মহাকাশৰ বিচিত্র কথা
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘মহাকাশৰ বিচিত্ৰ কথা’ পাঠটিত মহাকাশ, তৰা, তাৰকাপুঞ্জ, সৌৰজগত আৰু আমাৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
তৰাসমূহৰ নিজা পোহৰ আৰু তাপ আছে (সূৰ্যও এটা তৰা), কিন্তু বায়ুমণ্ডলীয় অস্থিৰতা আৰু প্ৰচুৰ দূৰত্বৰ বাবে তৰাবোৰ তিৰবিৰাই থকা যেন লাগে। পৃথিৱীৰ পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ হোৱা আৱৰ্তনৰ বাবে সূৰ্য আৰু আন তৰাবোৰক পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰা যেন লাগে। একমাত্ৰ ধ্ৰুৱতৰা পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন অক্ষৰ ঠিক ওপৰত অৱস্থিত বাবে ই সদায় উত্তৰ দিশত স্থিৰ হৈ থাকে।
আকাশৰ বিভিন্ন তাৰকাপুঞ্জ— সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major), লঘু সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Minor), কালপুৰুষ (Orion), কাশ্যপী (Cassiopeia) আৰু আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা লুব্ধক (Sirius)— চিনাক্তকৰণৰ পদ্ধতি দাঙি ধৰা হৈছে। আমাৰ সৌৰজগতৰ ৮ টা গ্ৰহ, চন্দ্ৰ, গ্ৰহাণুপুঞ্জ, ধূমকেতু (হেলিৰ ধূমকেতু), উল্কা আৰু উল্কাপিণ্ডৰ বিষয়ে বুজাই দিয়া হৈছে। লগতে হাতীপটি তাৰকাৰাজ্য (Milky Way Galaxy), ভাৰতৰ সফল মহাকাশ অভিযান (মংগলযান, চন্দ্ৰযান-১, ২, ৩ আৰু ২৩ আগষ্টৰ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ দিৱস’), অসমৰ সুযোগ্য সন্তান ড° জিতেন্দ্ৰ নাথ গোস্বামীৰ গৌৰৱময় অৱদান আৰু লাডাখৰ হানলে ডাৰ্ক স্কাই ৰিজাৰ্ভৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
মহাকাশ আৰু সৌৰজগত: দ্ৰুত তথ্যকোষ
নভোমণ্ডলীয় বস্তু (Celestial Objects): সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তৰা, গ্ৰহ, ধূমকেতু, উল্কা আদি আকাশৰ সকলো জ্যোতিষ্ক।
ধ্ৰুৱতৰা (Pole Star / Polaris): পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন অক্ষৰ ওপৰত উত্তৰ দিশত স্থিৰ হৈ থকা তৰা, যি পুৰণিকালৰ পৰা নাৱিকসকলক দিশ নিৰ্ণয়ত সহায় কৰি আহিছে।
প্ৰধান তাৰকাপুঞ্জসমূহ
সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major / Big Dipper / Great Bear): ৭ টা উজ্জ্বল তৰা (মৰিচি, বশিষ্ঠ, অংগিৰা, অত্ৰি, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু)। ইয়াৰ শেষৰ তৰা দুটাৰ দিশেৰে ধ্ৰুৱতৰা বিচাৰি পোৱা যায়।
লঘু সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Minor / Little Dipper): ৭ টা তৰাৰ থুপ, যাৰ নালৰ শেষত ধ্ৰুৱতৰা থাকে।
কালপুৰুষ (Orion / Hunter): চিকাৰীৰ আকৃতিৰ তাৰকাপুঞ্জ। ইয়াৰ কঁকালৰ তিনিটা তৰাৰ সৰলৰেখা অনুসৰণ কৰি ৰাতিৰ আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা লুব্ধক (Sirius) বিচাৰি পোৱা যায়।
