প্ৰাকৃতিক সম্পদ
১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions)
■ পৃষ্ঠা নং ১৯৩ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: আমাৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল আৰু শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল: নাইট্ৰ’জেন (৭৮%), অক্সিজেন (২১%), কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (০.০৩%), আৰ্গন আৰু জলীয় বাষ্পৰ দ্বাৰা গঠিত। ইয়াত প্ৰচুৰ জীৱনদায়িনী অক্সিজেন থকা বাবে জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ হৈছে।
শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডল: ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলৰ ৯৫% ৰ পৰা ৯৭% ভাগেই কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) গেছ। ইয়াত অক্সিজেন নথকাৰ বাবে জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয়।
প্ৰশ্ন ২: বায়ুমণ্ডলে এখন কম্বলৰ দৰে কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰ: বায়ু হৈছে তাপৰ কু-পৰিৱাহী। দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপত পৃথিৱীৰ উষ্ণতা হঠাতে মাত্ৰাধিক বৃদ্ধি পোৱাত বায়ুমণ্ডলে বাধা দিয়ে। আনহাতে ৰাতিৰ সময়ত পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ পৰা তাপ মহাকাশলৈ ওলাই যোৱাৰ গতি লেহেমীয়া কৰি পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা এটা সহনশীল মাত্ৰাত বজাই ৰাখে। এইদৰে বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীক কম্বলৰ দৰে ঢাকি ৰাখি জীৱৰ অনুকুল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: বতাহে কি সৃষ্টি কৰে? (বা বতাহ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?)
উত্তৰ: পৃথিৱীপৃষ্ঠত জলভাগ আৰু স্থলভাগ সূৰ্যৰ পোহৰত অসমানভাৱে উত্তাপিত হোৱাৰ বাবে বতাহৰ সৃষ্টি হয়। স্থলভাগ পানীভাগতকৈ সোনকালে গৰম হোৱাত মাটিৰ ওপৰৰ বায়ু গৰম হৈ পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু তাত এক নিম্নচাপ অঞ্চলৰ সৃষ্টি হয়। তেতিয়া উচ্চচাপযুক্ত সাগৰ বা জলভাগৰ পৰা শীতল বায়ু সেই খালী ঠাইলৈ প্ৰৱাহিত হয়। বায়ুৰ এই অনুভূমিক চলাচলকে বতাহ (Wind) বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: ডাৱৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ উত্তাপত সাগৰ, নদী, জলাশয়ৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰস্বেদনৰ জৰিয়তে জলীয় বাষ্প বায়ুমণ্ডললৈ উঠি যায়। গৰম বায়ু প্ৰসাৰিত হৈ ওপৰলৈ উঠাৰ লগে লগে ঠাণ্ডা হ’বলৈ ধৰে। ফলত জলীয় বাষ্পখিনি বায়ুমণ্ডলত ওপঙি থকা ধূলিকণাবোৰক কেন্দ্ৰ কৰি ঘনীভূত হৈ সৰু সৰু পানীৰ টোপাললৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এনে লাখ লাখ পানীৰ টোপাল একত্ৰিত হৈ ডাৱৰ (Clouds) গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: বায়ু প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা যিকোনো তিনিটা কাৰ্যকলাপৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন (যান-বাহন আৰু তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ ধোঁৱা)।
কল-কাৰখানা আৰু উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত গেছ (ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড)।
বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু কৃষিৰ অৱশিষ্ট বা আৱৰ্জনা মুকলিকৈ জ্বলোৱা।
■ পৃষ্ঠা নং ১৯৬ ৰ প্ৰশ্নাৱলী (পানী অংশ)
প্ৰশ্ন ১: জীৱসমূহক পানীৰ কিয় প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ:
সকলো জীৱকোষৰ জৈৱ-ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু বিপাকীয় কাৰ্যসমূহ পানীৰ মাধ্যমতহে সংঘটিত হয়।
কোষৰ ভিতৰত লাগতিয়াল পুষ্টিদ্ৰব্য আৰু অক্সিজেন দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ পৰিবহণ হয়।
দেহৰ ক্ষতিকাৰক বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ দ্ৰৱীভূত কৰি নিষ্কাষণ কৰিবলৈ পানীৰ প্ৰয়োজন।
শৰীৰৰ উষ্ণতা স্বাভাৱিক মাত্ৰাত নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখিবলৈ পানী অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ২: নগৰ, মহানগৰ, গাঁও অঞ্চলৰ নিৰ্মল পানীৰ উৎস কি? তুমি ক’ত বাস কৰা?
