পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনী সমাধান (Textbook Questions and Solutions)

১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers) 

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ২৫৭)

প্ৰশ্ন ১: কিছুমান পদাৰ্থ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু আন কিছুমান জীৱ অনিম্নিকৰণ কিয় হয়?

উত্তৰ:

• যিবোৰ পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক গঠন প্ৰাকৃতিকভাৱে মাটিত থকা অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি)ৰ নিৰ্দিষ্ট পাচক উৎসেচক (Enzymes)ৰ সহায়ত ভাঙি সৰল অজৈৱিক পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে, সেইবোৰক জীৱ নিম্নিকৰণ (Biodegradable) পদাৰ্থ বোলে (যেনে- শাক-পাচলিৰ বাকলি, কাগজ, গোবৰ আদি)।

• আনহাতে, মানৱ-নিৰ্মিত কিছুমান কৃটিম পদাৰ্থ (যেনে- প্লাষ্টিক, পলিথিন, কীটনাশক DDT আদি)ৰ জটিল গঠন ভাঙিবলৈ প্ৰকৃতিত কোনো নিৰ্দিষ্ট জৈৱিক উৎসেচক নাথাকে। অণুজীৱই এইবোৰ পচন ঘটাব নোৱাৰে বাবে এইবোৰ পৰিবেশত দীৰ্ঘকাল অপৰিৱৰ্তিত হৈ ৰৈ যায়। সেয়েহে এইবোৰক জীৱ অনিম্নিকৰণ (Non-biodegradable) পদাৰ্থ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যিকোনো দুটা সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত পেলাব পৰা দুটা প্ৰধান প্ৰভাৱ হ’ল:

1. ১. দুৰ্গন্ধ আৰু বেমাৰৰ বিস্তাৰ: এই পদাৰ্থবোৰ য’তে ত’তে দ’ম হৈ পচি থাকিলে তীব্ৰ দুৰ্গন্ধ ওলায় আৰু মাখি, মহ, ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বীজাণুৰ বংশবৃদ্ধি হৈ কলেৰা, টাইফয়েড আদি সংক্ৰামক ৰোগ বিয়পিব পাৰে।

2. ২. মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি: বিয়োজক অণুজীৱই এই পদাৰ্থবোৰৰ বিয়োজন ঘটাই সৰল খনিজ পোষকলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, যাৰ ফলত মাটিত হিউমাছ (Humus) সৃষ্টি হৈ মাটিৰ প্ৰাকৃতিক উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৩: জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যি কোনো দুটা সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত পেলাব পৰা দুটা ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ হ’ল:

1. ১. মাটি আৰু পানী প্ৰদূষণ: প্লাষ্টিক, পলিথিন আদি মাটিৰ তলত সোমাই পানী আৰু বায়ু চলাচলত বাধা জন্মায়, যাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু নলা-নৰ্দমা বন্ধ হৈ কৃটিম বানপানীৰ সৃষ্টি কৰে।

2. ২. জৈৱিক বিবৰ্ধন (Biological Magnification): DDT বা কীটনাশকৰ দৰে বিষাক্ত জীৱ অনিম্নিকৰণ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰতিটো পৌষ্টিক স্তৰত ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু শীৰ্ষ উপভোক্তা (মানুহ)ৰ শৰীৰত জমা হৈ মাৰাত্মক ৰোগ সৃষ্টি কৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ২৬১)

প্ৰশ্ন ১: পৌষ্টিক স্তৰ কি? উদাহৰণসহ এটা খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ:

• পৌষ্টিক স্তৰ (Trophic Level): খাদ্য শৃংখল এটাত শক্তি আৰু খাদ্যৰ স্থানান্তৰ ঘটা প্ৰতিটো পৰ্যায় বা স্তৰক একোটা পৌষ্টিক স্তৰ বোলে।

• উদাহৰণ (ঘাঁহনিৰ খাদ্য শৃংখল): ঘাঁহ (উৎপাদক) ➔ ফৰিং (প্ৰাথমিক উপভোক্তা) ➔ ভেকুলী (দ্বিতীয়ক উপভোক্তা) ➔ সাপ (তৃতীয়ক উপভোক্তা) ➔ শেনচৰাই (শীৰ্ষ উপভোক্তা)

• বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰসমূহ:

  1. ১. প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰ: উৎপাদক (ঘাঁহ/সেউজীয়া উদ্ভিদ) — সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে।

