পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১) খালী ঠাই পূৰ কৰা: 

(ক) পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিত ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে।
(খ) পৃষ্ঠৰ প্ৰকৃতি (মসৃণতা / খহটাভাব) ৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ নিৰ্ভৰশীল।
(গ) ঘৰ্ষণে তাপ উৎপন্ন কৰে।
(ঘ) কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস পায় / কমে।
(ঙ) স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণৰ মান কম।

প্ৰশ্ন ২) চাৰিজন ছাত্ৰক ঘূৰ্ণি, স্থিতি আৰু পিছল ঘৰ্ষণ বলৰ মান অধঃক্ৰমত (ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈ) সজাবলৈ কোৱা হ’ল। কোনটো শুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা:

(ক) ঘূৰ্ণি, স্থিতি, পিছল
(খ) ঘূৰ্ণি, পিছল, স্থিতি
(গ) স্থিতি, পিছল, ঘূৰ্ণি 
(ঘ) পিছল, স্থিতি, ঘূৰ্ণি

উত্তৰ: (গ) স্থিতি, পিছল, ঘূৰ্ণি
(কাৰণ: স্থিতি ঘৰ্ষণ আটাইতকৈ বেছি আৰু ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ আটাইতকৈ কম)

প্ৰশ্ন ৩) ৰাভিয়াই তাইৰ পুতলা গাড়ীখন মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া, মজিয়াত পাৰি থোৱা বাতৰি কাকত আৰু টাৱেলৰ ওপৰেৰে চলাইছে। বিভিন্ন পৃষ্ঠত গাড়ীখনৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা ঘৰ্ষণ বলৰ মান ঊৰ্ধ্বক্ৰমত (সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ) লিখিলে শুদ্ধ উত্তৰ হ’ব—

(ক) মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া, মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, বাতৰি কাকত আৰু টাৱেল।
(খ) বাতৰি কাকত, টাৱেল, মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া।
(গ) টাৱেল, বাতৰি কাকত, মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া।
(ঘ) মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া, মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, টাৱেল, বাতৰি কাকত।

উত্তৰ: (ক) মাৰ্বলৰ তিতা মজিয়া, মাৰ্বলৰ শুকান মজিয়া, বাতৰি কাকত আৰু টাৱেল।

প্ৰশ্ন ৪) ধৰা হ’ল তোমাৰ লিখা ডেস্কখন কিছু পৰিমাণে হেলনীয়া। ইয়াৰ ওপৰত ৰখা কিতাপ এখন পিছলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। কিতাপখনৰ ওপৰত প্ৰয়োগ হোৱা ঘৰ্ষণ বলৰ দিশ দেখুওৱা।

উত্তৰ: যিহেতু কিতাপখন হেলনীয়া ডেস্কখনৰ তলৰ দিশে পিছলি নামি আহিছে, গতিকে কিতাপখনৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা ঘৰ্ষণ বলৰ দিশ হেলনীয়া পৃষ্ঠখনৰ সমান্তৰালকৈ ওপৰৰ ফালে (গতিৰ ঠিক বিপৰীত দিশত) হ’ব।

প্ৰশ্ন ৫) দুৰ্ঘটনাবশতঃ মাৰ্বলৰ মজিয়াত তুমি এবাল্টি চাবোন পানী পেলালা। ইয়াৰ বাবে মজিয়াখনত খোজ কাঢ়িবলৈ সহজ হ’ব নে টান হ’ব? কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ:

• মজিয়াখনত খোজ কাঢ়িবলৈ অত্যন্ত টান আৰু পিছল (বিপজ্জনক) হ’ব।

• কাৰণ: খোজ কাঢ়িবলৈ আমাৰ ভৰিৰ তলুৱা আৰু মজিয়াৰ মাজত পৰ্যাপ্ত ঘৰ্ষণ বলৰ প্ৰয়োজন। চাবোন পানী পৰিলে চাবোনৰ পিছল তৰপটোৱে মজিয়া আৰু ভৰিৰ মাজৰ ক্ষুদ্ৰ খলা-বমাবোৰ পুৰ কৰি এখন পিচ্ছিলক স্তৰৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত ঘৰ্ষণ বল অতিমাত্ৰা হ্ৰাস পায় আৰু খোজ কাঢ়িবলৈ প্ৰয়োজনীয় খোপনি নোপোৱাৰ বাবে আমি পিছলি পৰি যাব পাৰো।

প্ৰশ্ন ৬) খেলুৱৈসকলে গজাল থকা জোতা (Spikes) কিয় ব্যৱহাৰ কৰে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: খেলুৱৈসকলে দৌৰোঁতে বা খেলোঁতে যাতে পিছলি নপৰে, তাৰ বাবে খেলপথাৰৰ মাটি বা ট্ৰেকৰ সৈতে জোতাৰ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজন। জোতাৰ তলীত গজাল (Spikes) লগালে পথাৰৰ সৈতে জোতাৰ খোপনি (Grip) অতিশয় মজবুত হয় আৰু ঘৰ্ষণ বল বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত খেলুৱৈসকলে পিছলি পৰাৰ ভয় নোহোৱাকৈ নিৰাপদে আৰু দ্ৰুতগতিত দৌৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৭) ইকবালে পাতল বাকচ এটা আৰু সীমাই একে ধৰণৰ কিন্তু গধুৰ বাকচ এটা একেখন মজিয়াৰে ঠেলিব লগা হৈছে। কোনে বেছি বল প্ৰয়োগ কৰিবলগীয়া হ’ব আৰু কিয়?