উত্তৰ:
গাঁও অঞ্চলৰ উৎস: কুঁৱা, নলী-নাদ (টিউবৱেল), প্ৰাকৃতিক নিজৰা, পুখুৰী আৰু নদীৰ অলুণীয়া পানী।
নগৰ-মহানগৰৰ উৎস: ভূগৰ্ভৰ পানী আৰু নদী বা হ্ৰদৰ পানী বিশুদ্ধিকৰণ প্লাণ্টৰ দ্বাৰা ফিল্টাৰ কৰি পাইপযোগে যোগান ধৰা পৌৰনিগমৰ পানী।
মই অসমত বাস কৰোঁ আৰু আমাৰ ইয়াত ভূগৰ্ভৰ টিউবৱেল আৰু নদীৰ পৰিশোধিত পানী খোৱাপানীৰ মূল উৎস।
প্ৰশ্ন ৩: কি কি কাৰ্যকলাপৰ বাবে পানী প্ৰদূষণ হ’ব পাৰে?
উত্তৰ:
কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু অপতৃণনাশক দ্ৰব্য বৰষুণৰ পানীত উটি নদী-পুখুৰীত পৰিলে।
কল-কাৰখানা আৰু উদ্যোগসমূহৰ বিষাক্ত ৰাসায়নিক বৰ্জিত পদাৰ্থ নদীত নিষ্কাষণ কৰিলে।
চহৰ আৰু নগৰৰ পৌৰ আৱৰ্জনা, নলা-নৰ্দমাৰ দুষিত পানী আৰু শৌচাগাৰৰ পানী জলাশয়ত পেলালে।
জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প আৰু উদ্যোগৰ পৰা গৰম পানী নদীত এৰি দিয়াৰ ফলত হোৱা তাপীয় প্ৰদূষণ।
■ পৃষ্ঠা নং ১৯৬ ৰ প্ৰশ্নাৱলী (মাটি অংশ)
প্ৰশ্ন ১: মাটি কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰ: হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি বিভিন্ন ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ কঠিন শিলাস্তৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ মাটিৰ সৃষ্টি হয়:
সূৰ্যৰ তাপ: দিনত গৰম হৈ প্ৰসাৰিত আৰু ৰাতি ঠাণ্ডা হৈ সংকুচিত হোৱাৰ ফলত শিলত ফাঁট মেলে।
পানী: শিলৰ ফাঁটত পানী সোমাই গোট মাৰিলে ফাঁট বহল হয়; আৰু সোঁতৰ পানীত শিলৰ ঘঁহনি খাই সৰু কণিকা হয়।
বতাহ: প্ৰচণ্ড বতাহৰ ঘঁহনিৰ দ্বাৰা শিল ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ ধূলি-বালিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
জীৱ (লাইকেন আৰু মচ): শিলৰ ওপৰত গজা লাইকেন আৰু মচে নিৰ্গত কৰা ৰাসায়নিক পদাৰ্থই শিলাখণ্ডক গুৰি কৰি মাটিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু মৃত জৈৱ পদাৰ্থ মিহলি হৈ হিউমাছ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: মাটি ক্ষয়ীভৱন (soil erosion) কি?
উত্তৰ: প্ৰচণ্ড বতাহ, বাৰিষাৰ সোঁতৰ পানী বা মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ উৰ্বৰ ওপৰৰ তৰপটো (Top soil) আঁতৰি যোৱা বা উটুৱাই লৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে মাটি ক্ষয়ীভৱন বা ভূমি ক্ষয় (Soil Erosion) বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: মাটি ক্ষয়ীভৱনৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল’বা?
