পাঠৰ মূল সাৰাংশ

‘প্ৰাকৃতিক সম্পদ’ পাঠটিত পৃথিৱীৰ বুকুত পোৱা সকলো জীৱৰ বাবে অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ— যেনে বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ শক্তি, অৰণ্য, মাটি, শিল, খনিজ পদাৰ্থ আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। 

বায়ুৰ বিভিন্ন উপাদান (নাইট্ৰ’জেন ৭৮%, অক্সিজেন ২১%, কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু অন্যান্য গেছ ১%) আৰু বায়ুশক্তিৰ দ্বাৰা বায়ুকলৰ জৰিয়তে বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ ধাৰণা দিয়া হৈছে। পৃথিৱীৰ দুই-তৃতীয়াংশ পানীয়ে আগুৰি থকাৰ পিছতো নিৰ্মল খোৱাপানীৰ সীমিত পৰিমাণৰ বাবে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ (Rainwater Harvesting) গুৰুত্ব আৰু ৰাজস্থানৰ ‘বাৱাড়ী’ ও গুজৰাটৰ ‘ভাভ’ৰ দৰে প্ৰাচীন খটখটিযুক্ত কুঁৱাৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰা হৈছে।

সকলো শক্তিৰ মূল উৎস সূৰ্যৰ সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ, সেউজ অৰণ্য সংৰক্ষণৰ বাবে চিপকো আন্দোলন, বন মহোৎসৱ আৰু পদ্মশ্ৰী যাদৱ পায়েঙৰ বাণী উল্লেখ কৰা হৈছে। লগতে মৃত জীৱাশ্মৰ পৰা লাখ লাখ বছৰত সৃষ্টি হোৱা কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম (পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কেৰাচিন, চিএনজি, এলপিজি) আদি অনৱীকৰণযোগ্য জীৱাশ্ম ইন্ধন সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু বিকল্প নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে স্পষ্টকৈ বুজাই দিয়া হৈছে।

প্ৰাকৃতিক সম্পদ: প্ৰধান তথ্যকোষ (জানি থওঁ আহা)

• প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ শ্ৰেণীবিভাজন:

  • ১. নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ (Renewable Resources): যিবোৰ সম্পদ প্ৰচুৰ ব্যৱহাৰৰ পিছতো কেতিয়াও নিঃশেষ নহয় আৰু প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি হয় (যেনে: সূৰ্যৰ পোহৰ, বায়ু, পানী, অৰণ্য, জীৱ-জন্তু)।

  • ২. অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ (Non-renewable Resources): যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰিলে নিঃশেষ হৈ যায় আৰু পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ লাখ লাখ বছৰ সময় লাগে (যেনে: কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, খনিজ পদাৰ্থ, শিল)।

• বায়ুমণ্ডলত গেছৰ পৰিমাণ:

  • নাইট্ৰ’জেন = ৭৮%

  • অক্সিজেন = ২১%

  • কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, আৰ্গন আৰু অন্যান্য গেছ = ১%

• পানী আৰু সংৰক্ষণ:

  • পৃথিৱীৰ প্ৰায় ২/৩ অংশ পানী।

  • ২২ মাৰ্চ: বিশ্ব জল দিৱস (World Water Day)।

  • বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting): মূধচৰ পানী পাইপেৰে টেংকী বা ভূগৰ্ভৰ গাঁতত সংগ্ৰহ কৰা।

• বনাঞ্চল সংৰক্ষণ আৰু ব্যক্তিত্ব:

  • চিপকো আন্দোলন (১৯৭০): উত্তৰাখণ্ডত গছ কটা ৰোধ কৰিবলৈ মহিলাসকলে গছক সাৱটি ধৰা ঐতিহাসিক আন্দোলন।

  • বন মহোৎসৱ: ১৯৫০ চনত দিল্লীৰ ৰাজঘাটত আৰম্ভ হোৱা জুলাই মাহৰ এস সপ্তাহজোৰা বৃক্ষৰোপণ মহোৎসৱ।

  • পদ্মশ্ৰী যাদৱ পায়েং: “প্ৰকৃতিয়ে আমাক জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। সেয়েহে প্ৰকৃতি আৰু জীৱ সংৰক্ষণ আমাৰ মুখ্য দায়িত্ব।”

• জীৱাশ্ম ইন্ধন (Fossil Fuels):

  • কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম (পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কেৰাচিন), প্ৰাকৃতিক গেছ (CNG – Compressed Natural Gas, LPG – Liquefied Petroleum Gas)।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)

১. চিত্ৰ আৰু নৱীকৰণযোগ্য/অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ মিলোৱা:

২. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs):

(i) যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত পুনৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি তেনে সম্পদক কি বোলে?
(a) মানৱ সম্পদ
(b) অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ
(c) নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ
(d) অজৈৱিক সম্পদ
উত্তৰ: (b) অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ [✔]

(ii) পৃথিৱীক যি শুকান পৃষ্ঠভাগে আৱৰি থাকে তাকে কি বোলে?
(a) শিল
(b) মাটি
(c) পানী
(d) বায়ু
উত্তৰ: (b) মাটি [✔]

(iii) বিশ্ব জল দিৱস কোন তাৰিখে পালন কৰা হয়?
(a) ২২ এপ্ৰিল
(b) ২২ মাৰ্চ
(c) ৫ জুন
(d) ২১ মাৰ্চ
উত্তৰ: (b) ২২ মাৰ্চ [✔]

(iv) ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা বহু কিল’মিটাৰ ওপৰলৈ বিস্তৃত হৈ থকা বায়ুৰ পাতল তৰপটোক কি বোলে?
(a) জলমণ্ডল
(b) বায়ুমণ্ডল
(c) আকাশ মণ্ডল
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (b) বায়ুমণ্ডল [✔]

৩. এটা শব্দত উত্তৰ দিয়া:

• (a) বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন কিমান শতাংশ থাকে? → ২১%

• (b) এবিধ জলজ উদ্ভিদৰ নাম লিখা। → পদুম / মেটেকা / ভেট

• (c) এবিধ জলজ প্ৰাণীৰ নাম লিখা। → মাছ

• (d) শক্তিৰ প্ৰধান উৎস কি? → সূৰ্য

৪. শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ চিনাক্ত কৰা:

• (a) অৰণ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ। → শুদ্ধ

• (b) শিল নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ। → অশুদ্ধ (শিল গঠন হ’বলৈ লাখ লাখ বছৰ লাগে, সেয়ে ই অনৱীকৰণযোগ্য)

• (c) পুখুৰী অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ। → অশুদ্ধ

• (d) যান-বাহনত বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা ইন্ধন কেৰাচিন। → অশুদ্ধ (যান-বাহনত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেল ব্যৱহাৰ হয়)

• (e) বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন গেছ আটাইতৈ বেছি পৰিমাণে থাকে। → অশুদ্ধ (নাইট্ৰ’জেন গেছ ৭৮% থাকে)

৫. চমু উত্তৰ দিয়া:

(a) প্ৰাকৃতিক সম্পদ কাক বোলে?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ বুকুত পোৱা যিবোৰ উপাদান বা পদাৰ্থ জীৱৰ জীৱন-ধাৰণ আৰু মানৱ সমাজৰ প্ৰয়োজনীয় কাম-কাজৰ বাবে অপৰিহাৰ্য, সেইবোৰক প্ৰাকৃতিক সম্পদ (Natural Resources) বোলে। যেনে: সূৰ্যৰ পোহৰ, বায়ু, পানী, মাটি, অৰণ্য, খনিজ পদাৰ্থ ইত্যাদি।

(b) প্ৰাকৃতিক সম্পদক কেইটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে আৰু কি কি?
উত্তৰ: ব্যৱহাৰ আৰু পুনৰুৎপাদনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে—
(১) নৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ (Renewable Resources)
(২) অনৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ (Non-renewable Resources)

(c) নৱীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ কাক বোলে? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ:

• নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ: যিবোৰ সম্পদ প্ৰচুৰভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলেও প্ৰকৃতিৰ পৰা কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায় আৰু প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি হৈ থাকে, সেইবোৰক নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ বোলে। যেনে— সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী, বায়ু, গছ-গছনি ইত্যাদি।

• অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ: যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত ক্ৰমান্বয়ে নিঃশেষ হৈ যায় আৰু পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ লাখ লাখ বছৰ সময় লাগে, সেইবোৰক অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ বোলে। যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম (পেট্ৰ’ল, ডিজেল), প্ৰাকৃতিক গেছ, খনিজ পদাৰ্থ ইত্যাদি।