  2. ২. দ্বিতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: প্ৰাথমিক উপভোক্তা / তৃণভোজী প্ৰাণী (ফৰিং) — উৎপাদকক ভক্ষণ কৰে।

  3. ৩. তৃতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: দ্বিতীয়ক উপভোক্তা / মাংসভোজী প্ৰাণী (ভেকুলী) — প্ৰাথমিক উপভোক্তাক ভক্ষণ কৰে।

  4. ৪. চতুৰ্থ পৌষ্টিক স্তৰ: তৃতীয়ক উপভোক্তা / উচ্চ স্তৰৰ মাংসভোজী (সাপ/শেনচৰাই) — দ্বিতীয়ক উপভোক্তাক ভক্ষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজকৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজক (Decomposers – যেনে বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ)ৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ:

1. ১. পৰিবেশ পৰিষ্কাৰকৰণ: ইহঁতে মৃত জীৱদেহ, মল-মূত্ৰ আৰু জৈৱিক আৱৰ্জনাসমূহ পচন ঘটাই পৰিবেশ পৰিষ্কাৰ কৰি ৰাখে।

2. ২. পোষক দ্ৰব্যৰ চক্ৰীভৱন: ইহঁতে মৃতদেহৰ জটিল জৈৱিক যৌগসমূহক ভাঙি সৰল অজৈৱিক পোষক উপাদানলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু মাটিত মিহলাই দিয়ে, যাক উদ্ভিদে পুনৰ পোষক হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

3. ৩. বিয়োজক নথকা হ’লে পৃথিৱীখন মৃত জীৱ আৰু আৱৰ্জনাৰ দমেৰে উপচি পৰিলহেঁতেন আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা চিৰদিনৰ বাবে নষ্ট হ’লহেঁতেন।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ২৬৪)

প্ৰশ্ন ১: অ’জ’ন কি আৰু ই কোন পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ:

• অ’জ’ন (O₃): অ’জ’ন হ’ল অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত এবিধ গেছ। বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰত (ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত) সূৰ্যৰ অতি বেঙুনীয়া (UV) ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত অক্সিজেন অণু ভাঙি মুক্ত অক্সিজেন পৰমাণু সৃষ্টি হয় আৰু ই আন এক অক্সিজেন অণুৰ সৈতে লগ লাগি অ’জ’ন গঠন কৰে:

  • O₂ + UV (অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মি) ➔ O + O

  • O + O₂ ➔ O₃ (অ’জ’ন)

• পৰিবেশ তন্ত্ৰত প্ৰভাৱ:

  • অ’জ’ন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতি বেঙুনীয়া (UV) ৰশ্মিক পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ আহিবলৈ নিদি এখন সুৰক্ষা কবচৰ দৰে কাৰ্য কৰে।

  • যদি অ’জ’ন স্তৰ ধ্বংস হয়, তেন্তে অতি বেঙুনীয়া ৰশ্মিয়ে মানুহৰ ছালৰ কৰ্কট ৰোগ (Skin cancer), চকুত ছানি পৰা (Cataract) আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিব। লগতে উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষণ ব্যাহত কৰি শস্যৰ উৎপাদন কমাব আৰু জলজ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ফাইট’প্লাংকটন ধ্বংস কৰিব।

প্ৰশ্ন ২: পেলনীয়া আৱৰ্জনাৰ সমস্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ তুমি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিবা? ইয়াৰ যিকোনো দুটা পদ্ধতিৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: পেলনীয়া আৱৰ্জনা হ্ৰাস কৰিবলৈ তলৰ দুটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি:

1. ১. পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ (Composting): পাকঘৰৰ সকলো জৈৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা (শাক-পাচলিৰ বাকলি, খাদ্যৰ অৱশিষ্ট, শুকান পাত) মাটিত গাঁত খান্দি পুতি থৈ উৎকৃষ্ট জৈৱিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।

2. ২. পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycling): প্লাষ্টিক, কাগজ, কাঁচ আৰু ধাতুৰ দৰে অজীৱনমনীয় বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ পৃথককৈ সংগ্ৰহ কৰি কাৰখানালৈ পুনৰ নতুন সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ২৬৪ – ২৬৫)

প্ৰশ্ন ১: তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিত কেৱল জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ আছে?

