১. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা প্ৰথমগৰাকী ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক কোন?

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটো (Plato)।

প্ৰশ্ন ২: বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় চৰকাৰ কোনবিধ?

উত্তৰ: গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ (Democratic Government) [বিশেষকৈ সংসদীয় আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতি]।

প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ থকা ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষ (বা গ্ৰেট ব্ৰিটেইন / ইংলেণ্ড)।

প্ৰশ্ন ৪: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ চৰকাৰপ্ৰধান আৰু ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান কোন?

উত্তৰ:

• চৰকাৰপ্ৰধান: প্ৰধানমন্ত্ৰী (Prime Minister – মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সৈতে প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা)।
• ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান: ৰাষ্ট্ৰপতি বা ৰজা/ৰাণী (President / Monarch – নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা)।

প্ৰশ্ন ৫: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি কেনে প্ৰকাৰৰ চৰকাৰত থাকে?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ (Presidential Government) আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত।

প্ৰশ্ন ৬: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ থকা এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA)।

প্ৰশ্ন ৭: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ থকা ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (ইংলেণ্ড) [বা ফ্ৰান্স, জাপান]।

প্ৰশ্ন ৮: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত থকা দুবিধ চৰকাৰ কি কি?

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ (Central Government) আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ (State/Provincial Government)।

প্ৰশ্ন ৯: ছুইজাৰলেণ্ডত কোন পদ্ধতিৰ চৰকাৰ আছে?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ (Federal Government)।

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতবৰ্ষত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা আছেনে?

উত্তৰ: নাই; ভাৰতবৰ্ষত সমগ্ৰ দেশৰ বাবে কেৱল একক নাগৰিকত্বৰ (Single Citizenship) ব্যৱস্থাহে আছে।

২. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১: বৰ্তমান সময়ত প্ৰচলিত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ চৰকাৰ কি কি?

উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত বিশ্বত প্ৰচলিত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰসমূহক মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়:

1. সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ (Parliamentary Government): যেনে— ভাৰতবৰ্ষ, ব্ৰিটেইন।
2. ৰাষ্ট্ৰপতীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ (Presidential Government): যেনে— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ।
3. এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ (Unitary Government): যেনে— ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, জাপান।
4. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ (Federal Government): যেনে— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ভাৰতবৰ্ষ, কানাডা।

প্ৰশ্ন ২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল:

1. দুজন মুৰব্বীৰ ব্যৱস্থা: এজন নামমাত্ৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান (ৰাষ্ট্ৰপতি বা ৰজা) আৰু আনজন প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত গঠিত প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা (মন্ত্ৰীপৰিষদ)।
2. কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ নিবিড় সম্বন্ধ: মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সদস্যসকল বিধানমণ্ডলৰো সদস্য হয় আৰু মন্ত্ৰীসভা নিজৰ সকলো কাম-কাজৰ বাবে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ থাকে।

প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা দোষ আৰু দুটা গুণ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

দুটা গুণ:

1. সহযোগিতা আৰু সমন্বয়: কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকা বাবে যিকোনো আইন প্ৰণয়ন আৰু প্ৰশাসনীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ সহজ হয়।
2. দায়বদ্ধ চৰকাৰ: বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থকা বাবে চৰকাৰে স্বেচ্ছাচাৰীভাৱে জনস্বাৰ্থবিৰোধী কাম কৰিব নোৱাৰে।

দুটা দোষ:

1. অস্থিৰতা: নিৰ্বাচনত কোনো দলে একক সংখ্যাগৰিষ্ঠতা নাপালে গঠিত হোৱা মৰ্চা চৰকাৰ অত্যন্ত ক্ষণস্থায়ী আৰু অস্থিৰ হয়।
2. আমোলাতন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ: মন্ত্ৰীসকল বিভাগীয় কাম-কাজত অনভিজ্ঞ হ’লে শাসন ব্যৱস্থাত স্থায়ী আমোলাসকলে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি মানে কি?

