১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)

• উত্তৰ ভাৰতৰ প্ৰাদেশিক ৰাজ্যসমূহ:

  1. কাশ্মীৰ: ১৩৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত চামচুদ্দিন শ্বাহমীৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা আছিল জইন-উল-আবিদিন (প্ৰজাহিতৈষী, বয়নশিল্প, কাগজ নিৰ্মাণ আৰু কাঠৰ দলং নিৰ্মাতা)। ১৫৮৫ চনত আকবৰে মোগল সাম্ৰাজ্যভুক্ত কৰে।

  2. মেৱাৰ: গুহিলা আৰু ছিছোদীয়া ৰাজপুতসকলৰ ৰাজ্য (ৰাজধানী: চিত্তোৰগড়)। প্ৰধান শাসক: মহাৰাণা কুম্ভ (কুম্ভলগড় দুৰ্গ, কুম্ভস্বামী মন্দিৰ নিৰ্মাতা), মহাৰাণা সংগ (১৫২৭ চনত বাবৰৰ সৈতে খানৱাৰ যুদ্ধ) আৰু মহাৰাণা প্ৰতাপ (১৫৭৬ চনত আকবৰৰ সৈতে হলদিঘাটৰ যুদ্ধ)।

  3. জৌনপুৰ: মালিক শ্বৰৱৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা শ্বাৰকী ৰাজবংশ। শ্ৰেষ্ঠ ৰজা চুলতান ইব্ৰাহিম শ্বাহ। শ্বাৰকী স্থাপত্যশৈলী (আতালা মছজিদ, লাল দৰৱাজা) আৰু ‘খায়াল’ সংগীতশৈলীৰ বিকাশ।

• পশ্চিম আৰু মধ্য ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ:

1. গুজৰাট: সমৃদ্ধিশালী বাণিজ্যিক ৰাজ্য। সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা মহমুদ বাঘাৰা। ৰাজধানী: আহমেদাবাদ (জামা মছজিদ, তিন দৰৱাজা নিৰ্মাতা)।

2. মালৱ: নৰ্মদা আৰু তাপ্তি নদীৰ মাজৰ ৰাজ্য (ৰাজধানী: মাণ্ডু)। প্ৰতিষ্ঠাপক দিশৱাৰ খান ঘোৰী। খালজি শাসক গিয়াস-উদ্দীনৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত ‘জাহাজ মহল’ বিখ্যাত।

• দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰাদেশিক ৰাজ্যসমূহ:

1. বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য (১৩৩৬ খ্ৰীঃ): হৰিহৰ আৰু বুক্কাই তুংগভদ্ৰা নদীৰ পাৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। চাৰিটা ৰাজবংশ: সংগম, চালুভা, তুলুভা, আৰভিডু। শ্ৰেষ্ঠ সম্ৰাট কৃষ্ণদেৱৰায় (তুলুভা বংশ, ১৫MD-১৫২৯ খ্ৰীঃ, ‘অমুক্তমাল্যদা’ গ্ৰন্থৰ ৰচক, হাজাৰা ৰামস্বামী মন্দিৰ, কমল মহল, ৰায়া গোপুৰম নিৰ্মাতা)।

2. বাহমনী ৰাজ্য (১৩৪৭ খ্ৰীঃ): আলাউদ্দিন হাছান বাহমন শ্বাহে প্ৰতিষ্ঠা কৰে (ৰাজধানী: গুলবৰ্গা, পিছলৈ বিদাৰ)। সুদক্ষ প্ৰধানমন্ত্ৰী মহম্মদ গৱন। উল্লেখযোগ্য স্থাপত্য: বিজাপুৰৰ গোলগম্বুজ।

• পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ:

1. বংগ: হাজী ইলিয়াছ খানৰ ইলিয়াছ শ্বাহী বংশ, ৰাজা গণেশ আৰু হুছেইন শ্বাহ বংশ (পতুৰ্গীজৰ বাণিজ্য কুঠি)। স্থাপত্য: আদিনা মছজিদ (ছিকন্দৰ শ্বাহৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত)।

