পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনী সমাধান (Textbook Questions and Solutions)

১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ২২৪) 

প্ৰশ্ন ১: দণ্ডচুম্বকৰ কাষলৈ আনিলে দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল কিয় বিক্ষেপিত হয়?

উত্তৰ:
দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল হৈছে নিজেই এডাল সৰু দণ্ডচুম্বক। যেতিয়া ইয়াক আন এডাল দণ্ডচুম্বকৰ কাষলৈ অনা হয়, তেতিয়া দুয়োটা চুম্বকৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ মাজত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া (আকৰ্ষণ বা বিকৰ্ষণ বল) ঘটে। ফলস্বৰূপে দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডালৰ ওপৰত এটা বল প্ৰয়োগ হয় আৰু কাঁটাডাল বিক্ষেপিত হয়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ২২৮)

প্ৰশ্ন ১: এডাল দণ্ড চুম্বকৰ কেউকাষৰ চৌম্বক বলৰেখাবোৰ অংকন কৰা।

উত্তৰ:
বিৱৰণ: এডাল দণ্ড চুম্বকৰ (Bar Magnet) চৌম্বক বলৰেখাবোৰ চুম্বকৰ বহিৰ্ভাগত সদায় উত্তৰ মেৰুৰ (N) পৰা ওলাই দক্ষিণ মেৰুলৈ (S) যায় আৰু চুম্বকৰ অন্তৰ্ভাগত দক্ষিণ মেৰুৰ (S) পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ (N) গতি কৰে। মেৰু দুটাৰ ওচৰত বলৰেখাবোৰ অতি ঘন হৈ থাকে আৰু মেৰুৰ পৰা দূৰলৈ গ’লে ক্ৰমে পাতল হৈ পৰে। এই বলৰেখাবোৰ নিৰৱচ্ছিন্ন বন্ধ বক্ৰ (Closed curves)।

প্ৰশ্ন ২: চৌম্বক বলৰেখাৰ ধৰ্মসমূহ তালিকাভুক্ত কৰা।

উত্তৰ: চৌম্বক বলৰেখাৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহ হ’ল:

1. চুম্বকৰ বাহিৰত বলৰেখাবোৰ উত্তৰ মেৰুৰ পৰা ওলাই দক্ষিণ মেৰুত সোমায় আৰু ভিতৰত দক্ষিণ মেৰুৰ পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ গতি কৰি একোটা বন্ধ বক্ৰ (Closed loop) গঠন কৰে।

2. যিবোৰ অঞ্চলত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ শক্তিশালী (যেনে- মেৰু অঞ্চল), তাত বলৰেখাবোৰ পৰস্পৰ অতি ওচৰা-ওচৰিকৈ ঘন হৈ থাকে।

3. দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই কেতিয়াও পৰস্পৰ কটাকটি নকৰে।

4. বলৰেখাৰ যিকোনো বিন্দুত টনা স্পৰ্শকে সেই বিন্দুত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ সূচায়।

প্ৰশ্ন ৩: দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই কিয় পৰস্পৰ কটাকটি কৰিব নোৱাৰে?

উত্তৰ:
যদি দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই এটা বিন্দুত কটাকটি কৰে, তেন্তে সেই ছেদন বিন্দুত দুডাল সুকীয়া স্পৰ্শক টানিব পৰা যাব। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ব যে সেই নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাই একে সময়তে দুটা বেলেগ বেলেগ দিশ নিৰ্দেশ কৰিব লাগিব, যিটো ভৌতিকভাৱে সম্পূৰ্ণ অসম্ভৱ। সেয়েহে দুডাল বলৰেখাই কেতিয়াও কটাকটি নকৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ২২৯)

প্ৰশ্ন ১: এখন টেবুলৰ সমতলত তাঁৰৰ বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলী এটা বিবেচনা কৰা। ধৰা হওঁক, ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰবাহ চালিত হৈছে। কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ উলিয়াবলৈ সোঁহাতৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা।

উত্তৰ:
মেক্সৱেলৰ সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলিৰ নিয়ম (Right-hand thumb rule) প্ৰয়োগ কৰি পোৱা যায়:

• কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰত: চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ বলৰেখাবোৰ টেবুলৰ সমতলৰ লম্বভাৱে তলৰ ফালে (পৃষ্ঠাৰ ভিতৰলৈ বা নিম্নমুখী) সোমাই যাব।