উত্তৰ:

• সীমাই বেছি বল প্ৰয়োগ কৰিবলগীয়া হ’ব।

• কাৰণ: ঘৰ্ষণ বল স্পৰ্শত থকা পৃষ্ঠ দুখনৰ পাৰস্পৰিক হেঁচাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যিহেতু সীমাৰ বাকচটো গধুৰ, সেয়েহে গধুৰ বাকচটোৱে নিজৰ অধিক ওজনৰ বাবে মজিয়াখনক অতি জোৰেৰে হেঁচা মাৰি ধৰে। ইয়াৰ ফলত বাকচ আৰু মজিয়াৰ পৃষ্ঠৰ খলা-বমাবোৰ অধিক গভীৰভাৱে খাপ খাই ধৰে আৰু ঘৰ্ষণ বল বহুগুণে বৃদ্ধি পায়। গতিকে সেই অধিক ঘৰ্ষণ বল অতিক্ৰম কৰি গধুৰ বাকচটো ঠেলিবলৈ সীমাই বেছি বল প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৮) স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণ কিয় কম ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
১) যেতিয়া এটা বস্তু কোনো পৃষ্ঠত স্থিৰ অৱস্থাত থাকে, তেতিয়া বস্তু আৰু মজিয়াৰ সংস্পৰ্শ বিন্দুবোৰৰ ক্ষুদ্ৰ খলা-বমাবোৰে পৰস্পৰৰ মাজত গভীৰভাৱে সোমাই খাপ খাই (Interlocking) ধৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় পায়। সেয়েহে স্থিৰ বস্তুটোক গতিশীল কৰিবলৈ অধিক বলৰ (স্থিতি ঘৰ্ষণ) প্ৰয়োজন হয়।
২) কিন্তু বস্তুটো যেতিয়া ইতিমধ্যে পিছলিবলৈ বা গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া তাৰ পৃষ্ঠৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰে মজিয়াৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰৰ লগত খাপ খাই ধৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় নাপায়।
সেয়েহে পিছল ঘৰ্ষণৰ মান সদায় স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম হয়।

প্ৰশ্ন ৯) উদাহৰণৰে সৈতে দেখুওৱা যে ঘৰ্ষণ শত্ৰু আৰু মিত্ৰ দুয়োটাই।

উত্তৰ:

• ঘৰ্ষণ আমাৰ মিত্ৰ (উপকাৰী বন্ধু):
  ১) ঘৰ্ষণ থকাৰ বাবেই আমি মাটিত পিছলি নপৰাকৈ খোজ কাঢ়িব আৰু দৌৰিব পাৰোঁ।
  ২) কাগজ আৰু কলমৰ মাজত ঘৰ্ষণ থকা বাবেই আমি লিখিব পাৰোঁ।
  ৩) ব্ৰেক প্ৰয়োগ কৰি গতিশীল গাড়ী বা চাইকেল ৰখাব পাৰি।
  ৪) ঘৰ্ষণৰ বাবেই বেৰত গজাল মাৰিব আৰু জুইশলাৰ কাঠিত জুই জ্বলাব পাৰি।

• ঘৰ্ষণ আমাৰ শত্ৰু (অপকাৰী আপদ):
  ১) ঘৰ্ষণৰ ফলত জোতাৰ তলী, মেচিনৰ যন্ত্ৰাংশ আৰু টায়াৰ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ নষ্ট হয়।
  ২) ঘৰ্ষণে অপ্ৰয়োজনীয় তাপ উৎপন্ন কৰি মেচিন গৰম কৰি তোলে, যাৰ ফলত প্ৰচুৰ শক্তিৰ অপচয় ঘটে।
  ৩) ঘৰ্ষণে মেচিনৰ যন্ত্ৰপাতিৰ কাৰ্যদক্ষতা হ্ৰাস কৰে।

প্ৰশ্ন ১০) তৰলত গতি কৰা বস্তু সমূহৰ কিয় বিশেষ আকৃতি থাকে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

• বায়ু বা পানীৰ দৰে তৰল পদাৰ্থৰ মাজেৰে কোনো বস্তু গতি কৰোঁতে তৰলে তাৰ গতিৰ বিপৰীতে এক প্ৰতিৰোধী ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে, যাক তৰল ঘৰ্ষণ বা ড্ৰেগ (Fluid friction / Drag) বোলে।

• এই তৰল ঘৰ্ষণ অতিক্ৰম কৰোঁতে গতিশীল বস্তুসমূহৰ বহু পৰিমাণৰ শক্তি অপচয় হয়।

• ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰি শক্তিৰ অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ তৰলত গতি কৰা বস্তুবোৰক প্ৰকৃতিৰ চৰাই আৰু মাছৰ দৰে সমুখ আৰু পিছফাল জোঙা আৰু মাজভাগ বহল এক বিশেষ আকৃতি দিয়া হয়, যাক ধাৱাৰূপী বা সুশ্ৰাব্য আকৃতি (Streamlined shape) বোলে।

• সেয়েহে উৰাজাহাজ, ৰকেট, জাহাজ আৰু নাওসমূহক এনে ধাৱাৰূপী আকৃতিত নিৰ্মাণ কৰা হয় যাতে তৰল ঘৰ্ষণ ন্যূনতম হয়।