(a) ঘাঁহ, ফুল আৰু চামৰা

(b) ঘাঁহ, কাঠ আৰু প্লাষ্টিক

(c) ফল-মূলৰ বাকলি, পিঠা আৰু টেঙাৰ ৰস

(d) পিঠা, কাঠ আৰু ঘাঁহ

উত্তৰ: বিকল্প (a), (c) আৰু (d) — এই তিনিওটা গোটতেই থকা সকলো উপাদান জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ। (বিকল্প ‘b’ ত থকা প্লাষ্টিক জীৱ অনিম্নিকৰণ)।

প্ৰশ্ন ২: তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিয়ে খাদ্য শৃংখল গঠন কৰে?

(a) ঘাঁহ, ঘেঁহু আৰু আম

(b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ

(c) ছাগলী, গৰু আৰু হাতী

(d) ঘাঁহ, মাছ আৰু ছাগলী

উত্তৰ: (b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ

(ব্যাখ্যা: ঘাঁহ হ’ল উৎপাদক, ছাগলীয়ে ঘাঁহ খায় আৰু মানুহে ছাগলীৰ মাংস ভক্ষণ কৰে।)

প্ৰশ্ন ৩: তলত উল্লেখ কৰাবিলাকৰ কোনকেইটা পৰিবেশ অনুকূল অভ্যাসৰ অন্তৰ্ভূক্ত?

(a) দোকান বা বজাৰ কৰিবলৈ যাওঁতে হাতত কাপোৰৰ মোনা লৈ যোৱা অভ্যাস

(b) অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে জ্বলি থকা লাইট বা চলি থকা ফেনৰ ছুইচ (Switch) বন্ধ কৰি ৰখা অভ্যাস

(c) তোমাক মায়ে স্কুটাৰেৰে বিদ্যালয়লৈ অনা নিয়া কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তুমি নিজে খোজ কাঢ়ি যোৱা অভ্যাস

(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস

উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস।

প্ৰশ্ন ৪: কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱকে ধ্বংস কৰি পেলালে কি ঘটিব?

উত্তৰ: কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলো জীৱ ধ্বংস কৰিলে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হ’ব:

1. ১. উচ্চ পৌষ্টিক স্তৰৰ ক্ষতি: সেই স্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পৰৱৰ্তী উচ্চ স্তৰৰ জীৱবোৰে খাদ্য নাপাব, যাৰ ফলত অনাহাৰে সিহঁতৰ মৃত্যু হ’ব বা সিহঁত বিলুপ্ত হ’ব।

2. ২. নিম্ন পৌষ্টিক স্তৰৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি: ধ্বংস হোৱা স্তৰটোৰ খাদ্য হিচাপে থকা নিম্ন স্তৰৰ জীৱবোৰক কোনেও নাখাব, ফলত সিহঁতৰ জনসংখ্যা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাই পৰিবেশত হাহাকাৰ সৃষ্টি কৰিব।

(উদাহৰণস্বৰূপে: যদি সকলো হৰিণা/তৃণভোজী নাইকিয়া হয়, তেন্তে বাঘ-সিংহ খাদ্যৰ অভাৱত মৰিব আৰু ঘাঁহ-বন অত্যাধিক বৃদ্ধি পাব।)

প্ৰশ্ন ৫: বেলেগ বেলেগ পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা সকলোবিলাক জীৱকে ধ্বংস কৰিলে প্ৰত্যেক পৌষ্টিক স্তৰৰ ফলাফলৰ সৈতে একেদৰে প্ৰভাৱ পৰিবনে? পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ কোনো হানি নোহোৱাকৈ যি কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱকে আঁতৰাব পাৰিমনে?

উত্তৰ:

• প্ৰথম অংশ: নহয়, বেলেগ বেলেগ পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱ আঁতৰালে ফলাফল বেলেগ বেলেগ হ’ব। যেনে— যদি প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰ (উৎপাদক) আঁতৰাই দিয়া হয়, তেন্তে সমগ্ৰ জীৱজগত ধ্বংস হ’ব। কিন্তু শীৰ্ষ উপভোক্তা আঁতৰালে কেৱল নিম্ন স্তৰৰ জীৱৰ সংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণহীনভাৱে বাঢ়িব।

• দ্বিতীয় অংশ: নহয়, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ কোনো হানি নকৰাকৈ কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱকে আঁতৰাব নোৱাৰি। কাৰণ প্ৰতিটো স্তৰ ইটোৱে সিটোৰ সৈতে খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ দ্বাৰা ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।

প্ৰশ্ন ৬: জৈৱিক বিবৰ্ধক (Biological Magnification) বুলিলে কি বুজা? পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ বেলেগ বেলেগ স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বেলেগ বেলেগ হবনে?