• কুণ্ডলীটোৰ বাহিৰত: চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ বলৰেখাবোৰ টেবুলৰ তলৰ ফালৰ পৰা সমতল ভেদ কৰি ওপৰৰ ফালে (পৃষ্ঠাৰ বাহিৰলৈ বা ঊৰ্ধ্বমুখী) ওলাই আহিব।

প্ৰশ্ন ২: এটা প্ৰদত্ত অঞ্চলত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ প্ৰকৃতি সুষম। ইয়াক প্ৰদৰ্শন কৰি চিত্ৰ অংকন কৰা (বিৱৰণ দিয়া)।

উত্তৰ:
বিৱৰণ: সুষম চৌম্বক ক্ষেত্ৰক (Uniform Magnetic Field) পৰস্পৰ সমান্তৰাল, সমদূৰৱৰ্তী আৰু একে দিশমুখী সৰলৰৈখিক কাঁড়চিনযুক্ত বলৰেখাৰে প্ৰকাশ কৰা হয়। যেনে— এটা দীঘল প্ৰবাহযুক্ত চ’লেনইডৰ ভিতৰৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ সুষম হয়।

প্ৰশ্ন ৩: শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা:
প্ৰবাহযুক্ত দীঘল চ’লেনইড এটাৰ ভিতৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ—
(a) শূন্য
(b) ইয়াৰ প্ৰান্তৰ ফালে ক্ৰমে কমি যায়
(c) ইয়াৰ প্ৰান্তৰ ফালে ক্ৰমে বাঢ়ি যায়
(d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে
উত্তৰ: (d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে (চ’লেনইডৰ ভিতৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ সুষম)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ২৩১ – ২৩২)

প্ৰশ্ন ১: চৌম্বক ক্ষেত্ৰত মুক্তভাৱে গতি কৰা অৱস্থাত প্ৰ’টন এটাৰ নিম্নোক্ত কোনটো ধৰ্ম সলনি হ’ব পাৰে? (ইয়াত এটাতকৈ বেছি শুদ্ধ উত্তৰ থাকিব পাৰে)
(a) ভৰ
(b) দ্ৰুতি
(c) বেগ
(d) ভৰবেগ
উত্তৰ: (c) বেগ আৰু (d) ভৰবেগ।
(কাৰণ: চৌম্বক বলে প্ৰ’টনৰ গতিৰ দিশ সলনি কৰে, যাৰ ফলত বেগ আৰু ভৰবেগ সলনি হয়; কিন্তু দ্ৰুতি আৰু ভৰ অপৰিৱৰ্তিত থাকে।)

প্ৰশ্ন ২: কাৰ্যকলাপ ১৩.৭ ত AB দণ্ডৰ সৰণ কেনেদৰে প্ৰভাৱিত হ’ব যদি (i) AB দণ্ডত প্ৰবাহ বৃদ্ধি কৰা হয়, (ii) পূৰ্বতকৈ অধিক শক্তিশালী অশ্ব-খুৰা চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু (iii) AB দণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰা হয়?

উত্তৰ:
চৌম্বক ক্ষেত্ৰত থকা পৰিবাহীৰ ওপৰত ক্ৰিয়াশীল বলৰ মান হ’ল: F = I L B
(i) প্ৰবাহ (I) বৃদ্ধি কৰিলে: বল বৃদ্ধি পাব, গতিকে AB দণ্ডৰ সৰণ বাঢ়িব।
(ii) অধিক শক্তিশালী চুম্বক (B) ব্যৱহাৰ কৰিলে: চৌম্বক ক্ষেত্ৰ প্ৰাবল্য বাঢ়িব, গতিকে সৰণ বাঢ়িব।
(iii) AB দণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য (L) বৃদ্ধি কৰিলে: বলৰ মান বৃদ্ধি পাব, ফলত দণ্ডৰ সৰণ বাঢ়িব।

প্ৰশ্ন ৩: পশ্চিম দিশলৈ উৎক্ষেপিত ধনাত্মক আধানেৰে আহিত কণা এটা (আলফা-কণা) চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত উত্তৰ দিশলৈ বিচ্যুত হ’ল। চুম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ হ’ব—
(a) দক্ষিণমুৱা
(b) পূৱমুৱা
(c) নিম্নমুখী
(d) ঊৰ্ধ্বমুখী
উত্তৰ: (d) ঊৰ্ধ্বমুখী (Upward)
(ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম মতে: মধ্যমা = পশ্চিমমুখী প্ৰবাহ, বুঢ়া আঙুলি = উত্তৰমুখী বল; গতিকে তৰ্জনী = উলম্বভাৱে ওপৰলৈ বা ঊৰ্ধ্বমুখী)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৫ (পৃষ্ঠা ২৩৩)

প্ৰশ্ন ১: ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়মটো লিখা।

উত্তৰ:
বাওঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলি, তৰ্জনী আৰু মধ্যমা আঙুলি তিনিটা পৰস্পৰ লম্বভাৱে মেলি ধৰিলে যদি তৰ্জনীয়ে চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ আৰু মধ্যমাই বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ সূচায়, তেন্তে বুঢ়া আঙুলিয়ে পৰিবাহীৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বল বা গতিৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰিব।

প্ৰশ্ন ২: বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতিটো কি?