2. উৰিষ্যা: গজপতি ৰাজবংশ (প্ৰতিষ্ঠাপক: কপিলেন্দ্ৰ দেৱ)। বিশাল হস্তীবাহিনী আৰু পুৰীৰ শ্ৰীজগন্নাথ মন্দিৰ আছিল ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ কেন্দ্ৰ।

• অন্যান্য অঘৰী জাতি-জনগোষ্ঠী: মৰুভূমি অঞ্চলৰ যাযাবৰী অঘৰী জাতি— জাট, গড্ডি, বঞ্জাৰা (পণ্য কঢ়িওৱা কাৰাভান ‘টাণ্ডা’) আৰু গুজ্জৰ; পঞ্জাবৰ গখৰ জনজাতি (মুখিয়াল কমল খান গখৰ) আৰু বিহাৰ-ঝাৰখণ্ডৰ চেৰো ৰাজ্য।

২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

অনুশীলনী — ১ (পৃষ্ঠা ৬৮)

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) কাশ্মীৰত শাসন কৰা আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: জইন-উল-আবিদিন (Zain-ul-Abidin)।

(খ) কোনজন মোগল সম্ৰাটে কাশ্মীৰখন মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আনিছিল?
উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট আকবৰে (১৫৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দত)।

(গ) বিখ্যাত হলদিঘাটৰ যুদ্ধ কাৰ কাৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৫৭৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মেৱাৰৰ মহাৰাণা প্ৰতাপ সিংহ আৰু মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ সৈন্যবাহিনীৰ মাজত।

(ঘ) জৌনপুৰ ৰাজবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কোন?
উত্তৰ: চুলতান ইব্ৰাহিম শ্বাহ শ্বাৰকী।

(ঙ) শ্বাৰকী স্থাপত্যশৈলী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মধ্যযুগত জৌনপুৰৰ শ্বাৰকী ৰাজবংশৰ চুলতানসকলৰ অধীনত টোগলক স্থাপত্যশৈলী আৰু ভাৰতীয় স্থানীয় হিন্দু স্থাপত্যশৈলীৰ সংমিশ্ৰণত গঢ় লৈ উঠা বিশেষ শিল্পকলাক শ্বাৰকী স্থাপত্যশৈলী বোলে। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— বিশাল প্ৰৱেশদ্বাৰ, চাৰিকোণীয়া শিলৰ স্তম্ভ আৰু খোদিত শিলালিপি। (যেনে: আতালা মছজিদ, লাল দৰৱাজা)।

(চ) গুজৰাটৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰজাজন কোন আছিল?
উত্তৰ: মহমুদ বাঘাৰা (Mahmud Begada)।

(ছ) মালৱত শাসন কৰা ৰাজবংশ দুটাৰ নাম কি?
উত্তৰ: ঘোৰী ৰাজবংশ আৰু খালজি ৰাজবংশ।

২। জইন-উল-আবিদিনে কাশ্মীৰত কৰা তিনিটা প্ৰজাহিতৈষী কামৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা:

উত্তৰ:
১) কাশ্মীৰৰ বিখ্যাত উমাল পশ্মিনা কাপোৰৰ বয়ন শিল্প, দলিচা শিল্প আৰু কাঠ-শিলৰ ভাস্কৰ্যক উৎসাহিত কৰিছিল।
২) কাগজ নিৰ্মাণৰ আধুনিক প্ৰশিক্ষণ ল’বলৈ বিদেশলৈ স্থানীয় কাৰিকৰ পঠিয়াইছিল।
৩) কৃষিৰ বিকাশৰ বাবে পাহাৰীয়া নদীত বান্ধ দি জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল আৰু কাশ্মীৰত প্ৰথমখন কাঠৰ দলং নিৰ্মাণ কৰিছিল।

৩। গুজৰাট ৰাজ্যখন অৰ্থনৈতিকভাৱে কিয় সৱল আছিল?

