সংবিধান
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
সংবিধানৰ অৰ্থ আৰু ধাৰণা: লেটিন শব্দ ‘Constitutio’ (অৰ্থ: নিয়ম বা আদেশ) ৰ পৰা ‘Constitution’ শব্দৰ উৎপত্তি। ৰাষ্ট্ৰ এখন পৰিচালনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নীতি-নিয়ম আৰু সৰ্বোচ্চ আইনৰ সমষ্টিকেই সংবিধান বোলে।
সংবিধানৰ প্ৰয়োজনীয়তা: ৰাষ্ট্ৰত অৰাজকতা ৰোধ কৰা, চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগৰ (কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল, ন্যায়পালিকা) ক্ষমতা নিৰ্ধাৰণ কৰা, নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা আৰু নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰা।
সংবিধানৰ প্ৰকাৰসমূহ:
লিখিত সংবিধান: লিখিত ৰূপত সংকলিত থাকে (যেনে: ভাৰত, আমেৰিকা)। আমেৰিকাৰ সংবিধান বিশ্বৰ প্ৰথম লিখিত সংবিধান।
অলিখিত সংবিধান: পৰম্পৰা আৰু প্ৰথাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চলে (যেনে: ইংলেণ্ড)।
নমনীয়, অনমনীয় আৰু মিশ্ৰিত সংবিধান: সহজে সংশোধন হ’লে নমনীয় (ইংলেণ্ড), জটিল পদ্ধতি হ’লে অনমনীয় (আমেৰিকা), আৰু দুয়োটাৰ সংমিশ্ৰণ হ’ল ভাৰতীয় সংবিধান।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ ঐতিহাসিক নিৰ্মাণ:
১৯৪৬ চনত গঠিত সংবিধান সভাৰ সভাপতি আছিল ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ।
৭ জনীয়া খচৰা কমিটিৰ সভাপতি আছিল ড° ভীমৰাও আম্বেদকাৰ।
২ বছৰ ১১ মাহ ১৮ দিনৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ অন্তত ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত গৃহীত হয় আৰু ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়।
সংবিধান প্ৰণয়নত অসমৰ ভূমিকা:
চৈয়দ মহম্মদ ছাদুল্লা খচৰা কমিটিৰ সদস্য আছিল।
গোপীনাথ বৰদলৈৰ নেতৃত্বত গঠিত উপ-সমিতিৰ পৰামৰ্শ মতেই অসম আৰু উত্তৰ-পূবৰ জনজাতীয় লোকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ অনুসূচী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ:
বিশ্বৰ আটাইতকৈ দীৰ্ঘতম লিখিত সংবিধান (৪৪৮ অনুচ্ছেদ, ২৫ অধ্যায়, ১২ অনুসূচী)।
সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য।
সংসদীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থা (ৰাষ্ট্ৰপতি নামমাত্ৰ আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী প্ৰকৃত প্ৰধান)।
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু এককেন্দ্ৰিক ব্যৱস্থাৰ সংমিশ্ৰণ (অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ)।
তিনিখন তালিকাৰে ক্ষমতাৰ বিভাজন: কেন্দ্ৰীয় তালিকা (৯৭ টা বিষয়), ৰাজ্যিক তালিকা (৬৬ টা বিষয়), সমৱৰ্তী তালিকা (৪৭ টা বিষয়)।
৬ টা মৌলিক অধিকাৰ আৰু ১১ টা মৌলিক কৰ্তব্য।
সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ (১৮ বছৰ)।
জৰুৰীকালীন ক্ষমতা (৩৫২, ৩৫৬ আৰু ৩৬০ নং অনুচ্ছেদ)।
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
অনুশীলনী — ১
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) সংবিধান বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰ এখন সুকলমে পৰিচালনা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সৰ্বোচ্চ মৌলিক নীতি-নিয়ম, বিধি-ব্যৱস্থা আৰু আইন-কানুনৰ সমগ্ৰ সমষ্টিক সংবিধান (Constitution) বোলে। ইয়াক ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ আইন আৰু মৌলিক আইনৰ উৎস বোলা হয়।
(খ) সংবিধান কেই প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: লিখিত আৰু অলিখিত ৰূপৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সংবিধান প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ— লিখিত সংবিধান আৰু অলিখিত সংবিধান। তদুপৰি সংশোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত সংবিধান তিনি প্ৰকাৰৰ— নমনীয়, অনমনীয় আৰু মিশ্ৰিত সংবিধান।
(গ) কোনখন দেশত সৰ্বপ্ৰথম লিখিত সংবিধান প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত (USA)।
(ঘ) অলিখিত সংবিধান থকা দেশ এখনৰ নাম লিখা.
