প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা
ভাব-বিষয়ক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। চমু উত্তৰ লিখা:
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰখ্যাত ছাত্ৰসকল আছিল—
১/ বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক,
২/ সংস্কৃত ব্যাকৰণ প্ৰণেতা পাণিনি,
৩/ অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ৰচক চাণক্য, আৰু
৪/ মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?
উত্তৰ: তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়লৈ পশ্চিমৰ দেশসমূহ, পাৰস্য, বেকট্ৰিয়া, মগধ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চীনদেশৰ পৰা ছাত্ৰ পঢ়িবলৈ আহিছিল।
(গ) নাগাৰ্জুন কোন? ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰ: নাগাৰ্জুন আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত বৌদ্ধ পণ্ডিত তথা দাৰ্শনিক। তেওঁ অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰৰ শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ত আছিল আৰু তাত প্ৰধান শিক্ষক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।
(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা চীনা ছাত্ৰ (পৰিব্ৰাজক) য়ুয়ানচ্যাঙক (হিউৱেন চাং) কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল।
নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন আছিল কামৰূপৰ ৰজা কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা।
(ঙ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?
উত্তৰ: উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল। এই পুথিভঁৰালটো মুছলমান আক্ৰমণকাৰীসকলে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস কৰিলে।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?
উত্তৰ: উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বৰ সময়ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ পণ্ডিত লোকসকলৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।
২। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটিত প্ৰাচীন ভাৰতৰ চহকী আৰু আদৰ্শ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এটি সুন্দৰ চিত্ৰ দাঙি ধৰা হৈছে। প্ৰাচীন কালত মানুহৰ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ আছিল— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ। প্ৰাচীন ভাৰতত তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, উদান্তপুৰী, বিক্ৰমশীলা আৰু উজ্জয়িনী নামৰ ৬খন বিশ্ববিখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত বেদ, ব্যাকৰণ, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আৰু ৬৪ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল।
নালন্দা আৰু বিক্ৰমশীলাৰ দレッ বিশ্ববিদ্যালয়ত দেশ-বিদেশৰ হাজাৰ হাজাৰ ছাত্ৰই বিনামূলীয়াকৈ উচ্চমানৰ শিক্ষা লাভ কৰিছিল। প্ৰাচীন শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য কেৱল চাকৰি লাভ কৰা নাছিল; ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰ বিকশিত কৰি অসৎ বৃত্তিবোৰ দূৰ কৰা আৰু স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ মানুহক জীৱন-যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা।
৩। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ প্ৰধান ৬খন বিশ্ববিদ্যালয় হ’ল:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈ বৰ্তি থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১৮ বিধ বিদ্যা, ভাস্কৰ্য, চিত্ৰাংকন আৰু আয়ুৰ্বেদৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। জীৱক, পাণিনি আৰু চাণক্য ইয়াৰ ছাত্ৰ আছিল।
শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়: অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰৰ এই বিশ্ববিদ্যালয়ত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োবিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল নাগাৰ্জুন।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: ইয়াৰ বিখ্যাত অধ্যক্ষ আছিল শীলভদ্ৰ। ইয়াত ১০ হাজাৰ ছাত্ৰই বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ বিখ্যাত ৯ মহলীয়া পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’।
উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়: পাল ৰজাসকলৰ দিনত খ্যাতি লাভ কৰা এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল, যাক ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস কৰা হয়।
বিক্ৰমশীলা (দেৱবিহাৰ) বিশ্ববিদ্যালয়: ৮ম শতিকাত ৰজা ধৰ্মপালে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১০৮ জন অধ্যাপক আৰু ৬খন উচ্চ বিদ্যালয় আছিল। ইয়াত ছাত্ৰসকলৰ বিনামূলীয়া থকা-খোৱাৰ ব্যৱস্থা আছিল।
উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়: ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ দিনত পণ্ডিতসকলৰ মিলনক্ষেত্ৰ হোৱা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ চৰ্চা কৰা হৈছিল।
৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰ:
আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা মুঠ ৬৪ (চৌষষ্ঠি) টি।
প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত এই কলাবিদ্যাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা ১১টা বিভাগত দিয়া হৈছিল:
(১) সাহিত্য
(২) গৃহপাল বিদ্যা
(৩) ৰন্ধন বিদ্যা
(৪) সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা
(৫) হাতেৰে কাম কৰা বিদ্যা