উত্তৰ:
ব্যাপক বৃক্ষৰোপণ (Afforestation): উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিৰ কণিকাবোৰ টানকৈ খামোচ মাৰি ধৰি ৰাখে।
ঢাপ বা খলপা খেতি (Terrace Farming): পাহাৰীয়া অঞ্চলত খলপা খলপিকৈ খেতি কৰিলে পানীৰ সোঁতত মাটি উটি নাযায়।
ঘাঁহ আৰু আৱৰণ শস্যৰ খেতি: মুকলি মাটিত ঘাঁহ-বন ৰুলে বতাহ আৰু পানীৰ সোঁতৰ পৰা মাটি ৰক্ষা পৰে।
নদীৰ পাৰত মথাউৰি আৰু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা।
■ পৃষ্ঠা নং ২০১ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: কি কি অৱস্থাত জলচক্ৰত পানী পোৱা যায়?
উত্তৰ: পদাৰ্থৰ তিনিওটা অৱস্থাতে:
জুলীয়া অৱস্থা (Liquid): সাগৰ, নদী, হ্ৰদ, বৰষুণৰ পানী আৰু ভূগৰ্ভস্থ জল।
গেছীয় অৱস্থা (Gas): বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্প।
গোটা অৱস্থা (Solid): মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ, হিমবাহ আৰু পাহাৰৰ বৰফাবৃত শৃংগ।
প্ৰশ্ন ২: জৈৱিক কাৰণত প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু নাইট্ৰ’জেনযুক্ত দুটা যৌগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰ’টিন (Proteins) আৰু নিউক্লিক এচিড (DNA আৰু RNA)।
প্ৰশ্ন ৩: বায়ুত CO₂ ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা মানুহৰ দ্বাৰা সংঘটিত তিনিটা কাৰ্যকলাপ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
যান-বাহন, কাৰখানা আৰু তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰত জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল) দহন।
ব্যাপকভাৱে বনাঞ্চল ধ্বংস (গছ-গছনি কটাৰ ফলত সালোক সংশ্লেষণত CO₂ শোষণ হ্ৰাস পায়)।
কৃষিক্ষেত্ৰৰ অৱশিষ্ট আৰু কাঠ-খৰি মুকলিকৈ জ্বলোৱা।
প্ৰশ্ন ৪: সেউজগৃহ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂), মিথেন (CH₄) আদি সেউজগৃহ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ পৰা বিকিৰিত হোৱা অবলোহিত (Infrared) তাপ বায়ুমণ্ডলে ধৰি ৰাখে আৰু মহাকাশলৈ ওলাই যোৱাত বাধা দিয়ে। ইয়াৰ ফলত সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ গড় উষ্ণতা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পায়। এই পৰিঘটনাটোকে সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) আৰু ইয়াৰ ফলত হোৱা উত্তাপ বৃদ্ধিক গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: বায়ুমণ্ডলত কি কি দুটা অৱস্থাত অক্সিজেন পোৱা যায়?
উত্তৰ:
দ্বি-পাৰমাণৱিক মুক্ত অণু (O₂) হিচাপে: বায়ুমণ্ডলৰ নিম্নস্তৰত থকা প্ৰাণবায়ু অক্সিজেন গেছ (২১%)।
ত্ৰি-পাৰমাণৱিক অণু (O₃) অৰ্থাৎ অ’জন হিচাপে: বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰত থকা অ’জন গেছ।
২. অনুশীলনীৰ সমাধানসমূহ (Exercise Solutions 1 to 6)
প্ৰশ্ন ১: জীৱৰ কাৰণে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰয়োজন কি?