উত্তৰ:
বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি হ’ল: যেতিয়া কোনো প্ৰবাহযুক্ত কুণ্ডলীক এখন চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত লম্বভাৱে স্থাপন কৰা হয়, তেতিয়া কুণ্ডলীটোৰ বিপৰীত বাহু দুটাত সমান আৰু বিপৰীতমুখী বলে এক বলযুগ্মৰ (Torque) সৃষ্টি কৰে। এই বলে কুণ্ডলীটোক নিৰন্তৰ ঘূৰ্ণন গতি প্ৰদান কৰে। অৰ্থাৎ ই বৈদ্যুতিক শক্তিক যান্ত্ৰিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ (Split Ring) ভূমিকা কি?

উত্তৰ:
বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিয়ে দিক পৰিৱৰ্তক (Commutator) হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰতি আধা পাক ঘূৰ্ণনৰ পিছত কুণ্ডলীত প্ৰৱেশ কৰা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা কৰি দিয়ে। ফলত কুণ্ডলীৰ বাহু দুটাত প্ৰয়োগ হোৱা বলৰ দিশ একে থাকে আৰু কুণ্ডলীটো অবিৰতভাৱে একেটা দিশতে ঘূৰি থাকিবলৈ সক্ষম হয়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৬ (পৃষ্ঠা ২৩৬)

প্ৰশ্ন ১: কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট কৰা বিভিন্ন উপায়বোৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: এটা কুণ্ডলীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ আৱিষ্ট কৰাৰ উপায়সমূহ হ’ল:

1. এডাল চুম্বকক স্থিৰ কুণ্ডলীৰ ওচৰলৈ দ্ৰুতভাৱে আনি বা আঁতৰাই নি (আপেক্ষিক গতিৰ দ্বাৰা)।

2. এডাল স্থিৰ চুম্বকৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত কুণ্ডলীটোক গতি কৰোৱাই বা ঘূৰাই।

3. ওচৰা-ওচৰিকৈ ৰখা দুটা কুণ্ডলীৰ প্ৰথমটোত (মুখ্য কুণ্ডলীত) প্ৰবাহ অন বা অফ কৰি (প্ৰবাহৰ মান সলনি কৰি)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৭ (পৃষ্ঠা ২৩৭)

প্ৰশ্ন ১: এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰৰ মূলনীতি লিখা।

উত্তৰ:
বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ (Electromagnetic Induction) মূলনীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। যেতিয়া এটা আয়তাকাৰ কুণ্ডলীক এখন শক্তিশালী চৌম্বক ক্ষেত্ৰত যান্ত্ৰিকভাৱে ঘূৰোৱা হয়, তেতিয়া কুণ্ডলীৰ লগত জড়িত চৌম্বক বলৰেখাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি তাত এক আৱিষ্ট বিভৱভেদ আৰু আৱিষ্ট বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়। অৰ্থাৎ ই যান্ত্ৰিক শক্তিক বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহৰ (DC) উৎস কেইটামানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: শুকান কোষ (Dry cell), বেটাৰী (Battery), আৰু DC জেনেৰেটৰ (বা সৌৰ কোষ)।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ (AC) কোনবিলাক উৎসই উৎপাদন কৰে?
উত্তৰ: AC জেনেৰেটৰ (বিকল্পক / Alternator), তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ, জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আৰু নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰৰ বিদ্যুৎ উৎপাদকসমূহ।

প্ৰশ্ন ৪: শুদ্ধটো বাছি উলিওৱা:
তামৰ তাঁৰৰ আয়তাকাৰ কুণ্ডলী এটা চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত ঘূৰোৱা হৈছে। আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ দিশ প্ৰতি—
(a) দুপাকত সলনি হ’ব
(b) এপাকত সলনি হ’ব
(c) আধা পাকত সলনি হ’ব
(d) এপাকৰ চাৰি ভাগৰ এভাগত সলনি হ’ব
উত্তৰ: (c) আধা পাকত সলনি হ’ব।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৮ (পৃষ্ঠা ২৩৮)