(d) সূৰ্যক কিয় শক্তিৰ প্ৰধান উৎস বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ পৃথিৱীৰ সকলো প্ৰকাৰৰ শক্তিৰ মূল চালিকাশক্তি হ’ল সূৰ্য। সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে (সালোক-সংশ্লেষণ) আৰু সেই খাদ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমগ্ৰ প্ৰাণীকুল জীয়াই থাকে। তদুপৰি পৃথিৱীৰ জলচক্ৰ, বতাহ, ঋতু পৰিৱৰ্তন আৰু বতৰৰ সকলো ক্ৰিয়া সূৰ্যৰ শক্তিৰ দ্বাৰাই পৰিচালিত হয়। সেয়েহে সূৰ্যক সকলো শক্তিৰ প্ৰধান উৎস বোলা হয়।

(e) বৰষুণৰ পানী কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ: পৃথিৱীত ব্যৱহাৰোপযোগী নিৰ্মল খোৱাপানীৰ পৰিমাণ অতি সীমিত। জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু খরারাং বতৰত পানীৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ, ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু ঘৰুৱা তথা খেতিৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) কৰা উচিত।

প্ৰশ্ন ৬ ৰ পৰা ১৮ লৈ সম্পূৰ্ণ সমাধান:

৬. বিকল্প শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কিয় কৰিব লাগে?
উত্তৰ: কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ প্ৰকৃতিত অতি সীমিত আৰু ইয়াৰ দহনে বায়ুমণ্ডলত প্ৰচণ্ড প্ৰদূষণ তথা গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে। এই ইন্ধনসমূহ নিঃশেষ হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু পৰিৱেশ নিকা কৰি ৰাখিবলৈ আমি সৌৰশক্তি, বায়ুশক্তি আদি বিকল্প নৱীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

৭. সূৰ্যৰ তাপ ব্যৱহাৰ কৰি পোৱা শক্তিক কি শক্তি বোলা হয়?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ তাপ আৰু পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি পোৱা শক্তিক সৌৰ শক্তি (Solar Energy) বোলা হয়।

৮. বায়ুকল কি? বায়ুকলত কি শক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: বায়ুকল (Windmill) হ’ল বতাহৰ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি ঘূৰিব পৰাকৈ ওখ স্তম্ভৰ ওপৰত স্থাপন কৰা বৃহৎ পাংখাযুক্ত এক যন্ত্ৰ। বায়ুকলত বতাহৰ গতিশক্তি (Wind Energy) ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ শক্তি উৎপন্ন কৰা হয়।

৯. বায়ু ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা কাৰ্যৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: (১) জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস কাৰ্যত (অক্সিজেন গ্ৰহণ), (২) পালতৰা নাও, পেৰাচুট, উৰাজাহাজ চলাচল আৰু বায়ুকলৰ দ্বাৰা বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাত।

১০. বতাহ যে শক্তি তাক বুজিবৰ বাবে এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: হাতেৰে এডাল কাগজৰ চকৰি লৈ লাহে লাহে খোজ কাঢ়িলে চকৰিটো যিদৰে ঘূৰে, কিন্তু বতাহৰ বিপৰীতে দৌৰি দিলে চকৰিটো অতি তীব্ৰ বেগেৰে ঘূৰিবলৈ ধৰে। তদুপৰি প্ৰচণ্ড বতাহে গছ-গছনি উভালি পেলায় আৰু ঘৰৰ চাল উৰুৱাই লৈ যায়। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ হয় যে বতাহৰ এক প্ৰচণ্ড শক্তি আছে।

১১. সূৰ্যৰ পৰা পোৱা তাপ ব্যৱহাৰ কৰি আৰু কি কি কাম কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: (১) কাপোৰ আৰু খাদ্যশস্য (ধান, সৰিয়হ, হালধি) শুকুৱাই সংৰক্ষণ কৰা, (২) আচাৰ শুকুওৱা, (৩) সৌৰ কুকাৰৰ সহায়ত খাদ্য ৰন্ধা, (৪) সৌৰ ফলকৰ (Solar Panel) জৰিয়তে পানী গৰম কৰা আৰু সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা।

