পাঠৰ মূল সাৰাংশ

‘দ্ৰব্যৰ পৃথকীকৰণ’ পাঠটিত পদাৰ্থ, বিশুদ্ধ দ্ৰব্য আৰু মিশ্ৰৰ ধাৰণা বুজাই দিয়া হৈছে। আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ হোৱা বিভিন্ন মিশ্ৰৰ পৰা অলাগতিয়াল উপাদান আঁতৰোৱা, লাগতিয়াল দ্ৰব্য আহৰণ কৰা আৰু বিশুদ্ধ উপাদান লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে পৃথকীকৰণৰ বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক আৰু পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। 

উপাদানসমূহৰ বিভিন্ন ভৌতিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি হাতেৰে বছা পদ্ধতি (Handpicking), চালনীৰে চলা পদ্ধতি (Sieving), শস্য মৰণা মৰা পদ্ধতি (Threshing), জৰা বা ‘বা’ দিয়া পদ্ধতি (Winnowing), অৱক্ষেপণ আৰু আস্ৰাৱণ (Sedimentation & Decantation), পৰিস্ৰাৱণ (Filtration), বাষ্পীভৱন (Evaporation), গাখীৰ বা দৈ মন্থন (Churning) আৰু চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation) সম্পৰ্কে বিশদভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।

পৃথকীকৰণ পদ্ধতিসমূহ: দ্ৰুত তথ্যকোষ

• ১. হাতেৰে বছা (Handpicking): মিশ্ৰৰ উপাদানবোৰৰ আকাৰ, আকৃতি বা ৰং স্পষ্টভাৱে পৃথক হ’লে আৰু মিশ্ৰৰ পৰিমাণ কম হ’লে (যেনে: চাউলৰ পৰা শিলগুটি বছা)।

• ২. চালনীৰে চলা (Sieving): মিশ্ৰৰ গোটা উপাদানসমূহৰ কণাৰ আকাৰ সৰু-ডাঙৰ হ’লে (যেনে: বালিৰ পৰা শিলগুটি চলোৱা, পিঠাগুড়ি চলা)।

• ৩. মৰণা মৰা (Threshing): পৈণত শস্যৰ গছৰ পৰা গুটিবোৰ কোবাই বা গৰুৰে গচকি পৃথক কৰা পদ্ধতি (যেনে: ধানৰ মৰণা মৰা)।

• ৪. জৰা বা ‘বা’ দিয়া (Winnowing): বতাহৰ সহায়ত গধুৰ বীজৰ পৰা পাতল পতান আৰু তুঁহ পৃথক কৰা পদ্ধতি (যেনে: কুলাৰে ধান জৰা)।

• ৫. অৱক্ষেপণ আৰু আস্ৰাৱণ (Sedimentation & Decantation): পানীত অদ্ৰৱণীয় গধুৰ গোটা দ্ৰব্য তলত জমা হোৱা (অৱক্ষেপণ) আৰু ওপৰৰ স্বচ্ছ পানীখিনি লাহেকৈ আন পাত্ৰত বাকি লোৱা (আস্ৰাৱণ); যেনে: চাউল ধোৱা, তেল আৰু পানী পৃথক কৰা।

• ৬. পৰিস্ৰাৱণ (Filtration): ফিল্টাৰ কাগজ, মিহি কাপোৰ বা চেকনীৰে জুলীয়া দ্ৰব্যৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় ক্ষুদ্ৰ কণিকাবোৰ চেকি পৃথক কৰা (যেনে: চাহৰ পৰা চাহপাত, পানী ফিল্টাৰ, পনিৰ প্ৰস্তুতি)।

• ৭. বাষ্পীভৱন (Evaporation): তৰলত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা গোটা দ্ৰব্যক তৰলভাগ উতলাই ভাপ কৰি উৰুৱাই দি পৃথক কৰা (যেনে: সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ আহৰণ)।

• ৮. মন্থন বা মথা (Churning): ঘোটনিৰে উচ্চ বেগত ঘূৰাই গাখীৰ বা দৈৰ পৰা চৰ্বী (মাখন) পৃথক কৰা পদ্ধতি।

• ৯. চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation): চুম্বকৰ সহায়ত অচুম্বকীয় পদাৰ্থৰ মাজৰ পৰা চুম্বকীয় পদাৰ্থ (যেনে: বালিৰ পৰা লোৰ গুড়ি) পৃথক কৰা।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)

১. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs):

(i) তলৰ কোনটো মিশ্ৰ হাতেৰে বাছি পৃথক কৰিব পাৰি?
(a) নিমখ আৰু বালি
(b) কাঠৰ গুড়ি আৰু লোৰ গুড়ি
(c) চাউল আৰু শিলগুটি
(d) কৰ্পূৰ আৰু বালি
উত্তৰ: (c) চাউল আৰু শিলগুটি (Rice grain and stone) [✔]