প্ৰশ্ন ১: বৈদ্যুতিক বৰ্তনী আৰু সঁজুলিত সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:

1. বৈদ্যুতিক ফিউজ (Electric Fuse বা MCB)

2. ভূমি সংযোগী তাঁৰ (Earthing / Earth wire)

প্ৰশ্ন ২: এটা বৈদ্যুতিক ওভেনৰ ক্ষমতা 2 kW আৰু ইয়াক 5 A প্ৰবাহ ক্ষমতাৰ ঘৰুৱা বৰ্তনী এটাৰ (220 V ৰ) লগত সংযোগ কৰা হৈছে। কি ফলাফল তুমি আশা কৰিবা? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:
দিয়া আছে:

• ওভেনৰ ক্ষমতা (P) = 2 kW = 2000 W

• বিভৱভেদ (V) = 220 V

• বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ ক্ষমতা = 5 A

ওভেনে গ্ৰহণ কৰা প্ৰবাহ (I):
I = P / V = 2000 / 220 = 9.09 A

ফলাফল: ওভেনটোক কাম কৰিবলৈ 9.09 A প্ৰবাহৰ প্ৰয়োজন, কিন্তু বৰ্তনীটোৰ সুৰক্ষা প্ৰবাহ ক্ষমতা মাত্ৰ 5 A। যিহেতু প্ৰবাহিত কাৰেণ্ট নিৰাপদ ক্ষমতাতকৈ বহু বেছি (9.09 A > 5 A), সেয়েহে বৰ্তনীত অত্যাধিক বোজা (Overloading) হ’ব আৰু লগে লগে ফিউজ তাঁৰডাল গলি ছিগি গৈ বিদ্যুৎ সংযোগ বিছিন্ন হ’ব যাতে কোনো দুৰ্ঘটনা নঘটে।

প্ৰশ্ন ৩: ঘৰুৱা বৈদ্যুতিক বৰ্তনীবিলাক অত্যাধিক বোজাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি সাৱধানতা ল’বা?

উত্তৰ:

1. একেটা চকেটৰ পৰা একেলগে বহুতো উচ্চ ক্ষমতাৰ সঁজুলি (যেনে- হিটাৰ, ইস্ত্ৰি, এয়াৰ কুলাৰ) সংযোগ কৰিব নালাগে।

2. বৰ্তনীত উপযুক্ত প্ৰবাহ ক্ষমতাৰ মানসম্পন্ন ফিউজ তাঁৰ বা MCB ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

3. উচ্চ ক্ষমতাৰ সঁজুলিৰ বাবে ১৫ A আৰু কম ক্ষমতাৰ সঁজুলিৰ বাবে ৫ A ৰ সুকীয়া বৰ্তনী ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

4. তাঁৰৰ গুণগত মান উন্নত হ’ব লাগে আৰু পুৰণি বা ফাঁট মেলা অন্তৰক আচ্ছাদন থকা তাঁৰ সলনি কৰিব লাগে।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ২৪০ – ২৪১)

প্ৰশ্ন ১: তলৰ কোনটোৱে এডাল পোন, দীঘল পৰিবাহীৰ ওচৰৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ শুদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰে?
(a) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ লম্ব সৰল ৰেখাৰে গঠিত।
(b) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ সমান্তৰাল সৰল ৰেখাৰে গঠিত।
(c) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ পৰা ওলোৱা কিছুমান পৰিধিমুখী (radial) ৰেখাৰে গঠিত।
(d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্ৰীক বৃত্তৰে গঠিত।
উত্তৰ: (d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্ৰীক বৃত্তৰে গঠিত।

