’কাছ কৰিব নোৱাৰে আৰু প্ৰতিবিম্ব ৰেটিনাৰ পিছফালে গঠিত হয়। ফলত চকুত তীব্ৰ চাপ আৰু বিষ অনুভৱ হয় আৰু বস্তুটো অস্পষ্ট দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ৯: চকুৰ পৰা লক্ষ্যবস্তুৰ দূৰত্ব বঢ়াই নিলে চকুৰ ভিতৰত প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্বৰ কি হয়?

উত্তৰ:
চকুৰ ভিতৰত প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব অপৰিৱৰ্তিত থাকে (একে থাকে)।
কাৰণ: চকুৰ লেন্‌ছ আৰু ৰেটিনাৰ মাজৰ দূৰত্ব সদায় স্থিৰ। যেতিয়া লক্ষ্যবস্তুৰ দূৰত্ব বঢ়োৱা হয়, তেতিয়া চিলিয়াৰী পেশী শিথিল হৈ চকুৰ লেন্‌ছক পাতল কৰে আৰু ইয়াৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য বঢ়াই তোলে (উপযোজন)। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিবিম্ব সদায় সঠিকভাৱে ৰেটিনাতে গঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ১০: তৰাই তিৰবিৰায় কিয়?

উত্তৰ:
তৰাৰ পোহৰৰ বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণৰ (Atmospheric Refraction) বাবে তৰাবোৰ তিৰবিৰায়:

1. তৰাবোৰ পৃথিৱীৰ পৰা বহু দূৰত অৱস্থিত হোৱা বাবে সিহঁতক পোহৰৰ একোটা বিন্দু-উৎস হিচাপে ধৰা হয়।

2. পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰৰ উষ্ণতা আৰু ঘনত্ব অহৰহ সলনি হৈ থাকে, যাৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক স্থিৰ নাথাকে।

3. বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে আহোঁতে তৰাৰ পোহৰ ক্ৰমাগতভাৱে অভিলম্বৰ ফালে বেঁকা হৈ প্ৰতিসৰিত হয়। ইয়াৰ ফলত তৰাটোৰ আপাত স্থান সামান্য ইফাল-সিফাল হৈ থাকে আৰু আমাৰ চকুত সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ ক্ৰমাগতভাৱে বাঢ়ে আৰু কমে। ফলত তৰাটো কেতিয়াবা উজ্জ্বল আৰু কেতিয়াবা ম্লান দেখা যায়; ইয়াকেই তৰাৰ তিৰবিৰণি বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: গ্ৰহই তিৰবিৰাই নাথাকে কিয়?

উত্তৰ:

1. গ্ৰহবোৰ তৰাতকৈ পৃথিৱীৰ বহু ওচৰত অৱস্থিত বাবে সিহঁতক আকাশত আকাৰত ডাঙৰ আৰু পোহৰৰ বহুতো বিন্দু-উৎসৰ এক বিস্তৃত সমষ্টি (Extended source) বুলি গণ্য কৰা হয়।

2. বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণৰ বাবে গ্ৰহৰ বিভিন্ন বিন্দু-উৎসৰ পৰা অহা পোহৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ পাৰস্পৰিক গড় মান শূন্য হয়।

3. ফলত আমাৰ চকুত সোমোৱা পোহৰৰ মুঠ তীব্ৰতা স্থিৰ হৈ থাকে আৰু গ্ৰহবোৰ তিৰবিৰাই নাথাকে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰাতিপুৱা সূৰ্যক ৰঙচুৱা দেখি কিয়?

উত্তৰ:
সূৰ্যোদয়ৰ সময়ত (ৰাতিপুৱা) সূৰ্য দিগন্তৰ ওচৰত থাকে। সূৰ্যৰ পৰা অহা পোহৰে বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ডাঠ তৰপৰ মাজেৰে সৰ্বাধিক দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰি আমাৰ চকুত পৰেহি।
বাটত চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ নীলা আৰু বেঙুনীয়া পোহৰ বায়ুমণ্ডলৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰৰ দ্বাৰা চাৰিওফালে সৰ্বাধিক বিক্ষিপ্ত হৈ আঁতৰি যায়। কিন্তু দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ ৰঙা পোহৰ অতি কমকৈ বিক্ষিপ্ত হয় আৰু পোনে পোনে আমাৰ চকুত প্ৰৱেশ কৰে। সেয়েহে ৰাতিপুৱা সূৰ্য আৰু দিগন্তৰ আকাশ ৰঙচুৱা দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১৩: মহাকাশচাৰী এজনে আকাশৰ ৰং নীলাৰ পৰিৱৰ্তে ক’লা দেখে কিয়?

উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল থকাৰ বাবেহে তাত সূৰ্যৰ চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ নীলা পোহৰৰ বিক্ষেপণ (Scattering of light) ঘটে আৰু আকাশখন নীলা দেখা যায়। কিন্তু মহাকাশত কোনো বায়ুমণ্ডল নাই। বায়ুমণ্ডল আৰু ধূলিকণা নথকাৰ বাবে মহাকাশত পোহৰৰ কোনো বিক্ষেপণ সংঘটিত নহয়। আমাৰ চকুত কোনো বিক্ষিপ্ত পোহৰ নোসোমোৱা বাবে মহাকাশচাৰীয়ে আকাশখন নীলাৰ পৰিৱৰ্তে সম্পূৰ্ণ অন্ধকাৰ বা ক’লা দেখে।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। বগা পোহৰ প্ৰিজমৰ মাজেৰে পাৰ হ’লে কোনটো ৰঙৰ পোহৰৰ বিচ্যুতি আটাইতকৈ বেছি হয়?
(a) ৰঙা
(b) হালধীয়া
(c) সেউজীয়া
(d) বেঙুনীয়া
উত্তৰ: (d) বেঙুনীয়া (Violet) (ৰঙা ৰঙৰ বিচ্যুতি আটাইতকৈ কম)।

২। বিপদ সংকেতৰ পোহৰ ৰঙা হোৱাৰ মূল কাৰণ কি?
(a) ৰঙা ৰঙৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য কম
(b) কুঁৱলী বা ধোঁৱাত ৰঙা ৰঙৰ বিক্ষেপণ আটাইতকৈ কম হয়
(c) ৰঙা ৰং চকুৰ বাবে ক্ষতিকাৰক
(d) ৰঙা ৰঙৰ বেগ আটাইতকৈ কম
উত্তৰ: (b) কুঁৱলী বা ধোঁৱাত ৰঙা ৰঙৰ বিক্ষেপণ আটাইতকৈ কম হয় (যাৰ বাবে বহু দূৰৰ পৰাও স্পষ্টকৈ দেখা যায়)।

৩। বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণৰ বাবে দিনটো প্ৰায় কিমান মিনিট দীঘল হয়?
(a) ২ মিনিট
(b) ৪ মিনিট
(c) ৬ মিনিট
(d) ৮ মিনিট
উত্তৰ: (b) ৪ মিনিট (অগ্ৰিম সূৰ্যোদয় ২ মিনিট + পলম সূৰ্যাস্ত ২ মিনিট)।

৪। বৃদ্ধ বয়সত চিলিয়াৰী পেশী দুৰ্বল হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দৃষ্টিৰ বিকাৰটোক কি বোলে?
(a) মায়’পিয়া
(b) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া
(c) প্ৰেছবায়’পিয়া (জৰাদৃষ্টি)
(d) কেটাৰেক্ট (ছানি পৰা)
উত্তৰ: (c) প্ৰেছবায়’পিয়া (Presbyopia)।

৫। কলয়ডীয় কণাৰ দ্বাৰা পোহৰৰ বিক্ষেপণ ঘটি পোহৰৰ গতিপথ দৃশ্যমান হোৱা পৰিঘটনাক কি বোলে?
(a) ৰমন পৰিঘটনা
(b) টিণ্ডেল পৰিঘটনা
(c) ডপলাৰ পৰিঘটনা
(d) আলোক-বিদ্যুৎ পৰিঘটনা
উত্তৰ: (b) টিণ্ডেল পৰিঘটনা (Tyndall Effect)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: আকাশত ৰামধেনু কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?

উত্তৰ: বৰষুণৰ পিছত বায়ুমণ্ডলত ওপঙি থকা ক্ষুদ্ৰ পানীৰ টোপালবোৰে প্ৰাকৃতিক প্ৰিজমৰ দৰে কাম কৰে। যেতিয়া সূৰ্যৰ বগা পোহৰ এই পানীৰ টোপালবোৰত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া প্ৰথমে প্ৰতিসৰণ আৰু বিচ্ছুৰণ ঘটে, তাৰ পিছত টোপালৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠত আভ্যন্তৰীণ পূৰ্ণ প্ৰতিফলন ঘটে আৰু অৱশেষত টোপালৰ পৰা ওলাই আহোঁতে পুনৰ প্ৰতিসৰিত হৈ সাতটা ৰঙৰ এক মনোৰম বৃত্তচাপ বা ৰামধেনু গঠন কৰে। ৰামধেনু সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশত সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ২: চকুৰ মণিৰ (Pupil) কাৰ্য কি? চকুৰ পতাই (Iris) ইয়াক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

উত্তৰ: চকুৰ মণিয়ে চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। উজ্জ্বল পোহৰত চকুৰ পতাই চকুৰ মণি সংকুচিত (সৰু) কৰি দিয়ে যাতে অতিৰিক্ত পোহৰে চকুৰ ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে। আনহাতে কম পোহৰত চকুৰ পতাই মণিটোক ডাঙৰ কৰি মেলি দিয়ে যাতে পৰ্যাপ্ত পোহৰ চকুত সোমাই বস্তু স্পষ্টকৈ দেখাত সহায় কৰে।