(ii) দাইল বা মাহ ধুওঁতে কোনটো পদ্ধতি আমি ব্যৱহাৰ কৰোঁ?
(a) মৰণা মৰা
(b) হাতেৰে বছা
(c) চালনীৰে চলা
(d) আস্ৰাৱণ
উত্তৰ: (d) আস্ৰাৱণ (Decantation) [✔]

(iii) লো আৰু কয়লাৰ গুড়ি পৃথকীকৰণৰ বাবে উপযুক্ত পদ্ধতি হ’ল —
(a) বাষ্পীভৱন
(b) মৰণা মৰা
(c) চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ
(d) আস্ৰাৱণ
উত্তৰ: (c) চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation) [✔]

(iv) চাহৰ পৰা চাহপাত তলৰ কোনটো পদ্ধতিৰে পৃথক কৰা হয়?
(a) মৰণা মৰা
(b) হাতেৰে বছা
(c) চালনীৰে চলা
(d) পৰিস্ৰাৱণ
উত্তৰ: (d) পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) [✔]

২. তলত দিয়াবোৰ মিলোৱা (Match the following):

• (a) পানীত থকা বোকা → iv. পৰিস্ৰাৱণ (Filtration)

• (b) বোকাপানীত থকা ফিটকিৰি → iii. পৰিস্ৰাৱণৰ পিছত বাষ্পীভৱন

• (c) উচ্চ বেগত মিশ্ৰটো ঘূৰোৱা → v. মন্থন / মথা (Churning)

• (d) বাদামৰ তেল আৰু পানী → vi. আস্ৰাৱণ (Decantation)

• (e) বালি আৰু লোৰ গুড়ি → i. চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation)

• (f) পানীত দ্ৰৱীভূত নিমখ → vii. বাষ্পীভৱন (Evaporation)

• (g) চাউলত থকা তুঁহ / শস্যৰ পতান → ii. জৰা বা ‘বা’ দিয়া (Winnowing)

৩. খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the blanks):

• (a) জাৱৰৰ দ’মৰ পৰা লোৰ টুকুৰা পৃথক কৰিবলৈ চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• (b) দুটা মিহলি নোহোৱা জুলীয়া দ্ৰব্য আস্ৰাৱণ (Decantation) পদ্ধতিৰ সহায়ত পৃথক কৰিব পাৰি।

• (c) আটা আৰু তুঁহ চালনীৰে চলা (Sieving) পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি।

• (d) মৰণা মৰা (Threshing) / জৰা (Winnowing) পদ্ধতিৰে খেৰৰ পৰা ঘেঁহু পৃথক কৰিব পাৰি।

• (e) বালি-পানীৰ মিশ্ৰ এটাৰ পৃথকীকৰণ কৰোঁতে, পানীৰ কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজৰ ছিদ্ৰবোৰৰ মাজেদি সৰকি যায় কাৰণ পানীৰ কণিকাবোৰ অতি ক্ষুদ্ৰ (সৰু) আৰু বালিৰ কণিকাবোৰ ডাঙৰ।

৪. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:

(a) নিমখ আৰু বালিৰ মিশ্ৰ এটা কিদৰে পৃথক কৰিবা?
উত্তৰ:
১. প্ৰথমে নিমখ আৰু বালিৰ মিশ্ৰটো পানীত দি ভালদৰে ঘুঁটিব লাগে। নিমখ পানীত সম্পূৰ্ণ দ্ৰৱীভূত হ’ব আৰু বালি পানীত অদ্ৰৱণীয় হৈ পাত্ৰৰ তলত জমা হ’ব।
২. তাৰ পিছত মিশ্ৰটো ফিল্টাৰ কাগজৰ জৰিয়তে পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) কৰিলে বালি ফিল্টাৰ কাগজত ৰৈ যাব আৰু নিমখ-পানীখিনি সংগ্ৰহ হ’ব।
৩. অৱশেষত নিমখ-পানীখিনিক উতলাই বাষ্পীভৱন (Evaporation) কৰিলে পানীভাগ ভাপ হৈ উৰি যাব আৰু পাত্ৰৰ তলিত শুকান নিমখ ৰৈ যাব।

(b) নাৰিকল তেল আৰু পানীৰ মিশ্ৰ পৃথকীকৰণৰ বাবে এটা পদ্ধতি আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: মিশ্ৰটো এটা কাচৰ পাত্ৰত কিছু সময় নলৰোৱাকৈ থৈ দিলে তেলখিনি পাতল হোৱা বাবে পানীৰ ওপৰত সুকীয়া তৰপ গঠন কৰি ওপঙি থাকিব। তাৰ পিছত পাত্ৰটো লাহেকৈ হেলনীয়া কৰি ওপৰৰ তেলখিনি আন এটা পাত্ৰত বাকি আস্ৰাৱণ (Decantation) পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি।