উত্তৰ:

• সংজ্ঞা: কৃষি বা অন্যান্য কাৰ্যত ব্যৱহৃত বিষাক্ত জীৱ অনিম্নিকৰণ ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহ (যেনে- কীটনাশক, DDT আদি) খাদ্য শৃংখলৰ মাজেৰে গতি কৰোঁতে ক্ৰমান্বয়ে প্ৰতিটো উচ্চ পৌষ্টিক স্তৰত ইয়াৰ ঘনত্ব বা গাঢ়তা বৃদ্ধি পোৱাৰ পৰিঘটনাটোক জৈৱিক বিবৰ্ধক (Biological Magnification) বোলে।

• প্ৰভাৱ: হয়, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন স্তৰত ইয়াৰ গাঢ়তা বা প্ৰভাৱ ভিন্ন হয়। আটাইতকৈ নিম্ন স্তৰত (উৎপাদক) ইয়াৰ গাঢ়তা কম থাকে আৰু খাদ্য শৃংখলৰ একেবাৰে শীৰ্ষ স্থানত থকা উপভোক্তা (যেনে- মানুহ বা ডাঙৰ চিকাৰী প্ৰাণী)ৰ শৰীৰত এই বিষাক্ত পদাৰ্থৰ পৰিমাণ সৰ্বাধিক হয়।

প্ৰশ্ন ৭: আমি সৃষ্টি কৰা জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থবিলাকৰ পৰা আমাৰ কি কি সমস্যা হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰৰ পৰা তলত দিয়া গুৰুতৰ সমস্যাসমূহৰ সৃষ্টি হয়:

1. ১. মাটি প্ৰদূষণ: প্লাষ্টিক আৰু অন্যান্য অনিম্নিকৰণ দ্ৰব্যই মাটিৰ গঠন নষ্ট কৰে আৰু পানী শোষণ ক্ষমতা কমায়।

2. ২. নলা-নৰ্দমা বন্ধ হোৱা: পলিথিন আৰু প্লাষ্টিকে নলা বন্ধ কৰি কৃত্ৰিম বানপানী আৰু আৱৰ্জনাৰ দুৰ্গন্ধ বিয়পায়।

3. ৩. পশু-পক্ষীৰ মৃত্যু: প্লাষ্টিক বেগ খাবলৈ গৈ বহুতো গৰু-ম’হ আৰু জলজ প্ৰাণীৰ খাদ্যনলী বন্ধ হৈ মৃত্যু ঘটে।

4. ৪. বায়ু প্ৰদূষণ: এই পদাৰ্থবোৰ (যেনে- প্লাষ্টিক, টায়াৰ) জ্বলালে বিষাক্ত গেছ (ডাইঅক্সিন, কাৰ্বন মন’অক্সাইড) ওলাই বায়ু প্ৰদূষিত কৰে।

5. ৫. জৈৱিক বিবৰ্ধন: কীটনাশকবোৰে খাদ্য শস্য আৰু মাছ-মাংস বিষাক্ত কৰি মানুহৰ দেহত কৰ্কট আৰু স্নায়ুৰোগ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: আমি সৃষ্টি কৰা আৱৰ্জনাবিলাকৰ সকলোবিলাকেই যদি জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ হয় তেনেহলে পৰিবেশৰ ওপৰত একো প্ৰভাৱ নপৰাকৈ থাকিবনে?

উত্তৰ:

নহয়, সকলো আৱৰ্জনা জীৱ নিম্নিকৰণ হ’লেও পৰিবেশত প্ৰভাৱ পৰিব যদিহে সেইবোৰৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা নহয়।

• যদি বৃহৎ পৰিমাণৰ জৈৱ আৱৰ্জনা একেলগে জমা হৈ থাকে, তেন্তে অণুজীৱই তৎক্ষণাত সকলোখিনি পচন ঘটাব নোৱাৰে।

• ইয়াৰ ফলত তীব্ৰ দুৰ্গন্ধ ওলাব, মহ-মাখি আৰু ক্ষতিকাৰক বীজাণুৰ বংশবৃদ্ধি হৈ মহামাৰীৰ সৃষ্টি হ’ব।

• পানীত এইবোৰ আৱৰ্জনা অধিক পৰিমাণে পৰিলে পানীৰ দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন (DO) হ্ৰাস পাব, যাৰ ফলত মাছ আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হ’ব।

প্ৰশ্ন ৯: অ’জ’ন স্তৰৰ ক্ষয়ীভৱন আমাৰ বাবে কিয় চিন্তনীয় বিষয়? এই ক্ষয়ীভৱন ৰোধ কৰিবলৈ কি কি পদক্ষেপ লোৱা হৈছে?