উত্তৰ: চৰকাৰৰ তিনিটা প্ৰধান অংগ— কাৰ্যপালিকা (Executive), বিধানমণ্ডল (Legislature) আৰু ন্যায়পালিকাক (Judiciary) পৰস্পৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু হস্তক্ষেপৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কৰি নিজ নিজ কাৰ্যক্ষেত্ৰত স্বতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীনভাৱে ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাকে ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি (Separation of Powers) বোলে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত এই নীতি কঠোৰভাৱে প্ৰযোজ্য।

প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

1. ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু চৰকাৰপ্ৰধান একেজন ব্যক্তি: ৰাষ্ট্ৰপতিজনেই একেধাৰে দেশৰ সৰ্বোচ্চ মুৰব্বী আৰু চৰকাৰৰ প্ৰকৃত প্ৰধান।
2. কাৰ্যপালিকা বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নহয়: ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু তেওঁৰ কেবিনেট বিধানমণ্ডলৰ সদস্য নহয় আৰু তেওঁলোকে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত জবাবদিহী হ’ব নালাগে।

প্ৰশ্ন ৬: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

দুটা গুণ:

1. দৃঢ় আৰু সুষম প্ৰশাসন: সমগ্ৰ দেশত এটা মাত্ৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা শাসন পৰিচালিত হোৱা বাবে প্ৰশাসন অতি শক্তিশালী আৰু কাৰ্যক্ষম হয়।
2. কম খৰচী আৰু জৰুৰীকালীন অৱস্থাত উপযোগী: চৰকাৰ পৰিচালনাৰ ব্যয় কম হয় আৰু জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত ক্ষিপ্ৰভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰি।

দুটা দোষ:

1. বিশাল দেশৰ বাবে অনুপযোগী: ভিন্ন ভাষা, জাতি আৰু সংস্কৃতিৰে ভৰা বিশাল ৰাষ্ট্ৰত স্থানীয় সমস্যা সমাধানত এই চৰকাৰ ব্যৰ্থ হয়।
2. স্বেচ্ছাচারিতাৰ আশংকা: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ-বতৰা নথকাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ প্ৰৱল সম্ভাৱনা থাকে।

৩. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণ আৰু দোষসমূহ লিখা।

উত্তৰ:

ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণসমূহ:

1. চৰকাৰৰ সুস্থিৰতা: ৰাষ্ট্ৰপতিজন এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয় আৰু বিধানমণ্ডলে সহজে পদচ্যুত কৰিব নোৱাৰা বাবে চৰকাৰখন অত্যন্ত সুস্থিৰ হয়।
2. অৱৰোধ আৰু সন্তুলন (Checks and Balances): ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ দ্বাৰা কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকা তিনিওটা অংগই স্বাধীনভাৱে কাম কৰাৰ লগতে এটা অংগই আনটোৰ ওপৰত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
3. জৰুৰীকালীন অৱস্থাত ক্ষিপ্ৰতা: সকলো ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত থকা বাবে যুদ্ধ বা জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত অতি ক্ষিপ্ৰভাৱে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰি।
4. দলীয় প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত প্ৰশাসন: ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কাৰ্য সম্পাদনৰ ক্ষেত্ৰত সংসদৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থনৰ ওপৰত অনবৰতে নিৰ্ভৰ কৰিব নালাগে।

ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দোষসমূহ:

1. স্বেচ্ছাচারিতাৰ শংকা: ৰাষ্ট্ৰপতি বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নোহোৱাৰ বাবে একনায়কত্ববাদী আৰু স্বেচ্ছাচাৰী হৈ পৰাৰ আশংকা থাকে।
2. কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ সংঘাত: কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডল ভিন্ন ৰাজনৈতিক দলৰ হ’লে প্ৰশাসনত বিৰোধ আৰু অচলাৱস্থাৰ সৃষ্টি হয়।
3. অনমনীয় সংবিধান: সংবিধান অতি দৃঢ় হোৱা বাবে পৰিৱৰ্তিত সময় আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই সংশোধন কৰা অতি জটিল।
4. ব্যক্তিগত আনুগত্যক অগ্ৰাধিকাৰ: কেবিনেট মন্ত্ৰী (সচিব) নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত অৰ্হতা আৰু অভিজ্ঞতাতকৈ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ প্ৰতি ব্যক্তিগত আনুগত্যই বেছি গুৰুত্ব লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰশ্ন ২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