উত্তৰ: ইংলেণ্ড (যুক্তৰাজ্য – UK)।
(ঙ) সংবিধানৰ যিকোনো একটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: সংবিধানে চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগ— বিধানমণ্ডল, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকাৰ ক্ষমতা, কাৰ্যাৱলী আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক নিৰ্ধাৰণ কৰে।
২. সংবিধানৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
১) সুশাসন আৰু শৃংখলা: এখন দেশত বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু ভাষাৰ লোক বাস কৰে। সংবিধানে নীতি-নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰি এই ভিন্নতাৰ মাজতো দেশত একতা আৰু সুশাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
২) চৰকাৰৰ ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ: সংবিধানে চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগৰ (কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকা) ক্ষমতা নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়ে যাতে কোনো অংগই ক্ষমতাৰ অপপ্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰে।
৩) মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষা: দেশৰ নাগৰিকসকলৰ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰে আৰু আইনগতভাৱে সুৰক্ষা দিয়ে।
৪) গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচন: নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া আৰু স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ কাৰ্যাৱলী সুনিশ্চিত কৰে।
৫) আদৰ্শ প্ৰতিফলন: সংবিধানৰ জৰিয়তে এখন ৰাষ্ট্ৰৰ লক্ষ্য, উদ্দেশ্য আৰু গণতান্ত্ৰিক আদৰ্শ প্ৰতিফলিত হয়।
৩. চমু টোকা লিখা:
(ক) অলিখিত সংবিধান (Unwritten Constitution):
যিবোৰ সংবিধান কোনো নিৰ্দিষ্ট সভা বা সময়ে বিধিবদ্ধভাৱে লিখিত ৰূপত সংকলন কৰা নাই, বৰঞ্চ দেশখনৰ পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি, প্ৰথা আৰু আদালতৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চলি থাকে, তেনে সংবিধানক অলিখিত সংবিধান বোলে। যেনে— ইংলেণ্ডৰ সংবিধান।
(খ) লিখিত সংবিধান (Written Constitution):
যি সংবিধানৰ নীতি-নিয়ম আৰু আইনসমূহ এক নিৰ্দিষ্ট পুথি বা দলিলৰ ৰূপত লিখিত অৱস্থাত থাকে, যাৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰণেতা আৰু প্ৰণয়ন কাল থাকে, তাকে লিখিত সংবিধান বোলে। যেনে— ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধান।
অনুশীলনী — ২
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) ভাৰতৰ সংবিধান সভাৰ সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰ: ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ (Dr. Rajendra Prasad)।
(খ) ভাৰতৰ সংবিধানৰ খচৰা কমিটিত থকা অসমৰ একমাত্ৰ সদস্যজনৰ নাম কি?