উত্তৰ:
১) উন্নত সামুদ্ৰিক বন্দৰ: সুচল সাগৰীয় বন্দৰ থকা বাবে আৰৱ, পাৰস্য আৰু পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ লগত লাভজনক বৈদেশিক বাণিজ্য চলিছিল।
২) হস্তশিল্প আৰু বস্ত্ৰশিল্প: গুজৰাটৰ পাট-কপাহী বস্ত্ৰ আৰু কাৰুশিল্প বিশ্বজুৰি সমাদৃত আছিল।
৩) সাৰুৱা কৃষিভূমি: সাৰুৱা পলসুৱা মাটিত প্ৰচুৰ কৃষিজাত সামগ্ৰী উৎপাদন হৈছিল।

অনুশীলনী — ২ (পৃষ্ঠা ৭১) 

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য ভাৰতৰ কোন প্ৰান্তত অৱস্থিত?
উত্তৰ: দক্ষিণ ভাৰতত (তুংগভদ্ৰা নদীৰ পাৰত)।

(খ) বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যত শাসন কৰা ৰাজবংশকেইটা কি কি?
উত্তৰ: চাৰিটা ৰাজবংশ— ১) সংগম, ২) চালুভা, ৩) তুলুভা, আৰু ৪) আৰভিডু।

(গ) ‘অমুক্তমাল্যদা’ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: সম্ৰাট কৃষ্ণদেৱৰায়ে (তেলেগু ভাষাত ৰচিত ৰাজনীতি আৰু প্ৰশাসনীয় কাব্য)।

(ঘ) হাজাৰা ৰামস্বামী মন্দিৰ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰ: কৰ্ণাটকৰ হাম্পীত (Hampi, Karnataka)।

(ঙ) গুলবৰ্গা কোনখন ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল?
উত্তৰ: বাহমনী ৰাজ্যৰ।

২। কৃষ্ণদেৱৰায়ৰ ৰাজত্বকালত কেনেদৰে বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য উন্নতিৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল?

উত্তৰ:
১) সুশাসন আৰু সংস্কাৰ: কৃষ্ণদেৱৰায়ে মন্ত্ৰী-বিষয়াসকলৰ দুৰ্নীতি দমন কৰি প্ৰজাৰ ওপৰত আৰোপিত অযথা কৰ ৰেহাই দি সুশাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
২) কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশ: নতুন কৃষিভূমি মুকলি কৰাৰ লগতে বৃহৎ জলাশয় আৰু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি জলসিঞ্চনৰ উন্নত ব্যৱস্থা কৰিছিল।
৩) সাহিত্য আৰু কলাৰ পৃষ্ঠপোষকতা: তেওঁ তেলেগু, কানাড়া আৰু সংস্কৃত সাহিত্যৰ উন্নতি সাধন কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজসভাত ‘অষ্টদিগ্গজ’ নামৰ আঠজন বিখ্যাত পণ্ডিত আছিল।
৪) স্থাপত্য নিৰ্মাণ: হাজাৰা ৰামস্বামী মন্দিৰ, কমল মহল, ৰায়া গোপুৰম আদি অনুপম স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰিছিল।
৫) সামৰিক সাফল্য: উৰিষ্যাৰ গজপতি আৰু বাহমনী চুলতানসকলক পৰাস্ত কৰি সাম্ৰাজ্যৰ সীমা সুৰক্ষিত কৰিছিল।

৩। বাহমনীসকল কাৰ লগত আৰু কিয় সঘনাই সংঘাতত লিপ্ত হৈছিল?

উত্তৰ:

• বাহমনী চুলতানসকলে সঘনাই বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধত লিপ্ত হৈছিল।

• কাৰণ: কৃষ্ণা আৰু তুংগভদ্ৰা নদীৰ মাজৰ অত্যন্ত সাৰুৱা আৰু সম্পদসমৃদ্ধ ‘ৰায়চুৰ দোৱাব’ (Raichur Doab) অঞ্চল দখল কৰাৰ বাবে আৰু দক্ষিণ ভাৰতত আধিপত্য বিস্তাৰৰ স্বাৰ্থত এই সংঘাত হৈছিল।

৪। মহম্মদ গৱন নামৰ বিষয়াজনক কাৰ অভিভাৱক হিচাপে আৰু কিয় ৰাজকাৰ্য পৰিচালনাৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ:

• মহম্মদ গৱনক বাহমনী চুলতান তৃতীয় মহম্মদ শ্বাহৰ অভিভাৱক হিচাপে দায়িত্ব দিয়া হৈছিল।