প্ৰশ্ন ২: বিদ্যুৎ চুম্বকীয় আৱেশৰ পৰিঘটনা হৈছে—
(a) বস্তু আহিতকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া
(b) কুণ্ডলীত চালিত প্ৰবাহে চৌম্বক ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি কৰা প্ৰক্ৰিয়া
(c) চুম্বক আৰু কুণ্ডলীৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিৰ বাবে এটা কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্ৰবাহ সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া
(d) বৈদ্যুতিক মটৰৰ কুণ্ডলীৰ ঘূৰ্ণনৰ প্ৰক্ৰিয়া
উত্তৰ: (c) চুম্বক আৰু কুণ্ডলীৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিৰ বাবে এটা কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্ৰবাহ সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ৩: বৈদ্যুতিক প্ৰবাহ উৎপন্ন কৰা সঁজুলিক—
(a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়
(b) গেলভেন’মিটাৰ বোলা হয়
(c) এমিটাৰ বোলা হয়
(d) মটৰ বোলা হয়
উত্তৰ: (a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰ আৰু প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰৰ মাজৰ আৱশ্যকীয় পাৰ্থক্যটো হৈছে—
(a) পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত বিদ্যুৎ চুম্বক থাকে কিন্তু প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত স্থায়ী চুম্বক থাকে।
(b) প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভৱভেদ উৎপন্ন কৰে।
(c) পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভৱভেদ উৎপন্ন কৰে।
(d) পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত পিচল আঙঠি (Slip rings) থাকে কিন্তু প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিৱৰ্তক (ফলা আঙঠি / Commutator) থাকে।
উত্তৰ: (d) পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত পিচল আঙঠি থাকে কিন্তু প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিৱৰ্তক থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: হ্ৰস্ববৰ্তনী (Short Circuit) হোৱাৰ সময়ত বৰ্তনীটোত প্ৰবাহ—
(a) বুজন পৰিমাণে কমি যায়
(b) সলনি নহয়
(c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়
(d) অবিৰতভাৱে সলনি হয়
উত্তৰ: (c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৬: তলৰ উক্তিসমূহ শুদ্ধ নে ভুল কোৱা:
(a) এটা বৈদ্যুতিক মটৰে যান্ত্ৰিক শক্তিক বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ➔ ভুল (বৈদ্যুতিক শক্তিক যান্ত্ৰিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে)।
(b) এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰে বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ মূলনীতি অনুসৰি কাৰ্য সম্পাদন কৰে। ➔ শুদ্ধ।
(c) এডাল দীঘল বৃত্তাকাৰ প্ৰবাহযুক্ত পৰিবাহীৰ কেন্দ্ৰত ক্ষেত্ৰখন সমান্তৰাল সৰল ৰেখা হ’ব। ➔ শুদ্ধ।
(d) সেউজীয়া অন্তৰকৰ তাঁৰক সাধাৰণতে বৈদ্যুতিক যোগানৰ সজীৱ তাঁৰ বোলে। ➔ ভুল (সেউজীয়া তাঁৰডাল ভূমি সংযোগী তাঁৰ; সজীৱ তাঁৰ ৰঙা ৰঙৰ হয়)।

প্ৰশ্ন ৭: চৌম্বক ক্ষেত্ৰ উৎপন্ন কৰা দুটা পদ্ধতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:

1. এডাল স্থায়ী চুম্বক (দণ্ডচুম্বক বা অশ্বখুৰা চুম্বক) ব্যৱহাৰ কৰি।

2. কোনো পৰিবাহী বা চ’লেনইডৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত কৰি (বিদ্যুৎ চুম্বক প্ৰস্তুত কৰি)।

প্ৰশ্ন ৮: চ’লেনইডে কেনেদৰে চুম্বকৰ দৰে আচৰণ কৰে? এডাল দণ্ড চুম্বকৰ সহায়ত তুমি প্ৰবাহযুক্ত চ’লেনইড এটাৰ উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিবানে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

• চুম্বকীয় আচৰণ: চুঙা আকৃতিৰ অন্তৰিত তামৰ তাঁৰৰ বহুতো পাক থকা কুণ্ডলীক চ’লেনইড বোলে। যেতিয়া ইয়াৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ ভিতৰত আৰু চাৰিওফালে এডাল দণ্ডচুম্বকৰ দৰেই চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ এটা মূৰ উত্তৰ মেৰু আৰু আনটো মূৰ দক্ষিণ মেৰু হিচাপে ক্ৰিয়া কৰে।

• মেৰু নিৰ্ণয় পদ্ধতি: এডাল দণ্ড চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুটোক ওলোমাই থোৱা প্ৰবাহযুক্ত চ’লেনইডটোৰ এটা মূৰৰ কাষলৈ অনা হ’ল।

  • যদি চ’লেনইডৰ মূৰটোৱে চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুক বিকৰ্ষণ কৰে, তেন্তে চ’লেনইডৰ সেই মূৰটো হ’ব উত্তৰ মেৰু (N)।

  • যদি ই চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুক আকৰ্ষণ কৰে, তেন্তে সেই মূৰটো হ’ব দক্ষিণ মেৰু (S)।