১২. পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদিক কিয় অনৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ মৃত জীৱ আৰু উদ্ভিদ মাটিৰ তলত লাখ লাখ বছৰ ধৰি উচ্চ চাপ আৰু উত্তাপত পোত গৈ সৃষ্টি হৈছে। এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰি শেষ কৰিলে ইয়াক অতি কম সময়ৰ ভিতৰত পুনৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে ইহঁতক অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ বোলে।

১৩. অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ তুমি নিজৰ ঘৰত সংৰক্ষণ কৰিবলৈ কি কৰিব পাৰা?
উত্তৰ:
১. কম দূৰত্বৰ ঠাইলৈ যাওঁতে মটৰচাইকেল বা গাড়ীৰ সলনি খোজকাঢ়ি বা চাইকেল চলাই যোৱা।
২. ব্যক্তিগত বাহনৰ সলনি ৰাজহুৱা বাছ বা বাহন ব্যৱহাৰ কৰা।
৩. ট্ৰেফিক জামত বা ৰে’ল গেটত ৰ’বলগীয়া হ’লে বাহনৰ ইঞ্জিন বন্ধ কৰি ৰখা।
৪. প্ৰয়োজন নহ’লে ঘৰৰ বিজুলী বাতি, পাংখা আদিৰ চুইচ বন্ধ কৰি ৰখা।

১৪. পানী অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ বন্ধুবৰ্গক কেনেদৰে সচেতন কৰিবা?
উত্তৰ: বন্ধুসকলক বুজাম যে পৃথিৱীৰ সৰহভাগ পানী লুণীয়া আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী নিৰ্মল পানী অতি কম। টেপৰ পানী ব্যৱহাৰ নকৰা সময়ত টেপটো সম্পূৰ্ণকৈ বন্ধ কৰা, ফুটুকা টেপ মেৰামতি কৰা, ব্ৰাছ কৰাৰ সময়ত বা হাত ধোওঁতে পানীৰ অপব্যৱহাৰ নকৰা আৰু বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখি বাগিচাত দিয়াৰ বাবে সজাগতা সৃষ্টি কৰিম।

১৫. বিদ্যালয়ত চৰকাৰী কাৰ্যসূচীৰ বাহিৰেও কি কি উপলক্ষে গছপুলি ৰোপণ কৰা হয়?
উত্তৰ: বিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠা দিৱস, বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস (৫ জুন), বন মহোৎসৱ সপ্তাহ, শিক্ষক দিৱস, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ জন্মদিন আৰু স্বাধীনতা দিৱস উপলক্ষে গছপুলি ৰোপণ কৰা হয়।

১৬. প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে চৰকাৰে লোৱা এটা কাৰ্যসূচী বা দিৱসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বন মহোৎসৱ (Van Mahotsav — জুলাই মাহৰ প্ৰথম সপ্তাহ) অথবা বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস (World Environment Day — ৫ জুন) / বিশ্ব জল দিৱস (২২ মাৰ্চ)।

১৭. পৃথিৱীত উষ্ণতা বৃদ্ধি ৰোধ কৰিবলৈ তুমি বন্ধু-বান্ধৱীৰ সৈতে কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰা?
উত্তৰ:
১. বিদ্যালয় চৌহদ আৰু ঘৰৰ চাৰিওফালে প্ৰচুৰ পৰিমাণে গছপুলি ৰোপণ কৰিম আৰু তাৰ যত্ন ল’ম।
২. প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা আৰু শুকান গছৰ পাত মুকলিকৈ নজ্বলাই পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰিম।
৩. শক্তি অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিম আৰু বিদ্যুৎ অপচয় নকৰিম।

১৮. ঘৰত পানীৰ অপব্যৱহাৰ নহ’বলৈ কি কি চিন্তা আগবঢ়াবা আৰু পৰিয়ালক কেনেদৰে সজাগ কৰিবা?
উত্তৰ:
১. কাপোৰ বা বাচন ধোৱাৰ পিছত ৰৈ যোৱা পানীৰে ফুলৰ বাৰীত দিয়া বা মজিয়া মচাৰ ব্যৱস্থা কৰিম।
২. গা-ধোওঁতে ফোৱাৰা (Shower)ৰ সলনি বাল্টি আৰু মগ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ পৰিয়ালৰ সকলোকে অনুৰোধ জনাম।
৩. বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহৰ বাবে টেংকী স্থাপন কৰি সেই পানী অন্যান্য ঘৰুৱা কামত ব্যৱহাৰ কৰিম।