• কাৰণ: চুলতান তৃতীয় মহম্মদ শ্বাহে মাত্ৰ ৯ বছৰ কম বয়সতে সিংহাসনত আৰোহণ কৰিছিল। নাবালক চুলতানৰ হৈ ৰাজ্য পৰিচালনা কৰিবলৈ বিচক্ষণ আৰু অভিজ্ঞ প্ৰধানমন্ত্ৰী মহম্মদ গৱনক এই দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছিল। তেওঁ কংকন, উৰিষ্যা আদি জয় কৰি বাহমনী ৰাজ্যক অতি শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

অনুশীলনী — ৩ (পৃষ্ঠা ৭৩)

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) বংগলৈ কোন কোন দেশৰ ভ্ৰমণকাৰী আহিছিল?
উত্তৰ: ইউৰোপীয় (পতুৰ্গীজ আদি) আৰু চীন দেশৰ ভ্ৰমণকাৰীসকল।

(খ) কোনটো ৰাজবংশৰ দিনত পতুৰ্গীজসকলে বংগত কাৰখানা স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: হুছেইন শ্বাহ ৰাজবংশৰ দিনত (চট্টগ্রাম আৰু হুগলীত)।

(গ) উৰিষ্যাৰ শক্তিশালী ৰাজবংশটো কি আছিল?
উত্তৰ: গজপতি ৰাজবংশ (প্ৰতিষ্ঠাপক: কপিলেন্দ্ৰ দেৱ)।

(ঘ) উৰিষ্যাৰ কোনখন ঠাই মধ্যযুগৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ কেন্দ্ৰস্থল আছিল?
উত্তৰ: পুৰী (শ্ৰীজগন্নাথ মন্দিৰৰ বাবে)।

(ঙ) কমল খান গখৰ কোন আছিল?
উত্তৰ: পঞ্জাবৰ প্ৰভাৱশালী গখৰ জনজাতিৰ মুখিয়াল, যাক সম্ৰাট আকবৰে নিজৰ মনচবদাৰ পদ প্ৰদান কৰিছিল।

২। উৰিষ্যা ৰাজ্যৰ পতন কিয় ঘটিছিল?

উত্তৰ: চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহ (বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য, বাহমনী চুলতান আৰু বংগৰ নবাবসকল) ৰ সৈতে নিৰন্তৰ যুদ্ধ-বিগ্ৰহত লিপ্ত হোৱাৰ ফলত উৰিষ্যাৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামৰিক শক্তি ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়। পৰৱৰ্তী দুৰ্বল শাসকসকলৰ সময়ত আভ্যন্তৰীণ কন্দলৰ সুযোগ লৈ বাহিৰা শত্ৰুৱে আক্ৰমণ চলাই ৰাজ্যখন ধ্বংস কৰে।

৩। জাট আৰু গড্ডিসকল কোন আছিল? তেওঁলোকে কিয় এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিছিল?

উত্তৰ:

• জাট আৰু গড্ডিসকল আছিল মধ্যযুগৰ ভাৰতৰ মৰুভূমি আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ অঘৰী (যাযাবৰী) জাতি।

• তেওঁলোকৰ প্ৰধান জীৱিকা আছিল চিকাৰ আৰু পশুপালন। নিজৰ পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ বাবে খাদ্য, ঘাঁহনি আৰু পানীৰ সন্ধানত তথা ক্ষুদ্ৰ বেহা-বেপাৰৰ বাবে তেওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিছিল।

৪। মধ্যযুগত ভাৰতত বাস কৰা অঘৰী জাতিকেইটাৰ নাম লিখা. তেওঁলোকৰ প্ৰধান জীৱিকা কি আছিল?

উত্তৰ:

• প্ৰধান অঘৰী জাতিসমূহ: জাট, গড্ডি, বঞ্জাৰা আৰু গুজ্জৰ।

• প্ৰধান জীৱিকা: চিকাৰ কৰা, পশুপালন কৰা আৰু এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ শস্য ও সা-সামগ্ৰী কঢ়িয়াই বেহা-বেপাৰ কৰা। (বঞ্জাৰাসকলৰ সামগ্ৰী কঢ়িওৱা দলক ‘টাণ্ডা’ বোলা হৈছিল)।

৩. প্ৰাদেশিক ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজধানীৰ তালিকা