উত্তৰ: জীৱৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে বায়ুমণ্ডল অতি প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ:
শ্বসন আৰু সালোক সংশ্লেষণ: প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ শ্বসনৰ বাবে অক্সিজেন (O₂) আৰু উদ্ভিদৰ খাদ্য প্ৰস্তুতৰ বাবে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) বায়ুমণ্ডলে যোগান ধৰে।
উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ুমণ্ডলে কম্বলৰ দৰে কাম কৰি দিনৰ প্ৰচণ্ড গৰম আৰু ৰাতিৰ চৰম ঠাণ্ডাৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰি এক সুষম উষ্ণতা বজাই ৰাখে।
অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা সুৰক্ষা: বায়ুমণ্ডলৰ অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া (UV) বিকিৰণ শোষণ কৰি জীৱমণ্ডলক ধ্বংসৰ পৰা বচাই ৰাখে।
জলচক্ৰ আৰু বতৰ পৰিচালনা: ডাৱৰ, বৰষুণ আৰু বতাহ সৃষ্টিত বায়ুমণ্ডলে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পানী জীৱৰ কাৰণে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: পানী জীৱৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য, কাৰণ:
কোষীয় সকলো জৈৱ-ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু পাচন কাৰ্য পানীৰ মাধ্যমতহে সম্পন্ন হয়।
তেজৰ মূল উপাদান হিচাপে পানীয়ে পুষ্টিদ্ৰব্য, হৰম’ন আৰু অক্সিজেন দেহৰ বিভিন্ন অংগলৈ পৰিবহণ কৰে।
দেহৰ ক্ষতিকাৰক বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ ঘাম আৰু মূত্ৰৰ আকাৰে নিষ্কাষণ কৰাত পানীয়ে সহায় কৰে।
উদ্ভিদৰ বাবে সালোক সংশ্লেষণ আৰু শিপাৰ পৰা খনিজ লৱণ সংবহনত পানী অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩: কেনেকৈ জীৱই মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকে? পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীলনে?
উত্তৰ:
১. স্থলজ জীৱৰ নিৰ্ভৰশীলতা: উদ্ভিদসমূহে মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰি বৃদ্ধি লাভ কৰে। প্ৰাণীকুলে খাদ্যৰ বাবে উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। তদুপৰি মাটি হৈছে অসংখ্য জীৱৰ প্ৰধান বাসস্থান।
২. পানীত বাস কৰা জীৱৰ নিৰ্ভৰশীলতা: পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল নহয়। কাৰণ নদী আৰু বৰষুণৰ পানীয়ে মাটি আৰু শিলাস্তৰৰ মাজেৰে বৈ যাওঁতে মাটিৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় খনিজ পুষ্টিদ্ৰব্য (যেনে— নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, কেলছিয়াম, লো ইত্যাদি) দ্ৰৱীভূত কৰি সাগৰ, হ্ৰদ আৰু পুখুৰীলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। এই খনিজ পুষ্টি ব্যৱহাৰ কৰিয়েই জলজ শেলাই আৰু ফাইট’প্লাঙ্কটনে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে, যাৰ ওপৰত জলজ খাদ্য শৃংখলৰ মাছ আৰু অন্যান্য জলচৰ প্ৰাণী নিৰ্ভৰ কৰি থাকে।
প্ৰশ্ন ৪: তোমালোকে নিশ্চয় দূৰদৰ্শন আৰু বাতৰি কাকতত বতৰৰ আগলি বতৰাৰ প্ৰতিবেদন দেখিছা। বতৰৰ আগলি বতৰা কেনেকৈ পাওঁ বুলি ধাৰণা কৰা?
উত্তৰ: বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰসমূহে আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুত কৰে:
বতৰ উপগ্ৰহ (Meteorological Satellites): মহাকাশৰ পৰা ডাৱৰৰ গঠন, বিস্তাৰ আৰু গতিবিধিৰ উপগ্ৰহীয় ছবি সংগ্ৰহ কৰা হয়।
ৰাডাৰ আৰু বতৰ বেলুন: বায়ুমণ্ডলৰ উচ্চ স্তৰৰ উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা আৰু বতাহৰ বেগ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
বেৰ’মিটাৰ আৰু বতাহ মাপক যন্ত্ৰ: বিভিন্ন স্থানৰ বায়ুমণ্ডলীয় চাপ পৰীক্ষা কৰি নিম্নচাপ আৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি হ’ব পৰা অঞ্চল চিনাক্ত কৰা হয়।
এই সকলো তথ্য কম্পিউটাৰাইজড বৈজ্ঞানিক মডেলৰ জৰিয়তে বিশ্লেষণ কৰি বৰষুণ, ধুমুহা বা উষ্ণতাৰ আগলি বতৰা প্ৰকাশ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: মানুহৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা বায়ু, পানী আৰু মাটিভাগত প্ৰদূষণ সৃষ্টি হয়। তোমালোকে ভাবা নেকি যে কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত এই কাৰ্যকলাপৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰিলে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা কমিব বুলি?