উত্তৰ: চৈয়দ মহম্মদ ছাদুল্লা (Sir Syed Muhammad Saadulla)।
(গ) ভাৰতক কিয় ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ (Quasi-Federal) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজন, স্বতন্ত্ৰ ন্যায়ালয় আদি যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য থকাৰ সমান্তৰালভাৱে শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ, একক নাগৰিকত্ব আৰু জৰুৰীকালীন ক্ষমতাৰ দৰে একাত্মক (এককেন্দ্ৰিক) বৈশিষ্ট্যও আছে। এইদৰে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু একাত্মক দুয়োটা ব্যৱস্থাৰ সংমিশ্ৰণ থকা বাবে ভাৰতক ‘অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ বোলা হয়।
(ঘ) ভাৰতীয় সংবিধানৰ চূড়ান্ত ৰূপত কেইগৰাকী সদস্যই স্বাক্ষৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ২৮৪ গৰাকী সদস্যই (১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত)।
(ঙ) ভাৰতীয় সংবিধান অনুসৰি জৰুৰী অৱস্থা কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: তিন প্ৰকাৰৰ— ১) জাতীয় জৰুৰী অৱস্থা (অনুচ্ছেদ ৩৫২), ২) ৰাজ্যিক জৰুৰী অৱস্থা বা ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন (অনুচ্ছেদ ৩৫৬), আৰু ৩) আৰ্থিক জৰুৰীকালীন অৱস্থা (অনুচ্ছেদ ৩৬০)।
২. কি কি পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হ’লে ভাৰতীয় সংবিধান অনুসৰি দেশত জৰুৰী অৱস্থা ঘোষণা কৰিব পাৰি?
উত্তৰ:
১) জাতীয় জৰুৰী অৱস্থা (৩৫২ নং অনুচ্ছেদ): কোনো বিদেশী শত্ৰুৱে ভাৰত আক্ৰমণ কৰিলে বা যুদ্ধৰ ভাবুকি দিলে নাইবা দেশত আভ্যন্তৰীণ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টি হ’লে।
২) ৰাজ্যিক জৰুৰী অৱস্থা / ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন (৩৫৬ নং অনুচ্ছেদ): কোনো ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন কাৰ্য সংবিধানৰ নিয়ম অনুসৰি নচলিলে বা সাংবিধানিক অচলাৱস্থাৰ সৃষ্টি হ’লে।
৩) আৰ্থিক জৰুৰী অৱস্থা (৩৬০ নং অনুচ্ছেদ): সমগ্ৰ দেশ বা কোনো ৰাজ্যৰ আৰ্থিক স্থায়িত্ব আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা গুৰুতৰভাৱে বিপন্ন হ’লে।
৩. ভাৰতীয় সংবিধানৰ যিকোনো তিনিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
১) বিশ্বৰ দীৰ্ঘতম লিখিত সংবিধান: ইয়াত বৰ্তমান ৪৪৮ টা অনুচ্ছেদ, ২৫ টা অধ্যায় আৰু ১২ টা অনুসূচী আছে।
২) নমনীয় আৰু অনমনীয়ৰ মিশ্ৰণ: সংবিধানৰ কিছুমান সাধাৰণ বিষয় সহজে আৰু কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় জটিল পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰিব পাৰি।
৩) সাৰ্বভৌম আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ: ভাৰত কোনো বিদেশী শক্তিৰ অধীন নহয় আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ দৃষ্টিত সকলো ধৰ্ম সমান।
৪. ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণয়ন সন্দৰ্ভত অসমৰ অৱদান বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
১) চৈয়দ মহম্মদ ছাদুল্লা: সংবিধানৰ ৭ জনীয়া খচৰা কমিটিৰ (Drafting Committee) অন্যতম সন্মানীয় সদস্য হিচাপে সংবিধান প্ৰস্তুতিত সক্ৰিয় ভূমিকা লয়।
২) লোকপ্ৰিয় গোপীনাথ বৰদলৈ: উত্তৰ-পূব সীমান্ত জনজাতীয় উপ-সমিতিৰ সভাপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি জনজাতীয় লোকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সংবিধানত পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ অনুসূচী অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত ঐতিহাসিক ভূমিকা পালন কৰে।
৩) অন্যান্য বৰেণ্য সদস্যসকল: নিবাৰণ চন্দ্ৰ লস্কৰ, ধৰণীধৰ বসুমতাৰী, জে. জে. এম. নিকলছ ৰয়, কুলধৰ চলিহা, ৰোহিণী কুমাৰ চৌধুৰী, আৰু আব্দুৰ ৰৌফে সংবিধান সভাত অসমৰ হৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়।
অনুশীলনী — ৩
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) সংবিধানৰ সংশোধন মানে কি বুজা?
উত্তৰ: দেশৰ পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ লগত সংগতি ৰাখি সংবিধানৰ কোনো অধ্যায়, অনুচ্ছেদ বা অনুসূচীত নতুন নিয়ম সংযোজন কৰা বা পুৰণি কোনো নিয়ম সলনি/বাতিল কৰা সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াকে সংবিধান সংশোধন (Constitutional Amendment) বোলে।
(খ) কোনটো সংশোধনীৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সংবিধানত বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ৮৬ তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে (২০০২ চনত, ২১-A অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৬ ৰ পৰা ১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে)।
(গ) ৪২ তম সংবিধান সংশোধনীৰ যোগেদি ভাৰতৰ সংবিধানত কি কি বিষয় সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল?
উত্তৰ:
১) সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ‘সমাজবাদী’ (Socialist) আৰু ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ (Secular) শব্দ দুটা সংযোজন কৰা হৈছিল।
২) নাগৰিকসকলৰ বাবে সংবিধানৰ চতুৰ্থ(ক) অধ্যায়ৰ ৫১(ক) অনুচ্ছেদত ‘মৌলিক কৰ্তব্য’ (Fundamental Duties) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
২. ভাৰতৰ সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাৰ তিনিটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
১) প্ৰস্তাৱনাই ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল আদৰ্শ, লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰে (সংবিধানৰ পথ প্ৰদৰ্শক)।
২) ভাৰতক এখন সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য হিচাপে ঘোষণা কৰে।
৩) সকলো নাগৰিকৰ বাবে ন্যায় (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক), চিন্তা আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ সুনিশ্চিত কৰাৰ সংকল্প লয়।
৩. অসমৰ বাবে ভাৰতীয় সংবিধানে আগবঢ়োৱা বিশেষ ব্যৱস্থাবোৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ:
১) ষষ্ঠ অনুসূচী আৰু জিলা স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ: সংবিধানৰ ২৪৪(২) আৰু ২৭৫(১) অনুচ্ছেদ তথা ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অধীনত অসমৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ স্বতন্ত্ৰ ঐতিহ্য আৰু সংস্কৃতি ৰক্ষাৰ বাবে স্বায়ত্তশাসিত জিলা পৰিষদ (কাৰ্বি আংলং, ডিমা হাচাও, বিটিআৰ) গঠন কৰা হৈছে।
২) ভূমি আৰু সংস্কৃতিৰ সুৰক্ষা: জনজাতীয় লোকৰ মাটিৰ অধিকাৰ আৰু ঐতিহ্য সুৰক্ষিত কৰিবলৈ কেন্দ্ৰৰ পৰা পোনপটীয়া বিত্তীয় অনুদানৰ ব্যৱস্থা আছে।
৩) ৩৭১(খ) অনুচ্ছেদৰ ব্যৱস্থা: অসম বিধানসভাত জনজাতীয় অঞ্চলসমূহৰ প্ৰতিনিধিৰে গঠিত বিশেষ পৰামৰ্শদাতা সমিতি গঠনৰ কৰ্তৃত্ব ৰাষ্ট্ৰপতিক প্ৰদান কৰা হৈছে।
অতিৰিক্ত: “সংবিধানক কিয় জীৱন্ত দলিল (Living Document) বোলা হয়?”
উত্তৰ: সমাজ আৰু সময় স্থিৰ নহয়, পৰিৱৰ্তনশীল। সময়ৰ ন-ন প্ৰয়োজন আৰু প্ৰত্যাশা অনুসৰি সংবিধানৰ মূল নীতি অটুট ৰাখি সংশোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ইয়াক পৰিৱৰ্তন আৰু নৱীকৰণ কৰি জীয়াই ৰাখিব পাৰি। কোনো জড় বা অপৰিৱৰ্তনীয় নথকা বাবেই সংবিধানক ‘জীৱন্ত দলিল’ বোলা হয়।