1. দুজন মুৰব্বীৰ উপস্থিতি: এজন নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা (ৰাষ্ট্ৰপতি বা ৰজা/ৰাণী) আৰু আনজন প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বাধীন মন্ত্ৰীপৰিষদ, যি প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকাৰ দায়িত্ব পালন কৰে।
2. কাৰ্যপালিকা বিধানমণ্ডলৰ অন্তৰ্ভুক্ত: প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ প্ৰতিগৰাকী সদস্য সংসদৰ (বিধানমণ্ডল) সদস্য হোৱাটো বাধ্যতামূলক।
3. কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ নিবিড় সম্বন্ধ: কাৰ্যপালিকাই বিধানমণ্ডলৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি শাসন চলায়।
4. সামূহিক দায়বদ্ধতা (Collective Responsibility): মন্ত্ৰীপৰিষদখন সামূহিকভাৱে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে। এজন মন্ত্ৰীৰ বিৰুদ্ধে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে সমগ্ৰ মন্ত্ৰীসভাই পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।
5. প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্ব: সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত প্ৰধানমন্ত্ৰীজনেই হ’ল চৰকাৰ, মন্ত্ৰীসভা আৰু সংসদৰ প্ৰধান চালিকা শক্তি।
6. নমনীয় চৰিত্ৰ: নিৰ্বাচন অবিহনেও সংসদৰ বিশ্বাস হেৰুৱালে কাৰ্যপালিকা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া সহজ।

প্ৰশ্ন ৩: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ বৰ্তমান কিয় জনপ্ৰিয় হৈছে, উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৰ্তমান বিশ্বৰ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ভাৰতবৰ্ষ, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু ছুইজাৰলেণ্ডৰ দৰে বিশাল দেশসমূহত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰে সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:

1. আঞ্চলিক স্বায়ত্তশাসন আৰু জাতীয় একতাৰ সমন্বয়: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাত প্ৰতিখন অংগৰাজ্যই নিজৰ স্থানীয় শাসন স্বতন্ত্ৰভাৱে চলোৱাৰ অধিকাৰ পোৱাৰ লগতে এখন শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনত একত্ৰিত হৈ থাকে।
2. বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ বিশাল ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অতি উপযোগী: যিবোৰ দেশত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি আৰু ভৌগোলিক ভিন্নতা থাকে (যেনে— ভাৰতবৰ্ষ), তাত সকলো জনগোষ্ঠীৰ আশা-আকাংক্ষা পূৰণ কৰিবলৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ সৰ্বোৎকৃষ্ট।
3. ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: সংবিধানে ক্ষমতা কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত বিভক্ত কৰি দিয়াৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত কামৰ বোজা কমে আৰু স্থানীয় সমস্যাসমূহ দ্ৰুতভাৱে সমাধান হয়।
4. স্বেচ্ছাচারিতা ৰোধ: এখন স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সংবিধানৰ ব্যাখ্যা আৰু ৰক্ষণা-বেক্ষণ কৰে, যাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বা ৰাজ্যিক কোনো চৰকাৰেই স্বেচ্ছাচাৰী হ’ব নোৱাৰে।
5. প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিফলন: তৃণমূল পৰ্যায়ৰ ৰাইজেও ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ জৰিয়তে গণতন্ত্ৰৰ সুফল প্ৰত্যক্ষভাৱে লাভ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

1. শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ: সংবিধানে দেশৰ সকলো শাসন আৰু প্ৰশাসনীয় ক্ষমতা এটা মাত্ৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত ন্যস্ত কৰে।
2. স্থানীয় গোটসমূহৰ স্বতন্ত্ৰতাৰ অভাৱ: প্ৰশাসনৰ সুবিধাৰ বাবে স্থানীয় প্ৰশাসনীয় গোট থাকে যদিও সেইবোৰৰ কোনো সুকীয়া সাংবিধানিক মৰ্যাদা নাথাকে আৰু সেইবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনস্থ হয়।
3. একক নাগৰিকত্ব: যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দৰে দ্বি-নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাথাকে; সমগ্ৰ দেশৰ নাগৰিকৰ বাবে কেৱল একক নাগৰিকত্ব থাকে।
4. নমনীয় সংবিধান: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সংবিধান সাধাৰণতে নমনীয় হয় আৰু কেন্দ্ৰীয় আইনসভাই নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সহজে সংবিধান সংশোধন কৰিব পাৰে (যেনে— ব্ৰিটেইন)।
5. সংসদৰ সাৰ্বভৌমত্ব: কেন্দ্ৰীয় আইনসভাই প্ৰণয়ন কৰা আইন সমগ্ৰ দেশতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু ন্যায়পালিকাৰ ন্যায়িক পুনৰীক্ষণ ক্ষমতা তুলনামূলকভাৱে সীমিত বা দুৰ্বল হয়।

প্ৰশ্ন ৫: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ প্ৰকৃততে গণতান্ত্ৰিকনে? সমালোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: তাত্ত্বিকভাৱে এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰো এক গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ; কাৰণ এনে ব্যৱস্থাতো (যেনে— গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স) জনসাধাৰণে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচিত কৰে আৰু আইনৰ শাসন মানি চলা হয়। কিন্তু এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ গভীৰ পৰ্যালোচনা কৰিলে ইয়াৰ কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ অগণতান্ত্ৰিক আৰু সীমাবদ্ধতাপূৰ্ণ দিশ প্ৰকট হৈ পৰে:

গণতান্ত্ৰিক দিশসমূহ:

• ১. জনসাধাৰণৰ ভোটাধিকাৰৰ দ্বাৰা সংসদ গঠিত হয় আৰু চৰকাৰে জনমতক সন্মান জনাই শাসন চলায়।
• ২. সমগ্ৰ দেশত একে আইন আৰু প্ৰশাসনীয় নীতি প্ৰযোজ্য হোৱা বাবে নাগৰিকৰ সমতা ৰক্ষা পৰে।

সমালোচনা আৰু অগণতান্ত্ৰিক দিশসমূহ:

1. ক্ষমতাৰ অতিমাত্ৰা কেন্দ্ৰীকৰণ: গণতন্ত্ৰৰ মূল আধাৰ হ’ল “ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ” আৰু জনসাধাৰণৰ ব্যাপক অংশগ্ৰহণ। কিন্তু এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত সকলো ক্ষমতা কেৱল ৰাজধানীৰ কেন্দ্ৰীয় শাসকগোষ্ঠীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে।
2. আঞ্চলিক আশা-আকাংক্ষা অৱহেলিত: বিভিন্ন ভাষা, সংস্কৃতি আৰু দূৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ বিশেষ স্থানীয় সমস্যাসমূহ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰায়ে উপেক্ষিত হয়।
3. স্বেচ্ছাচারিতা আৰু আমোলাতন্ত্ৰ: ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নথকাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু স্থায়ী আমোলাসকলে নিজ ইচ্ছাৰে একনায়কত্ববাদী শাসন চলোৱাৰ আশংকা থাকে।

সামৰণি: গতিকে ক’ব পাৰি যে ভৌগোলিকভাৱে সৰু আৰু সমজাতীয় জনসংখ্যা থকা দেশৰ বাবে এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ সফল হ’লেও, ভিন্নতাৰে ভৰা বিশাল ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰকৃত গণতান্ত্ৰিক প্ৰমূল্য সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিফলিত কৰিব নোৱাৰে।