(c) নিমখ পানীৰপৰা নিমখ কেনেদৰে পৃথক কৰিবা?
উত্তৰ: নিমখ-পানীখিনি এটা পাত্ৰত লৈ উত্তাপ দি উতলাব লাগে। বাষ্পীভৱন (Evaporation) প্ৰক্ৰিয়াৰে পানীখিনি সম্পূৰ্ণকৈ ভাপ হৈ উৰি যোৱাৰ পিছত পাত্ৰৰ তলিত নিমখ ৰৈ যাব।

৫. মিশ্ৰবোৰত থকা উপাদানৰ ভৌতিক ধৰ্ম:

• (a) নিমখ আৰু চকৰ গুড়ি: পানীত দ্ৰৱণীয়তাৰ পাৰ্থক্য (নিমখ পানীত দ্ৰৱণীয়, চকৰ গুড়ি অদ্ৰৱণীয়)।

• (b) ধান আৰু খেৰ: ওজনৰ পাৰ্থক্য (ধান গধুৰ আৰু খেৰ পাতল — বতাহত জৰা পদ্ধতি)।

• (c) চক আৰু কয়লা: ৰং আৰু পানীত ওপঙা-বুৰ যোৱাৰ ধৰ্ম।

• (d) লোৰ টুকুৰা আৰু কাঠৰ গুড়ি: চুম্বকীয় আকৰ্ষণ ধৰ্ম (লো চুম্বকীয় পদাৰ্থ, কাঠৰ গুড়ি অচুম্বকীয়)।

• (e) বালি আৰু চাউল: কণাৰ আকাৰ আৰু ওজনৰ পাৰ্থক্য (চালনীৰে চালি বা পানীত ধুই আস্ৰাৱণ কৰি)।

৬. সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ কেনেদৰে আহৰণ কৰা হয়?

উত্তৰ: সাগৰৰ পাৰত অগভীৰ বাম গাঁত খান্দি সাগৰৰ লুণীয়া পানী আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়। সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপত পানীভাগ লাহে লাহে বাষ্পীভৱন (Evaporation) হৈ সম্পূৰ্ণ উৰি যায় আৰু গাঁতৰ তলিত কঠিন নিমখ জমা হয়। পাছত এই নিমখখিনি সংগ্ৰহ কৰি কাৰখানাত বিশুদ্ধকৰণ (Purification) কৰি খোৱা নিমখ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

৭. পৃথকীকৰণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনৰ মাপকাঠি কি?

উত্তৰ: মিশ্ৰটোত থকা উপাদানসমূহৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি (যেনে: কণাৰ আকাৰ, আকৃতি, ৰং, ওজন/ভৰ, পানীত দ্ৰৱণীয়তা, চুম্বকীয় ধৰ্ম ইত্যাদি) উপযুক্ত পৃথকীকৰণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন কৰা হয়।

৮. নদীৰ বোকা পানীৰ পৰা ফটফটীয়া পানী পাবৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা সকলোবোৰ পদ্ধতি:

১. অৱক্ষেপণ (Sedimentation): পানীখিনি কিছু সময় নলৰোৱাকৈ ৰাখি বোকাখিনি তলত জমা হ’বলৈ দিয়া (ফিটকিৰি যোগ কৰিলে ক্ষিপ্ৰ হয়)।
২. আস্ৰাৱণ (Decantation): ওপৰৰ স্বচ্ছ পানীখিনি লাহেকৈ আন পাত্ৰত বাকি লোৱা।
৩. পৰিস্ৰাৱণ (Filtration): ফিল্টাৰ কাগজ বা চাৰি তৰপীয়া ঘৰুৱা ফিল্টাৰেৰে (শিল, বালি, এঙাৰ) পানীখিনি চেকি লোৱা।
৪. ফুটোৱা (Boiling): পানীখিনি উতলাই বীজাণুমুক্ত ফটফটীয়া খোৱাপানী প্ৰস্তুত কৰা।

৯. চিত্ৰসহ পৰিস্ৰাৱণ পদ্ধতিৰ ব্যাখ্যা:

• সংজ্ঞা: কোনো জুলীয়া পদাৰ্থৰ পৰা অদ্ৰৱণীয় ক্ষুদ্ৰ গোটা কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজ বা চেকনীৰ জৰিয়তে পৃথক কৰা পদ্ধতিক পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) বোলে।

• প্ৰণালী: এখন ঘূৰণীয়া ফিল্টাৰ কাগজ দুবাৰ ভাঁজ কৰি এটা শংকু বনাই কাচৰ চুপিত বহুওৱা হয়। তাৰ পিছত কাচৰ দণ্ডৰ সহায়ত বোকাপানীখিনি চুপিত লাহে লাহে ঢালি দিলে পৰিষ্কাৰ পানীখিনি ফিল্টাৰ কাগজৰ ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰৰে পাৰ হৈ তলৰ গিলাচত জমা হয় (ইয়াক পৰিশ্ৰুত / Filtrate বোলে) আৰু বোকাখিনি ফিল্টাৰ কাগজত ৰৈ যায়।

১০. মিশ্ৰ আৰু পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ তালিকা (Table 6.2):