(৬) শিল্প বিদ্যা
(৭) বিজ্ঞান
(৮) সংগীত বিদ্যা
(৯) নাট্য বিদ্যা
(১০) শিষ্টাচাৰ বিদ্যা
(১১) শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা
৫। আজিকালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
আজিকালিৰ শিক্ষা আৰু প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতীয় শিক্ষাৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য: প্ৰাচীন কালত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি নাছিল। মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰক ফুলাই তুলি, অসৎ বৃত্তিবোৰ দলিয়াই পেলাই জীৱন-যুদ্ধৰ বাবে উপযুক্ত কৰি গঢ়ি তোলাই আছিল শিক্ষাৰ লক্ষ্য। কিন্তু আজিকালি শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈ পৰিছে এটা চৰকাৰী বা বেচৰকাৰী চাকৰি লাভ কৰা।
স্বাধীন চিন্তা আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ: প্ৰাচীন কালৰ ছাত্ৰসকলে গভীৰ সাধনা আৰু স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন নতুন তত্ত্ব আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। কিন্তু আজিকালি চৰকাৰে কোটি কোটি টকা খৰচ কৰিলেও স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা তেনেই তাকৰ।
নৈতিকতা আৰু অনুশাসন: প্ৰাচীন শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত ছাত্ৰসকল অতি শৃংখলিত আৰু আদৰ্শৱান আছিল (যেনে নালন্দাত ৭০০ বছৰৰ ভিতৰত এজন ছাত্ৰৰো অশিষ্টাচাৰৰ কথা নাছিল)। বৰ্তমান শিক্ষাত এনে নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক শিক্ষাৰ অভাৱ দেখা যায়।
বিনামূলীয়া শিক্ষা: প্ৰাচীন ভাৰতৰ নালন্দা, বিক্ৰমশীলা আদি বিশ্ববিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা, খাদ্য আৰু থকাৰ সুবিধা পাইছিল। কিন্তু বৰ্তমান শিক্ষা ব্যৱস্থা অতি ব্যয়বহুল হৈ পৰিছে।
৬। চমুটোকা লিখা:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: তক্ষশীলা আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু বিখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তি থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১৮ বিধ বিদ্যাৰ লগতে ভাস্কৰ্য, মূৰ্তিকটা, চিত্ৰাংকন আৰু আয়ুৰ্বেদৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। ইয়াত ঋষি অত্ৰেয়ে আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা দিছিল। বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক, সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদ পাণিনি আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ৰচক চাণক্য এই বিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল। পাৰস্য, বেকট্ৰিয়া, মগধ আৰু চীনদেশৰ পৰাও ইয়ালৈ ছাত্ৰ আহিছিল।
বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত ৰজা ধৰ্মপালৰ দিনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খনক দেৱবিহাৰ বুলিও জনা যায়। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনত ৬খন উচ্চ বিদ্যালয় আৰু ১০৮ জন অধ্যাপক আছিল। ছাত্ৰসকলৰ সুবিধাৰ বাবে চাৰিখন সত্ৰ অৰ্থাৎ ছাত্ৰাবাস আছিল, য’ত ছাত্ৰসকলে বিনামূলীয়াকৈ থাকিবলৈ আৰু খাবলৈ পাইছিল। প্ৰায় ৪০০ বছৰ চলি থকাৰ পাছত এই বিশ্ববিদ্যালয় ধ্বংস হয়।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ উচ্চশিক্ষাৰ কেনদ্ৰ আছিল নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়। শীলভদ্ৰ নামৰ এজন বিখ্যাত পণ্ডিত ইয়াৰ অধ্যক্ষ আছিল। দেশ-বিদেশৰ প্ৰায় ১০ হাজাৰ ছাত্ৰই ইয়াত বিনামূলীয়াকৈ দৰ্শন, তৰ্কশাস্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ আৰু আধ্যাত্মবিজ্ঞান পঢ়িছিল। ইয়াৰ ১০০টা কোঠালিত ১০০টা শ্ৰেণী বহিব পাৰিছিল আৰু ইয়াৰ ৯ মহলীয়া বিশাল পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’। চীনা পৰিব্ৰাজক য়ুয়ানচ্যাঙে ইয়াতেই যোগশাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিছিল।
৭। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰবন্ধটোৰ পৰা আমি তলত উল্লেখ কৰা মূল্যৱান কথাসমূহ শিকিব পাৰিলোঁ:
শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য কেৱল এটা চাকৰি পোৱা নহয়, বৰঞ্চ নিজৰ সৎ গুণসমূহ বিকশিত কৰি এজন আদৰ্শ আৰু চৰিত্ৰবান মানুহ হিচাপে গঢ়ি উঠাহে।
প্ৰাচীন ভাৰত জ্ঞান-বিজ্ঞান, চিকিৎসা, ভাস্কৰ্য, জ্যোতিষ আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে অগ্ৰণী আৰু চহকী আছিল।
অন্ধ অনুকৰণ নকৰি ছাত্ৰ অৱস্থাতে স্বাধীন চিন্তা আৰু নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰাৰ মানসিকতা গঢ়ি তোলা উচিত।
শিক্ষাত অনুশাসন, শিষ্টাচাৰ আৰু নৈতিক মূল্যবোধ অতি প্ৰয়োজনীয়।
ভাষা-বিষয়ক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বাক্য ৰচনা কৰা:
স্বাধীন চিন্তা: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে অন্ধ অনুকৰণ নকৰি নিজৰ স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন বিষয় চিন্তা কৰা উচিত।
জ্যোতিষশাস্ত্ৰ: প্ৰাচীন কালত উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় জ্যোতিষশাস্ত্ৰ শিক্ষাৰ বাবে বিখ্যাত আছিল।
পোৰা মাটি: নালন্দাৰ খনন কাৰ্যত কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মাৰ এখন পোৰা মাটিৰ মোহৰ উদ্ধাৰ হৈছে।
বাহিৰে-ভিতৰে: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাহিৰে-ভিতৰে প্ৰায় দহ হাজাৰ ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰিছিল।
২। তলৰ শব্দকেইটাৰ সন্ধি ভাঙা:
শিক্ষাগাৰ = শিক্ষা + আগাৰ
বিদ্যালয় = বিদ্যা + আলয়
পুৰুষাৰ্থ = পুৰুষ + অৰ্থ