প্ৰশ্ন ৯: চৌম্বক ক্ষেত্ৰত স্থাপন কৰা প্ৰবাহযুক্ত পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বল কেতিয়া সৰ্ব্বোচ্চ হয়?
উত্তৰ:
যেতিয়া বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ আৰু চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ পৰস্পৰ লম্বভাৱে (৯০° কোণত) থাকে, তেতিয়া পৰিবাহীডালে অনুভৱ কৰা বলৰ মান সৰ্বোচ্চ হয়।

প্ৰশ্ন ১০: ধৰা হওঁক তুমি কোঠা এটাত বেৰৰ ফালে পিঠি দি বহি আছা। ইলেক্ট্ৰনৰ কিৰণ এটা পিছফালৰ বেৰৰ পৰা সমুখৰ বেৰলৈ অনুভূমিকভাৱে আহিছে। এই কিৰণডাল শক্তিশালী চুম্বকৰ দ্বাৰা সোঁফাললৈ বিচ্যুত হৈছে। চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ কি হ’ব?

উত্তৰ:

• ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম মতে:

  1. ইলেক্ট্ৰন পিছফালৰ পৰা সমুখলৈ গৈছে, গতিকে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ হ’ব ইয়াৰ বিপৰীত— অৰ্থাৎ সমুখৰ পৰা পিছফাললৈ (মধ্যমা)।

  2. বলৰ দিশ হ’ল সোঁফাললৈ (বুঢ়া আঙুলি)।

  3. গতিকে তৰ্জনী আঙুলিয়ে নিৰ্দেশ কৰা চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ হ’ব উলম্বভাৱে তললৈ (Vertically Downwards)।

প্ৰশ্ন ১১: বৈদ্যুতিক মটৰৰ চিহ্নিত চিত্ৰৰ বৰ্ণনা, মূলনীতি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা। বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ কাম কি?

উত্তৰ:

• মূলনীতি: চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ৰখা প্ৰবাহযুক্ত আয়তাকাৰ কুণ্ডলীয়ে এক বল অনুভৱ কৰে আৰু ঘূৰ্ণন গতি লাভ কৰে।

• কাৰ্যপ্ৰণালী: চিত্ৰত ABCD কুণ্ডলীটোক N আৰু S মেৰুৰ মাজত ৰখা হয়। কুণ্ডলীত কাৰেণ্ট প্ৰৱেশ কৰিলে ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম মতে AB বাহুত নিম্নমুখী বল আৰু CD বাহুত ঊৰ্ধ্বমুখী বল প্ৰয়োগ হয়, যাৰ ফলত কুণ্ডলীটো ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত আধা পাক ঘূৰে। আধা পাকৰ পিছত ফলা আঙঠিয়ে প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা কৰি দিয়ে, যাৰ ফলত AB বাহু ওপৰলৈ আৰু CD বাহু তললৈ ঠেকা খায় আৰু কুণ্ডলীটো একে দিশতে অবিৰতভাৱে ঘূৰি থাকে।

• ফলা আঙঠিৰ কাম: ই প্ৰতি আধা পাকত প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা কৰি কুণ্ডলীটোক একেটা দিশতে নিৰন্তৰ ঘূৰ্ণন বজাই ৰখাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: বৈদ্যুতিক মটৰ ব্যৱহৃত হোৱা কেইবিধমান সঁজুলীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বৈদ্যুতিক ফেন, মিক্সাৰ গ্ৰাইণ্ডাৰ, ৱাছিং মেচিন, পানী তোলা মটৰ পাম্প, ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ, কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ড ড্ৰাইভ আৰু বৈদ্যুতিক গাড়ী।

প্ৰশ্ন ১৩: অন্তৰিত তামৰ তাঁৰৰ কুণ্ডলী এটা গেলভেন’মিটাৰ এটাৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। যদি এডাল দণ্ড চুম্বক—
(i) কুণ্ডলীৰ ভিতৰলৈ ঠেলি দিলে
(ii) কুণ্ডলীৰ ভিতৰৰ পৰা আঁতৰাই আনিলে
(iii) কুণ্ডলীৰ অন্তৰ্ভাগত স্থিতিশীল অৱস্থাত ৰাখিলে কি হ’ব?