উত্তৰ:

• চিন্তনীয় হোৱাৰ কাৰণ: অ’জ’ন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতি বেঙুনীয়া (UV) ৰশ্মি শোষণ কৰে। অ’জ’ন স্তৰ ক্ষয় হ’লে এই ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ পৃথিৱীত পৰিব, যাৰ ফলত মানুহৰ ছালৰ কৰ্কট ৰোগ, চকুৰ ছানি পৰা, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা লোপ পোৱা আৰু শস্যৰ সালোক সংশ্লেষণ ব্যাহত হোৱাৰ দৰে গুৰুতৰ সমস্যা দেখা দিব।

• গৃহীত পদক্ষেপ:

  1. ১. ১৯৮৭ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিবেশ কাৰ্যসূচী (UNEP – United Nations Environment Programme)য়ে মন্ট্ৰিয়েল চুক্তিৰ (Montreal Protocol) জৰিয়তে ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আৰু অগ্নিনিৰ্বাপক যন্ত্ৰত ব্যৱহৃত ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)ৰ উৎপাদন ১৯৮৬ চনৰ মাত্ৰাত স্তব্ধ কৰি ৰখা আৰু ক্ৰমান্বয়ে বন্ধ কৰাৰ ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে।

  2. ২. বৰ্তমান বিশ্বজুৰি ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) মুক্ত ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আৰু শীতলীকৰণ যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। খাদ্য শৃংখলত এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ প্ৰবাহিত হোৱা শক্তিৰ গড় পৰিমাণ কিমান?

(a) ১%

(b) ১০%

(c) ২০%

(d) ৫০%

উত্তৰ: (b) ১০% (১০ শতাংশৰ নিয়ম / Lindeman’s 10% Law)।

২। তলৰ কোনটো ৰাসায়নিক পদাৰ্থ অ’জ’ন স্তৰ অৱক্ষয়ৰ মূল কাৰক?

(a) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂)

(b) মিথেন (CH₄)

(c) ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)

(d) ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড (SO₂)

উত্তৰ: (c) ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)।

৩। সেউজীয়া উদ্ভিদে সৌৰশক্তিৰ কিমান শতাংশ খাদ্য শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে?

(a) প্ৰায় ১%

(b) প্ৰায় ১০%

(c) প্ৰায় ২৫%

(d) প্ৰায় ৫০%

উত্তৰ: (a) প্ৰায় ১%।

৪। তলৰ কোনটো এটা মানৱ-সৃষ্ট বা কৃত্ৰিম পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ?

(a) বনাঞ্চল

(b) পুখুৰী

(c) একুৱেৰিয়াম / শস্যক্ষেত্ৰ

(d) হ্ৰদ

উত্তৰ: (c) একুৱেৰিয়াম / শস্যক্ষেত্ৰ।

৫। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায়—

(a) দ্বিমুখী

(b) একমুখী

(c) চক্ৰাকাৰ

(d) বহুদিশী

উত্তৰ: (b) একমুখী (Unidirectional)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: খাদ্য জাল (Food Web) কাক বোলে?

উত্তৰ: পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত কোনো জীৱই কেৱল এডাল মাত্ৰ খাদ্য শৃংখলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়; কেইবাডালো খাদ্য শৃংখল পৰস্পৰৰ মাজত জালৰ দৰে সংযুক্ত হৈ থাকে। এনেকৈ একাধিক খাদ্য শৃংখলৰ আন্তঃসংযোগেৰে গঠিত হোৱা খাদ্য সম্পৰ্কীয় জটিল জালিকাখনক খাদ্য জাল (Food Web) বোলে।

প্ৰশ্ন ২: শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰ: সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পৰা আহৰণ কৰা সৌৰশক্তি পুনৰ সূৰ্যলৈ ঘূৰি নাযায়। একেদৰে তৃণভোজী প্ৰাণীয়ে লাভ কৰা শক্তি পুনৰ উৎপাদকলৈ উভতিব নোৱাৰে। শক্তি সদায় নিম্ন স্তৰৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে উচ্চ পৌষ্টিক স্তৰলৈ অগ্ৰসৰ হয় আৰু ব্যৱহৃত শক্তি পৰিবেশত তাপ হিচাপে হেৰাই যায়। সেয়েহে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী।