মধ্যযুগৰ অসম
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
মধ্যযুগৰ সময়সীমা: ১২২৮ খ্ৰীষ্টাব্দত চুকাফাৰ অসম আগমনৰ পৰা ১৮২৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধিলৈকে সময়ছোৱাক অসমৰ ইতিহাসৰ ‘মধ্যযুগ’ বোলা হয়।
মধ্যযুগৰ প্ৰধান ৰাজ্যসমূহ:
চুতীয়া ৰাজ্য: উত্তৰপাৰে সোৱণশিৰিৰ পৰা দক্ষিণপাৰে দিচাং নদীৰ পূবলৈ বিস্তৃত। ৰাজধানী: শদিয়া। প্ৰথম ৰজা বীৰপাল, শ্ৰেষ্ঠ ৰজা ৰত্নধ্বজপাল (গৌৰীনাৰায়ণ)। উপাস্য দেৱী: কেঁচাইখাইতী গোঁসানী (তাম্ৰেশ্বৰী মাই)। ১৫২৩ খ্ৰীঃত আহোমৰ অধীনলৈ যায়।
ভূঞাসকল: স্থানীয় ভূ-স্বামী বিষয়া। বাৰখন গাঁৱৰ গোটৰ মুৰব্বীক ‘বাৰভূঞা’ আৰু কম গাঁৱৰ মুৰব্বীক ‘সৰুভূঞা’ বোলা হৈছিল। শিৰোমণি ভূঞা চণ্ডীবৰৰ বংশতেই মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ জন্ম হয়।
কছাৰী ৰাজ্য: দিখৌৰ পৰা কপিলী আৰু বৰ্তমান উত্তৰ কাছাৰলৈ বিস্তৃত। ৰাজধানী: প্ৰথমে ডিমাপুৰ, পিছত মাইবং আৰু শেষত খাচপুৰ। ৰজা মহামাণিক্যৰ পৃষ্ঠপোষকতাত মাধৱ কন্দলীয়ে ‘সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ’ ৰচনা কৰে।
কামৰূপ-কমতা আৰু কোচ ৰাজ্য: বিশ্বসিংহই প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শ্ৰেষ্ঠ ৰজা নৰনাৰায়ণ আৰু মহাবীৰ সেনাপতি চিলাৰায়। ৰাজধানী: কোচবিহাৰ। কামাখ্যা মন্দিৰ আৰু হয়গ্ৰীৱ-মাধৱ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰোৱায়। পিছত কোচবিহাৰ আৰু কোচ হাজো হিচাপে বিভক্ত হয়।
আহোম সাম্ৰাজ্য (১২২৮-১৮২৬ খ্ৰীঃ): পাটকাই পাৰ হৈ অহা চাওলুং চুকাফাই ১২৫৩ খ্ৰীঃত চৰাইদেউত প্ৰথম ৰাজধানী স্থাপন কৰে। মুঠ ৩৯ জন স্বৰ্গদেৱে ৬০০ বছৰ শাসন কৰে।
আহোম প্ৰশাসন আৰু ব্যৱস্থা:
৫ জনীয়া মন্ত্ৰীসভা: বৰগোঁহাই, বুঢ়াগোঁহাই, বৰপাত্ৰগোঁহাই, বৰফুকন (নামনি অসমৰ ৰাজ্যপাল) আৰু বৰবৰুৱা।
পাইক প্ৰথা: ১৫-৫০ বছৰৰ প্ৰতিজন সক্ষম পুৰুষ পাইক আছিল। ৩-৪ জনৰ গোটৰ পৰা পালপাতি ৰজাৰ ঘৰত শ্ৰমদান আৰু যুদ্ধত সেৱা দিছিল। বাবদ ২ পুৰা খাজনাবিহীন গা-মাটি পাইছিল।
পচা প্ৰথা: পাহাৰীয়া জনজাতিসকলক (নগা, ডফলা, ভোট) উপহাৰ দি আক্ৰমণ ৰোধ কৰা শান্তি চুক্তি।
ঐতিহাসিক ঘটনাৱলী:
শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (১৬৭১ খ্ৰীঃ): লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত মোগল সেনাপতি ৰামসিংহক পৰাস্ত কৰা হয়।
ইটাখুলিৰ যুদ্ধ (১৬৮২ খ্ৰীঃ): গদাধৰ সিংহৰ দিনত মোগলক চিৰদিনৰ বাবে মানাহ নদীৰ সিপাৰলৈ খেদি পঠোৱা হয়।
চৰাইদেউৰ মৈদাম: আহোম স্বৰ্গদেউসকলৰ সমাধি ক্ষেত্ৰ (UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ)।
বুৰঞ্জী সাহিত্য: আহোমসকলৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ লিখিত ঐতিহাসিক অৱদান।
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Solutions)
অনুশীলনী — ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) শদিয়া কোন ৰাজবংশৰ শাসনকেন্দ্ৰ আছিল?
উত্তৰ: চুতীয়া ৰাজবংশৰ।
(খ) ভূঞাসকল কোন আছিল?
উত্তৰ: ভূঞাসকল আছিল প্ৰাচীন কামৰূপ আৰু কমতা ৰাজ্যৰ মাটিৰ গৰাকী বা ভূ-স্বামী বিষয়া, যিসকলে নিজ নিজ এলেকাত স্বতন্ত্ৰ প্ৰশাসন আৰু বিচাৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল।
(গ) ভূঞাসকলে কেতিয়াৰপৰা মধ্য অসমৰ এক উল্লেখযোগ্য ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে মূৰ ডাঙি উঠিছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যৰ বিভাজন আৰু কমতা ৰাজ্যৰ ৰজা সন্ধ্যাৰ দুৰ্বল শাসনকালৰ সময়ৰ পৰা (১৩শ শতিকাৰ পৰা) ভূঞাসকলে মধ্য অসমত এক উল্লেখযোগ্য ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে মূৰ ডাঙি উঠিছিল।
(ঘ) ডিমাপুৰ আৰু মাইবঙত কোন ৰাজবংশই শাসন কৰিছিল?
উত্তৰ: কছাৰী (ডিমাচা) ৰাজবংশই।
(ঙ) কোন ৰাজবংশৰ পৃষ্ঠপোষকতাত সুকবি নাৰায়ণদেৱে অসমীয়া ভাষাত পদ্মপুৰাণ ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: কোচ ৰাজবংশৰ পৃষ্ঠপোষকতাত।
২। কেঁচাইখাইতী গোঁসানীক কিয় তাম্ৰেশ্বৰী বুলিও জনা যায়?
উত্তৰ: চুতীয়াসকলৰ উপাস্য দেৱী কেঁচাইখাইতী গোঁসানীৰ শদিয়াত থকা ঐতিহাসিক মন্দিৰটোৰ মূধচ বা চালখন তামেৰে আবৃত (তামৰ পাতেৰে সজা) আছিল। সেয়েহে কেঁচাইখাইতী গোঁসানীক ‘তাম্ৰেশ্বৰী মাই’ আৰু মন্দিৰটোক ‘তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ’ বুলি জনা যায়।
৩। ভূঞাসকলক কিয় বাৰভূঞা আৰু সৰুভূঞা— এই দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ:
যিবোৰ ভূঞাৰ অধীনত ৰাজহ সংগ্ৰহৰ বাবে বাৰখন গাঁৱেৰে গঠিত একোটা গোট আছিল, সেই মুৰব্বী বিষয়াজনক ‘বাৰভূঞা’ বোলা হৈছিল।
আনহাতে যিবোৰ ভূঞাৰ অধীনত বাৰখনতকৈ কম গাঁও থকা গোট আছিল, সেই বিষয়াজনক ‘চোট-ভূঞা বা সৰু-ভূঞা’ বোলা হৈছিল।
৪। কোচ ৰাজ্যখনৰ বিভাজন কিয় হৈছিল? বিভাজনৰ পিছত গঢ়ি উঠা শাসনকেন্দ্ৰ দুটা কি কি আছিল?
উত্তৰ:
বিভাজনৰ কাৰণ: মহাৰাজ নৰনাৰায়ণৰ মৃত্যুৰ পিছত কোচ ৰাজপৰিয়ালৰ মাজত ৰাজসিংহাসন আৰু ক্ষমতা দখলক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা গৃহকন্দলৰ বাবে কোচ ৰাজ্যখন বিভক্ত হৈছিল।
** শাসনকেন্দ্ৰ দুটা:**
১) কোচবিহাৰ (পশ্চিম অংশত — নৰনাৰায়ণৰ পুত্ৰ লক্ষ্মীনাৰায়ণৰ অধীনত)
২) কোচ হাজো (পূব অংশত — চিলাৰayৰ পুত্ৰ ৰঘুদেৱৰ অধীনত)।
৫। অসমৰ স্থাপত্য-ভাস্কৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত কোচসকলৰ অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১) কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণ আৰু চিলাৰায়ে বিখ্যাত কামাখ্যা মন্দিৰ পুনৰ নিৰ্মাণ আৰু সংস্কাৰ কৰাইছিল।
২) হাজোৰ অপৰূপ স্থাপত্য শৈলীৰ হয়গ্ৰীৱ-মাধৱ মন্দিৰ আৰু মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ কোচ ৰজাসকলৰ দিনতেই নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৩) কোচবিহাৰৰ পৰা নাৰায়ণপুৰলৈ ঐতিহাসিক গোহাঁই কমল আলি নিৰ্মাণ কৰাইছিল।
৪) শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱক পৃষ্ঠপোষকতা কৰি নৱবৈষ্ণৱ সংস্কৃতি আৰু সত্ৰীয়া স্থাপত্যৰ বিকাশ ঘটাইছিল।
অনুশীলনী — ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) আহোমসকলে অসমত কোন দিশেৰে প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু ক’ত প্ৰথম ৰাজধানী স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: আহোমসকলে ব্ৰহ্মদেশৰ মাওলুং ৰাজ্যৰ পৰা আহি পূব দিশৰ পাটকাই পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি অসমত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু ১২৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত চৰাইদেউত প্ৰথম ৰাজধানী স্থাপন কৰিছিল।
(খ) মীৰজুমলাৰ লগত অহা লেখকজনৰ নাম কি?
উত্তৰ: চিহাবুদ্দিন তালিচ (তেওঁ ‘তাৰিখ-ই-আসাম’ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল)।
(গ) আহোমসকলে সীমান্তৱৰ্তী পাহাৰীয়া জাতিবোৰৰ লগত কৰা বন্দোবস্তটোক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: ‘পচা’ (Posa) ব্যৱস্থা।
(ঘ) আহোমসকলে বুৰঞ্জী প্ৰথমতে কোনটো ভাষাত লিখিছিল?
উত্তৰ: টাই-আহোম (Tai-Ahom) ভাষাত (পাছলৈ অসমীয়া ভাষাত)।
২। ১৬০৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা ১৬৭০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ সময়ছোৱাক কিয় আহোম শাসনৰ সংকটকাল বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ:
এই সময়ছোৱাত আহোম সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সঘনে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰু সংঘাত হৈছিল (আহোম-মোগল সংঘাত)। মোগল সেনাপতি মীৰজুমলাই আহোমৰ ৰাজধানী গড়গাঁও দখল কৰিছিল আৰু আহোমসকলে ঘিলাঝাৰীঘাটৰ অপমানজনক সন্ধি কৰিবলগীয়া হৈছিল। পশ্চিম সীমা বাৰে বাৰে সংকুচিত হৈ আহোম ৰাজ্যৰ অস্তিত্বলৈ চৰম সংকট নামি আহিছিল বাবে এই সময়ছোৱাক আহোম শাসনৰ সংকটকাল বোলা হয়।
৩। আহোম ৰাজ্য কিয় ক্ৰমান্বয়ে দুৰ্বল হৈ পৰিছিল?
উত্তৰ:
১) ৰাজপৰিয়াল আৰু উচ্চপদস্থ মন্ত্ৰী-বিষয়াসকলৰ মাজত অহৰহ চলা ক্ষমতাকেন্দ্ৰিক গৃহকন্দল।
২) ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ বাবে হোৱা ভয়াবহ মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ।
৩) নামনি অসমত হোৱা দন্দুৱাদ্ৰোহ।
৪) মান সৈন্যৰ (বাৰ্মাৰ) তিনিটাকৈ বৰ্বৰ আৰু ধংসাত্মক আক্ৰমণ।
৫) পাইক প্ৰথা দুৰ্বল হৈ পৰা আৰু অৰ্থনৈতিক সংকট।
৪। প্ৰতিজন পাইকে কিহৰ বাবে দুপুৰাকৈ খাজনাবিহীন মাটি খেতি কৰিবলৈ পাইছিল?
উত্তৰ: আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰতিজন সক্ষম পাইকে ৰাজ্য আৰু ৰজাৰ ঘৰত কোনো দৰমহা নোলোৱাকৈ শ্ৰমদান কৰা আৰু যুদ্ধৰ সময়ত সৈনিক হিচাপে দেশ ৰক্ষাৰ দায়িত্ব পালন কৰাৰ বাবদ ৰজাৰ ফালৰ পৰা দুপুৰাকৈ খাজনাবিহীন (কৰমুক্ত) ‘গা-মাটি’ খেতি কৰিবলৈ পাইছিল।
৩. অতিৰিক্ত ঐতিহাসিক তথ্য
ঐতিহাসিক পুখুৰীসমূহ:
জয়সাগৰ পুখুৰী: স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহই নিজ মাতৃ সতী জয়মতীৰ পৱিত্ৰ সোঁৱৰণত খন্দাইছিল।
শিৱসাগৰ পুখুৰী: বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱীয়ে স্বামী স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহৰ নামত খন্দাইছিল।
গৌৰীসাগৰ পুখুৰী: বৰকুঁৱৰী ফুলেশ্বৰী দেৱীয়ে খন্দাইছিল।
শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (১৬৭১ খ্ৰীঃ): লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত মোগল সেনাপতি ৰামসিংহক শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত কৰি অসমৰ স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰখা হৈছিল।
চৰাইদেউৰ মৈদাম: আহোম স্বৰ্গদেউ আৰু ৰাণীসকলৰ পৱিত্ৰ সমাধি ক্ষেত্ৰ, যাক ২০২৪ চনত UNESCO-এ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ (World Heritage Site) হিচাপে স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।