কাশ্যপী (Cassiopeia / শৰ্মিষ্ঠা): ৫ টা তৰাৰে গঠিত, দেখাত ‘W’ বা ‘M’ আকৃতিৰ।
সৌৰজগতৰ গ্ৰহসমূহ (সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব অনুসৰি)
বুধ (Mercury): সূৰ্যৰ নিকটতম আৰু ক্ষুদ্ৰতম গ্ৰহ (৮৮ দিনত পৰিক্ৰমণ)।
শুক্ৰ (Venus): আটাইতকৈ উত্তপ্ত আৰু উজ্জ্বল গ্ৰহ (পুৱতি বা সন্ধ্যা তৰা)।
পৃথিৱী (Earth): পানী আৰু জীৱ থকা একমাত্ৰ গ্ৰহ (‘নীলা গ্ৰহ’)।
মঙ্গল (Mars): ৰঙা মাটি আৰু শিল থকাৰ বাবে ‘ৰঙা গ্ৰহ’। (মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত ‘গ্ৰহাণুপুঞ্জৰ বলয়’ থাকে)
বৃহস্পতি (Jupiter): সৌৰজগতৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু আটাইতকৈ গধুৰ গ্ৰহ।
শনি (Saturn): মনোমোহা বৰফ আৰু শিলেৰে গঠিত আঙঠি থকা হালধীয়া গ্ৰহ।
ইউৰেনাছ (Uranus): সেউজীয়া ৰঙৰ অতি শীতল গ্ৰহ (পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে)।
নেপচুন (Neptune): সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ দূৰত থকা নীলা-সেউজীয়া শীতল গ্ৰহ।
অন্যান্য মহাকাশীয় বস্তু
চন্দ্ৰ (Moon): পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ (দূৰত্ব: ৩,৮৪,০০০ কি.মি., পৰিক্ৰমণ কাল: ২৭ দিন)।
ধূমকেতু (Comet): বৰফ, ধূলি আৰু গেছেৰে গঠিত নেজাল তৰা (হেলিৰ ধূমকেতু প্ৰতি ৭৬ বছৰত এবাৰ দেখা দিয়ে, পৰৱৰ্তী সময়: ২০৬১ চন)।
উল্কা আৰু উল্কাপিণ্ড (Meteors & Meteorites): বায়ুমণ্ডলৰ ঘৰ্ষণত জ্বলি উঠা শিলৰ টুকুৰা (‘পপীয়া তৰা’)। মাটি স্পৰ্শ কৰিলে ‘উল্কাপিণ্ড’ বোলে।
হাতীপটি তাৰকাৰাজ্য (Milky Way Galaxy / আকাশী গংগা): আমাৰ সৌৰজগত অৱস্থিত কোটি কোটি তৰাৰ সৰ্পিলাকাৰ তাৰকাৰাজ্য।
ভাৰতৰ মহাকাশ গৌৰৱ
চন্দ্ৰযান-৩ (২৩ আগষ্ট ২০২৩): চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুত ছফ্ট লেণ্ডিং কৰা পৃথিৱীৰ প্ৰথম দেশ ভাৰত। এই দিনটোক ‘ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ দিৱস’ হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।
ড° জিতেন্দ্ৰ নাথ গোস্বামী: অসমৰ যোৰহাটত জন্মগ্ৰহণ কৰা প্ৰখ্যাত বিজ্ঞানী, চন্দ্ৰযান-১ ৰ মুখ্য বিজ্ঞানী (পদ্মশ্ৰী আৰু অসম ৰত্ন প্ৰাপক)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)
১–৫. শুদ্ধ উত্তৰ নিৰ্ণয় কৰা
১. তলৰ কোনটো তাৰকাপুঞ্জৰ উদাহৰণ?
উত্তৰ: (c) সপ্তৰ্ষিমণ্ডল (Ursa Major)
২. তলৰ কোনটো আমাৰ সৌৰজগতৰ সদস্য নহয়?
উত্তৰ: (b) তাৰকাপুঞ্জ (Constellation)
৩. তলৰ কোনটো আমাৰ সৌৰজগতৰ সদস্য?
উত্তৰ: (d) গ্ৰহাণুপুঞ্জ (Asteroids)
৪. তলৰ কোনটো সূৰ্যৰ গ্ৰহ নহয়?
উত্তৰ: (b) প্লুটো (Pluto)
৫. তলৰ কোনটো পৃথিৱীৰ পৰা দ্বিতীয় স্থানত থকা তৰা বা নক্ষত্ৰ?
