বল আৰু চাপ
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) বস্তুৰ গতিশীল অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাবলৈ ঠেলা বা টনা দুটা প্ৰক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ঠেলাৰ উদাহৰণ (Push):
১) স্থিৰ হৈ থকা ফুটবল এটাক খেলুৱৈয়ে ভৰিৰে লাথি মাৰি বা ঠেলি গতিশীল কৰা।
২) বন্ধ হৈ থকা দুৱাৰ এখন হাতৰে ঠেলি মেলা বা খোলা।টনাৰ উদাহৰণ (Pull):
১) কুঁৱাৰ পৰা ৰছীৰ সহায়ত পানীপূৰ্ণ বাল্টি ওপৰলৈ টানি তোলা।
২) মেজৰ ড্ৰয়াৰ এটা হাতৰে নিজৰ ফাললৈ টানি খোলা।
প্ৰশ্ন ২) বস্তুৰ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাবলৈ বল প্ৰয়োগৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ১) মাৰি থোৱা আটাৰ লদা এটাৰ ওপৰত হাত বা বেলনাৰে হেঁচা (বল) প্ৰয়োগ কৰি ৰুটি বনালে তাৰ ঘূৰণীয়া আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
২) ফুলাই থোৱা ৰবৰৰ বেলুন এটা দুই হাতৰ তলুৱাৰ মাজত লৈ চেপি ধৰিলে তাৰ আকৃতি চেপেটা হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৩) তলৰ উক্তিবোৰত খালী স্থান পূৰ কৰা:
(ক) কুঁৱাৰ পৰা পানী তুলিবলৈ আমি ৰছীডাল টানিব লাগে।
(খ) এটা আধানযুক্ত বস্তুৱে আন এটা আধানহীন বস্তুক নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) বোজাই কৰা ট্ৰলিগাড়ী এখন গতি কৰাবলৈ আমি ইয়াক ঠেলিব / টানিব লাগিব।
(ঘ) এডাল চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুৱে আন এডাল চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুক বিকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪) এজন ধনুৰ্ধাৰীয়ে তেওঁৰ ধনুখন লক্ষ্যলৈ টোৱাই টানি ধৰে। তেওঁ নিক্ষেপ কৰা কাঁড়পাত লক্ষ্যলৈ ধাৱমান হয়। এই কথাখিনিৰ আধাৰত তলত লিখা শব্দসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি তলৰ উক্তিসমূহৰ খালী ঠাইসমূহ পূৰ কৰা:
[শব্দ তালিকা: পেশীয়, স্পৰ্শ, অস্পৰ্শ, মাধ্যাকৰ্ষণ, ঘৰ্ষণ, আকৃতি, আকৰ্ষণ]
(ক) ধনুখন টানিবলৈ ধনুৰ্ধাৰীয়ে বল প্ৰয়োগ কৰে যিয়ে ইয়াৰ আকৃতি ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
(খ) ধনুখন টানিবলৈ ধনুৰ্ধাৰীয়ে প্ৰয়োগ কৰা বল পেশীয় বলৰ উদাহৰণ।
(গ) কাঁড়ডালৰ গতিশীল অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা বলবিধ হৈছে স্পৰ্শ বলৰ উদাহৰণ।
(ঘ) কাঁড়ডাল লক্ষ্যৰ ফালে গতি কৰা অৱস্থাত ইয়াৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বলবোৰ হৈছে মাধ্যাকৰ্ষণ আৰু বায়ুৰ বাবে হোৱা ঘৰ্ষণ বল।
প্ৰশ্ন ৫) তলৰ অৱস্থাসমূহত বল প্ৰয়োগ কৰা কাৰকবোৰ আৰু কোনবোৰ বস্তুৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ হৈছে সেইবোৰ চিনাক্ত কৰা। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰত বলৰ পৰিণতি উল্লেখ কৰা:
(ক) ৰস উলিয়াবলৈ হাতৰ আঙুলিৰে এটুকুৰা নেমু চেপি ধৰা।
বল প্ৰয়োগকাৰী কাৰক: হাতৰ আঙুলিৰ পেশী (পেশীয় বল)।
যাৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ হৈছে: নেমুৰ টুকুৰা।
বলৰ পৰিণতি: নেমুৰ আকৃতি সলনি হয় আৰু ভিতৰৰ পৰা ৰস ওলাই আহে।
(খ) টুথপেষ্ট টিউবৰ পৰা পেষ্ট উলিওৱা।
বল প্ৰয়োগকাৰী কাৰক: হাতৰ আঙুলিৰ পেশী (পেশীয় বল)।
যাৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ হৈছে: টুথপেষ্টৰ টিউব।
বলৰ পৰিণতি: টিউবটো চেপেটা হৈ তাৰ আকৃতি সলনি হয় আৰু পেষ্ট ওলাই আহে।
(গ) বেৰৰ হাঁকোটাৰ পৰা ওলোমাই থোৱা স্প্ৰিং এডালৰ আনটো মূৰত গধুৰ ভাৰ এটা ওলোমাই ৰখা হৈছে।
বল প্ৰয়োগকাৰী কাৰক: ওলোমাই ৰখা ভাৰ বা ওজন (মাধ্যাকৰ্ষণ জনিত নিম্নমুখী বল)।
যাৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ হৈছে: স্প্ৰিংডাল।
বলৰ পৰিণতি: স্প্ৰিংডাল প্ৰসাৰিত হৈ তাৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু আকৃতি সলনি হয়।
(ঘ) নিৰ্দিষ্ট উচ্চতাত প্ৰতিষ্ঠাপিত দণ্ড এডাল অতিক্ৰম কৰিবলৈ খেলুৱৈ এজনে জঁপিওৱা।
বল প্ৰয়োগকাৰী কাৰক: খেলুৱৈজনৰ শৰীৰ আৰু ভৰিৰ পেশী (পেশীয় বল)।
যাৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ হৈছে: খেলুৱৈজনৰ নিজৰ শৰীৰ।
বলৰ পৰিণতি: খেলুৱৈজনৰ গতি-অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু তেওঁ ওপৰলৈ গতি কৰি দণ্ডডাল অতিক্ৰম কৰে।
প্ৰশ্ন ৬) কমাৰে উত্তপ্ত লোৰ টুকুৰা হাতুৰীৰে পিটি সঁজুলি তৈয়াৰ কৰে। হাতুৰীৰে মৰিয়াওঁতে বলে কেনেকৈ লোৰ টুকুৰাৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰ: কমাৰে যেতিয়া হাতুৰীৰে উত্তপ্ত লোৰ টুকুৰাত প্ৰহাৰ কৰে, তেতিয়া হাতুৰীৰ দ্বাৰা লোৰ টুকুৰাটোৰ ওপৰত প্ৰচণ্ড পেশীয় আৰু ঘাত বল প্ৰয়োগ হয়। উত্তপ্ত অৱস্থাত লো নমনীয় হৈ থকাৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰা এই বলে লোৰ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায় আৰু ক্ৰমে চেপেটা কৰি কমাৰে বিচৰা সঁজুলিৰ আকৃতিত গঢ় দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৭) ফুলাই থোৱা বেলুন এটা সাংশ্লেষিক কাপোৰ এটুকুৰাৰে ঘঁহি লৈ, বেৰত হেঁচি ধৰা হ’ল। দেখা গ’ল যে বেলুনটো বেৰত লাগি ধৰিছে। বেলুন আৰু বেৰখনৰ মাজৰ আকৰ্ষণত কি বলে ভূমিকা লৈছে?
উত্তৰ: স্থিতি বৈদ্যুতিক বল (Electrostatic force)। সাংশ্লেষিক কাপোৰেৰে ঘঁহি দিয়াৰ ফলত বেলুনটোত বৈদ্যুতিক আধানৰ সৃষ্টি হয়। যেতিয়া এই আধানযুক্ত বেলুনটো আধানহীন বেৰখনৰ সংস্পৰ্শলৈ নিয়া হয়, তেতিয়া স্থিতি বৈদ্যুতিক বলৰ বাবে বেলুন আৰু বেৰৰ মাজত আকৰ্ষণ ঘটে আৰু বেলুনটো বেৰত লাগি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৮) মাটিৰ পৰা কিছু ওপৰত হাতেৰে দাঙি ধৰি থকা অৱস্থাত পানীপূৰ্ণ বাল্টি এটাত ক্ৰিয়াশীল বলবোৰ চিনাক্ত কৰা। বাল্টিটোৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বলসমূহে কিয় ইয়াৰ গতি-অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাব পৰা নাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ক্ৰিয়াশীল বলসমূহ:
১) হাতৰ দ্বাৰা ওপৰলৈ প্ৰয়োগ কৰা পেশীয় বল (ঊৰ্ধ্বমুখী বল)।
২) পৃথিৱীয়ে বাল্টি আৰু পানীক তললৈ টানি থকা মাধ্যাকৰ্ষণ বল (নিম্নমুখী বল / ওজন)।গতি-অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন নোহোৱাৰ কাৰণ:
ওপৰলৈ প্ৰয়োগ কৰা পেশীয় বল আৰু তললৈ ক্ৰিয়া কৰা মাধ্যাকৰ্ষণ বলৰ মান পৰস্পৰ সমান আৰু বিপৰীতমুখী. ফলস্বৰূপে বাল্টিটোৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা মুঠ লব্ধ বল (Net Resultant Force) শূন্য হয়। কোনো অসন্তুলিত বল নথকাৰ বাবে বাল্টিটোৰ গতি-অৱস্থাৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নঘটে আৰু ই হাতত স্থিৰ হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ৯) কক্ষপথত স্থাপনৰ বাবে ৰকেট এটা ওপৰলৈ নিক্ষেপ কৰা হৈছে। নিক্ষেপস্থলী এৰাৰ পাছমুহূৰ্ততে ৰকেটৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বল দুবিধৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
১) পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ ফালে তললৈ ক্ৰিয়া কৰা মাধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational force)।
২) বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে গতি কৰোঁতে গতিৰ বিপৰীতে বাধা দিয়া বায়ুৰ ঘৰ্ষণ বল (Frictional force / Air resistance)।
প্ৰশ্ন ১০) ড্ৰপাৰ এটাৰ খোলা মূৰটো পানীত ডুবাই ৰাখি ইয়াৰ বাল্বটো চেপি ধৰিলে ভিতৰৰ বায়ুখিনি বুদ্বুদ আকাৰে ওলাই যোৱা দেখা যায়। আনহাতে বাল্বৰ ওপৰৰ চাপ নাইকিয়া কৰিলে ভিতৰলৈ পানী সোমাই আহে। ড্ৰপাৰৰ ভিতৰলৈ পানী সোমাই যোৱাৰ কাৰণ হৈছে—
(ক) পানীৰ চাপ
(খ) পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ বল
(গ) ৰবৰৰ বাল্বটোৰ আকৃতি
(ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ
➔ উত্তৰ: (ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ
(কাৰণ: বাল্বৰ চাপ এৰি দিয়াৰ লগে লগে ড্ৰপাৰৰ ভিতৰৰ বায়ুৰ চাপ কমি যায় আৰু বাহিৰৰ বায়ুমণ্ডলে পানীৰ পৃষ্ঠত প্ৰয়োগ কৰা অধিক চাপে পানীক ড্ৰপাৰৰ ভিতৰলৈ ঠেলি সুমুৱাই দিয়ে।)