উত্তৰ: হয়, নিশ্চিতভাৱে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস পাব।
কাৰণসমূহ:
উৎসতে প্ৰতিৰোধ: নিৰ্দিষ্ট প্ৰদূষক কাৰ্যকলাপ (যেনে— কল-কাৰখানাৰ পৰিশোধন নকৰা বৰ্জিত পানী, যান-বাহনৰ ধোঁৱা, প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা) চিনাক্ত কৰিলে উৎসস্থলতে ফিল্টাৰ আৰু শোধন প্লাণ্ট লগোৱাটো বাধ্যতামূলক কৰিব পাৰি।
আইনী ব্যৱস্থা আৰু নীতি প্ৰণয়ন: প্ৰদূষণ সৃষ্টিকাৰী উদ্যোগ বা ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ আইনী ব্যৱস্থা আৰু জৰিমনা বিহা সহজ হয়।
বিকল্প ব্যৱস্থাৰ ব্যৱহাৰ: অঞ্চলভিত্তিক চিনাক্তকৰণৰ দ্বাৰা ৰাসায়নিক সাৰৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ সলনি সৌৰশক্তি বা চিএনজি (CNG) ব্যৱহাৰৰ বাবে স্থানীয় লোকক উৎসাহিত কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৬: বনাঞ্চলসমূহে বায়ু, মাটি আৰু পানীৰ গুণাগুণৰ ওপৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায় এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: বনাঞ্চলসমূহে পৰিৱেশৰ মূল উপাদান তিনিটাৰ ওপৰত তলত দিয়া ধৰণে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়:
(ক) বায়ুৰ গুণাগুণৰ ওপৰত:
বনাঞ্চলৰ গছ-গছনিয়ে সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলৰ পৰা ক্ষতিকাৰক কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) গেছ শোষণ কৰে আৰু প্ৰচুৰ অক্সিজেন (O₂) গেছ মুক্ত কৰি বায়ু পৰিশোধন কৰে।
গছৰ পাতে বায়ুমণ্ডলৰ ধূলিকণা আৰু ধোঁৱা শোষণ কৰে আৰু প্ৰস্বেদনৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডল শীতল কৰি ৰাখে।
(খ) মাটিৰ গুণাগুণৰ ওপৰত:
গছৰ শিপাই মাটিৰ কণিকাবোৰ টানকৈ বান্ধি ৰাখি বতাহ আৰু পানীৰ সোঁতৰ পৰা হোৱা মাটিৰ ক্ষয়ীভৱন (Soil Erosion) ৰোধ কৰে।
গছৰ সৰি পৰা ডাল-পাত পচি মাটিত প্ৰচুৰ হিউমাছ যোগ কৰে, যাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু পানী ধাৰণ ক্ষমতা বহুগুণে বৃদ্ধি পায়।
(গ) পানীৰ গুণাগুণৰ ওপৰত:
বনাঞ্চলে বৰষুণৰ পানীৰ পোনপটীয়া সোঁত কমাই মাটিত পানী লাহে লাহে শোষিত হ’বলৈ দিয়ে, ফলত ভূগৰ্ভস্থ জলপৃষ্ঠ (Groundwater Level) বৃদ্ধি পায় আৰু বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ হয়।
প্ৰস্বেদন প্ৰক্ৰিয়াৰে বায়ুমণ্ডললৈ জলীয় বাষ্প যোগান ধৰি বনাঞ্চলে নিয়মীয়া বৰষুণ সৃষ্টিত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।