উত্তৰ: (c) প্ৰক্সিমা চেন্টাউৰি (Proxima Centauri)
৬. স্তম্ভ মিলন কৰা
১ স্তম্ভ | ২ স্তম্ভ |
|---|---|
(i) ৰঙা গ্ৰহ | (b) মঙ্গল |
(ii) আঙঠি থকা গ্ৰহ | (c) শনি |
(iii) তাৰকাপুঞ্জ | (d) কালপুৰুষ |
(iv) গ্ৰহ যাক সাধাৰণতে সন্ধ্যা তৰা বোলা হয় | (a) শুক্ৰ |
৭. খালী ঠাই পূৰ কৰা
(i) গ্ৰহৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰি থকা নভোমণ্ডলীয় বস্তুক উপগ্ৰহ (Satellite) বোলে।
(ii) মঙ্গল আৰু **বৃহস্পতি (Jupiter)**ৰ কক্ষপথৰ মাজত গ্ৰহাণুপুঞ্জসমূহ পোৱা যায়।
(iii) লুব্ধক নামৰ তৰাটো কেনিছ মেজৰ (Canis Major) তাৰকাপুঞ্জত থাকে।
(iv) সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ ঊৰ্ধ্বক্ৰমত আঠোটা গ্ৰহ হৈছে: বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন।
৮. সত্য (স) বা অসত্য (অ) নিৰ্ণয়
(i) প্লুটো হৈছে আমাৰ সৌৰজগতৰ নৱম গ্ৰহ। → অসত্য (False)
(ii) ধ্ৰুৱতৰা সৌৰজগতৰ সদস্য। → অসত্য (False)
(iii) ধূমকেতুৰ নেজ নাথাকে। → অসত্য (False)
(iv) বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডত নিযুত নিযুত তৰা থাকে। → সত্য (True)
(v) ইউৰেনাছ সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহ। → অসত্য (False)
(vi) কালপুৰুষ হৈছে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল তৰা। → অসত্য (False)
উচ্চস্তৰীয় চিন্তাৰ কৌশলৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (HOTS Questions)
১. দিনৰ ভাগত আমি তৰাবোৰ দেখা নাপাওঁ কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: দিনৰ ভাগত পৃথিৱীৰ একেবাৰে ওচৰত থকা নক্ষত্ৰ সূৰ্যৰ প্ৰখৰ আৰু উজ্জ্বল পোহৰ বায়ুমণ্ডলত চাৰিওফালে বিয়পি পৰে। সূৰ্যৰ এই প্ৰচণ্ড পোহৰৰ তুলনাত বহুত দূৰৈত থকা তৰাবোৰৰ ক্ষীণ পোহৰ নিস্তেজ হৈ পৰে। সেয়েহে দিনত আমি আকাশত তৰা দেখা নাপাওঁ।
২. দিনৰ ভাগত সূৰ্যটো আকাশত গতি কৰা যেন লাগে কিয়? কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: আমাৰ পৃথিৱীখনে নিজৰ কাল্পনিক মেৰুদণ্ডত পশ্চিম দিশের পৰা পূব দিশলৈ অহৰহ আৱৰ্তন (ঘূৰ্ণন) কৰি থাকে। পৃথিৱীৰ এই পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰাৰ বাবেই আপেক্ষিকভাৱে পৃথিৱীৰ পৰা সূৰ্য আৰু আন তৰাবোৰক বিপৰীত দিশত অৰ্থাৎ পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰা যেন দেখা যায়।
৩. পৃথিৱীক ‘নীলা গ্ৰহ’ বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগৰ প্ৰায় ৭০% (তিনি-চতুৰ্থাংশ) পানীৰে আৱৰা। মহাকাশৰ পৰা চালে পানীৰ দ্বাৰা প্ৰতিফলিত সূৰ্যৰ পোহৰৰ বাবে পৃথিৱীখনক এটা উজ্জ্বল নীলা বলৰ দৰে দেখা যায়। সেয়েহে পৃথিৱীক ‘নীলা গ্ৰহ’ (Blue Planet) বোলা হয়।
৪. সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উত্তপ্ত গ্ৰহ কোনটো আৰু কিয়?
উত্তৰ: সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উত্তপ্ত গ্ৰহটো হ’ল শুক্ৰ (Venus)।
কাৰণ: শুক্ৰ গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছৰ এক ডাঠ আৱৰণ আছে, যিয়ে এক প্ৰচণ্ড সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) সৃষ্টি কৰে। সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপ ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলে শোষণ কৰি আৱদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু মহাকাশলৈ ঘূৰি যাবলৈ নিদিয়ে। ফলস্বৰূপে সূৰ্যৰ ওচৰত থকা বুধ গ্ৰহতকৈও শুক্ৰ গ্ৰহৰ পৃষ্ঠৰ উত্তাপ বহুগুণে বৃদ্ধি পাই প্ৰায় ৪৬৫°C হয়।