উত্তৰ:
(i) ভিতৰলৈ ঠেলি দিলে: গেলভেন’মিটাৰৰ কাঁটাডালে ক্ষন্তেক সময়ৰ বাবে এটা নিৰ্দিষ্ট দিশত বিক্ষেপণ দেখুৱাব (আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হ’ব)।
(ii) বাহিৰলৈ আঁতৰাই আনিলে: গেলভেন’মিটাৰৰ কাঁটাডালে ক্ষন্তেক সময়ৰ বাবে বিপৰীত দিশত বিক্ষেপণ দেখুৱাব।
(iii) স্থিতিশীল অৱস্থাত ৰাখিলে: গেলভেন’মিটাৰত কোনো বিক্ষেপণ নহ’ব (বিক্ষেপণ শূন্য হ’ব), কাৰণ চৌম্বক বলৰেখাৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নঘটে।

প্ৰশ্ন ১৪: দুটা বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলী A আৰু B পৰস্পৰ ওচৰা-ওচৰিকৈ ৰখা হৈছে। A কুণ্ডলীত প্ৰবাহ পৰিৱৰ্তন হ’লে B কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট হ’বনে? কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ:
হয়, B কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট হ’ব।
কাৰণ: যেতিয়া A কুণ্ডলীত (মুখ্য কুণ্ডলী) বিদ্যুৎ প্ৰবাহ সলনি কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ চাৰিওফালৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰখনো সলনি হয়। এই পৰিৱৰ্তনশীল চৌম্বক বলৰেখাবোৰ কাষতে থকা B কুণ্ডলীৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়। ফলত B কুণ্ডলীত বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ ঘটি এক আৱিষ্ট বিভৱভেদ আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: তলৰ ক্ষেত্ৰসমূহত দিশ নিৰ্ণয়ৰ নিয়ম উল্লেখ কৰা:
(i) প্ৰবাহযুক্ত পোন পৰিবাহীৰ কেউকাষে সৃষ্টি হোৱা চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ
➔ মেক্সৱেলৰ সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলিৰ নিয়ম (Right-Hand Thumb Rule)
(ii) চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনৰ লম্বভাৱে স্থাপন কৰা প্ৰবাহযুক্ত পোন পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বলৰ দিশ
➔ ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম (Fleming’s Left-Hand Rule)
(iii) চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত ঘূৰাওঁতে কুণ্ডলীত আৱিষ্ট হোৱা প্ৰবাহৰ দিশ
➔ ফ্লেমিঙৰ সোঁহতীয়া নিয়ম (Fleming’s Right-Hand Rule)

প্ৰশ্ন ১৬: চিহ্নিত চিত্ৰৰ সহায়ত এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰৰ মূলনীতি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী বৰ্ণনা কৰা। ইয়াত ব্ৰাচদুডালৰ কাম কি?

উত্তৰ:

• মূলনীতি: বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

• কাৰ্যপ্ৰণালী: চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ মাজত ABCD কুণ্ডলীক যান্ত্ৰিকভাৱে ঘূৰালে ফ্লেমিঙৰ সোঁহতীয়া নিয়ম মতে AB আৰু CD বাহুত প্ৰবাহ আৱিষ্ট হয়। প্ৰথম আধা পাকত প্ৰবাহ $B_2$ ৰ পৰা $B_1$ লৈ আৰু দ্বিতীয় আধা পাকত $B_1$ ৰ পৰা $B_2$ লৈ প্ৰবাহিত হয়। এনেদৰে প্ৰতি আধা পাকত দিশ সলনি কৰা পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ (AC) সৃষ্টি হয়।

• ব্ৰাচ দুডালৰ কাম ($B_1$ আৰু $B_2$): ঘূৰি থকা পিচল আঙঠি দুটাৰ সৈতে নিৰন্তৰ সংস্পৰ্শ বজাই ৰাখি কুণ্ডলীত উৎপন্ন হোৱা আৱিষ্ট বিদ্যুৎ প্ৰবাহক বাহ্যিক বৰ্তনীত সৰবৰাহ কৰা।

প্ৰশ্ন ১৭: এটা বৈদ্যুতিক হ্ৰস্ববৰ্তনী (Short Circuit) কেতিয়া সংঘটিত হয়?

উত্তৰ:
যেতিয়া কোনো কাৰণত (তাঁৰৰ অন্তৰক নষ্ট হ’লে বা সঁজুলিৰ ক্ৰটিৰ বাবে) বিদ্যুৎ যোগানৰ সজীৱ তাঁৰ (Live wire) আৰু উদাসীন তাঁৰ (Neutral wire) দুডাল পোনপটীয়াকৈ পৰস্পৰ স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া বৰ্তনীৰ ৰোধ প্ৰায় শূন্য হৈ পৰে আৰু অতি বৃহৎ পৰিমাণৰ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হয়। এই অৱস্থাকে হ্ৰস্ববৰ্তনী (Short Circuit) বোলে।

প্ৰশ্ন ১৮: ভূমি সংলগ্ন তাঁৰৰ কাম কি? ধাতুৰ সঁজুলিবোৰ ভূমি সংলগ্ন কৰাৰ প্ৰয়োজন কিয়?

উত্তৰ:

• কাম: সেউজীয়া ৰঙৰ ভূমি সংযোগী তাঁৰডালে (Earth wire) যিকোনো অতিৰিক্ত বা লিক হোৱা বিদ্যুৎ প্ৰবাহক অতি কম ৰোধৰ পথেৰে পোনপটীয়াকৈ মাটিত প্ৰৱেশ কৰোৱায়।

• প্ৰয়োজনীয়তা: ইস্ত্ৰি, ট’ষ্টাৰ, ফ্ৰিজ আদি ধাতুৰ আৱৰণ থকা সঁজুলিবোৰৰ ভিতৰত কোনোবা তাঁৰে ধাতুৰ গাটো স্পৰ্শ কৰিলে তাত বিপজ্জনক বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ ঘটিব পাৰে। ভূমি সংলগ্ন কৰা থাকিলে সেই প্ৰবাহ তৎক্ষণাত মাটিলৈ গুচি যায় আৰু সঁজুলিৰ ধাতুৰ শৰীৰৰ বিভৱ মাটিৰ বিভৱৰ (০ ভল্ট) সমান হৈ থাকে। ফলত সঁজুলিটো স্পৰ্শ কৰা মানুহজন মাৰাত্মক বৈদ্যুতিক আঘাতৰ (Electric shock) পৰা ৰক্ষা পৰে।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। ভাৰতবৰ্ষত ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে যোগান ধৰা পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহৰ (AC) কম্পনাংক কিমান?
(a) ০ Hz
(b) ৫০ Hz
(c) ৬০ Hz
(d) ১০০ Hz
উত্তৰ: (b) ৫০ Hz (50 Hertz)।

২। ঘৰুৱা বৰ্তনীত ব্যৱহাৰ কৰা সজীৱ তাঁৰ আৰু উদাসীন তাঁৰৰ মাজৰ বিভৱভেদ কিমান?
(a) ১১০ V
(b) ২২০ V
(c) ৪৪০ V
(d) ১২ V
উত্তৰ: (b) ২২০ V।

৩। চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ এছ আই (SI) একক কি?
(a) এম্পিয়াৰ
(b) ভল্ট
(c) টেছলা (Tesla)
(d) ওম
উত্তৰ: (c) টেছলা (Tesla / T)।

৪। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ উপস্থিতি ধৰা পেলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা যন্ত্ৰটো হ’ল—
(a) গেলভেন’মিটাৰ
(b) ভল্টমিটাৰ
(c) থাৰ্ম’মিটাৰ
(d) বেৰ’মিটাৰ
উত্তৰ: (a) গেলভেন’মিটাৰ (Galvanometer)।

৫। বিদ্যুৎ চুম্বকৰ মজ্জা (Core) হিচাপে কি পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) তীখা (Steel)
(b) কোমল লো (Soft Iron)
(c) এলুমিনিয়াম
(d) তাম
উত্তৰ: (b) কোমল লো (Soft Iron)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: বিদ্যুৎ চুম্বক আৰু স্থায়ী চুম্বকৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

1. বিদ্যুৎ চুম্বক হ’ল এক অস্থায়ী চুম্বক (প্ৰবাহ বন্ধ হ’লেই চুম্বকত্ব লোপ পায়), কিন্তু স্থায়ী চুম্বকৰ চুম্বকত্ব সহজে নষ্ট নহয়।

2. বিদ্যুৎ চুম্বকৰ প্ৰাবল্য প্ৰবাহ বা পাকৰ সংখ্যা সলনি কৰি ইচ্ছামতে বঢ়াব বা কমাব পাৰি, কিন্তু স্থায়ী চুম্বকৰ প্ৰাবল্য নিৰ্দিষ্ট থাকে।

প্ৰশ্ন ২: আৰ্মেচাৰ (Armature) কি?

উত্তৰ: বৈদ্যুতিক মটৰ বা জেনেৰেটৰত কোমল লোৰ মজ্জাৰ (Soft iron core) ওপৰত অন্তৰিত তামৰ তাঁৰ ঘনকৈ মেৰিয়াই প্ৰস্তুত কৰা কুণ্ডলীৰ সমগ্ৰ সজ্জাটোক আৰ্মেচাৰ বোলে। ই মটৰ বা জেনেৰেটৰৰ কাৰ্যক্ষমতা আৰু প্ৰাবল্য বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে।