ভাৰতীয় সভ্যতাৰ আৰম্ভণি
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘ভাৰতীয় সভ্যতাৰ আৰম্ভণি’ পাঠটিত প্ৰাচীন নৈ-পৰীয়া সভ্যতাসমূহৰ (মেছ’পটেমিয়া, মিছৰীয়, চীনা আৰু হৰপ্পা সভ্যতা) উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বিশেষকৈ সিন্ধু আৰু সৰস্বতী নদীৰ উপত্যকাত প্ৰায় ৪৭০০ বছৰ পূৰ্বে গঢ় লৈ উঠা ভাৰতৰ প্ৰাচীনতম নগৰীয়া সভ্যতা ‘হৰপ্পা সভ্যতা’ৰ (সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতা) সু-পৰিকল্পিত নগৰ নিৰ্মাণ, দুমহলীয়া ইটাৰ ঘৰ-দুৱাৰ, বন্ধ নলা-নৰ্দমা আৰু জল-নিষ্কাষণ ব্যৱস্থা, ৰাজহুৱা স্নানাগাৰ আৰু ভঁৰাল, কৃষি, পশুপালন, হস্তশিল্প, মেছ’পটেমিয়াৰ সৈতে বৈদেশিক বাণিজ্য, ছীল-মোহৰ, চিত্ৰলিপি আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে বিতংভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।
প্ৰাচীন নৈ-পৰীয়া সভ্যতাসমূহ: দ্ৰুত তথ্যকোষ
সভ্যতাৰ নাম | নদীৰ নাম | ভৌগোলিক অৱস্থান |
|---|---|---|
হৰপ্পা সভ্যতা (সিন্ধু সভ্যতা) | সিন্ধু আৰু সৰস্বতী | ভাৰত, পাকিস্তান, আফগানিস্তান |
মিছৰীয় সভ্যতা | নীল নদী | ইজিপ্ত (মিছৰ) |
মেছ’পটেমিয়া সভ্যতা | টাইগ্ৰিছ আৰু ইউফ্ৰেটিছ | ইৰাক, ছিৰিয়া |
চীনা সভ্যতা | হোৱাংহো আৰু ইয়াংচি | চীন |
হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰধান আৱিষ্কাৰ ও চহৰসমূহ:
১৯২১ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীৰ নেতৃত্বত মহেঞ্জোদাৰোত খনন কাৰ্য সম্পন্ন হৈছিল।
প্ৰধান নগৰসমূহ: হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, লোথাল (গুজৰাটৰ প্ৰাচীন বন্দৰ), কালিবাংগান (ৰাজস্থান), ধোলভিৰা (গুজৰাট) আৰু চুটকাজেণ্ডৰ।
ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি: মাতৃদেৱী, পশুপতি শিৱ আৰু এশিঙীয়া জীৱ ‘ইউনিকৰ্ণ’ৰ পূজা কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ লিপি আছিল চিত্ৰলিপি (Pictographic Script)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৬৫)
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) সভ্যতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানৱ সমাজে যেতিয়া কৃষিৰ উদ্বৃত্ত উৎপাদন, উন্নত কাৰিকৰী কৌশল, নগৰীয়া পৰিকল্পনা, সুশৃংখল শাসন আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ জৰিয়তে নিজৰ চিন্তা-চৰ্চা আৰু জীৱন-প্ৰণালীক এক উন্নত আৰু সমৃদ্ধ স্তৰলৈ লৈ যায়, সেই উন্নত সামাজিক আৰু ভৌগোলিক অৱস্থাকে সভ্যতা (Civilization) বোলে।
(খ) সভ্যতাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
শিল, ধাতু, কাঠ আদি কেঁচামালৰ সহজলভ্যতা আৰু তাৰ পৰা উন্নত সামগ্ৰী উৎপাদনৰ ব্যৱস্থা।
চুবুৰীয়া আৰু বহিঃৰাষ্ট্ৰৰ লগত সুশৃংখল বাণিজ্যিক আৰু অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক।
লিখিত লিপি, ফলক, স্থাপত্য বা ঐতিহাসিক নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণৰ উপস্থিতি।
সু-পৰিকল্পিত নগৰ আৰু গাঁৱৰ সমৃদ্ধ কৃষি ব্যৱস্থা।
(গ) নীল নদীৰ পাৰত কোনটো সভ্যতা গঢ়ি উঠিছিল?
উত্তৰ: মিছৰীয় সভ্যতা (Egyptian Civilization)।
(ঘ) যিকোনো দুটা প্ৰাচীন সভ্যতাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: (১) হৰপ্পা সভ্যতা আৰু (২) মেছ’পটেমিয়া সভ্যতা।
অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৬৮)
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) সিন্ধু সভ্যতাক আন কি কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: সিন্ধু সভ্যতাক ‘হৰপ্পা সভ্যতা’ আৰু ‘সিন্ধু-সৰস্বতী সভ্যতা’ নামেৰেও জনা যায়।
(খ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ উল্লেখযোগ্য যিকোনো দুটা স্থানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰো।
(গ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰৰ গাঁথনি কেনে আছিল?
উত্তৰ: হৰপ্পাৰ নগৰসমূহ মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল— (১) দুৰ্গ (Citadel): চহৰৰ পশ্চিম দিশৰ ওখ অংশ, য’ত শাসক শ্ৰেণী আৰু ৰাজহুৱা শস্যৰ ভঁৰাল, স্নানাগাৰ আদি আছিল; আৰু (২) নামনি চহৰ (Lower Town): পূব দিশৰ বহল অংশ, য’ত সাধাৰণ প্ৰজাৰ দুমহলীয়া বাসগৃহসমূহ আছিল।
২. চমুটোকা লিখা:
(ক) সৰস্বতী নদী: প্ৰাচীন বৈদিক সাহিত্যত উল্লেখিত সৰস্বতী নদী হিমালয়ৰ পৰা সাগৰলৈ বৈ গৈছিল। ইয়াৰ কাষতেই হৰপ্পা যুগৰ অসংখ্য চহৰ গঢ় লৈ উঠিছিল। বৰ্তমান ইয়াক ভাৰতত ঘগ্গাৰ আৰু পাকিস্তানত হকৰা নামেৰে জনা যায়।
(খ) ঘৰ-দুৱাৰ: হৰপ্পা সভ্যতাৰ ঘৰবোৰ পোৰা ইটাৰে নিৰ্মিত আৰু সাধাৰণতে দুমহলীয়া আছিল। প্ৰতিটো ঘৰত শোৱা কোঠা, ৰান্ধনিঘৰ, চোতাল, কুঁৱা আৰু সুকীয়া শৌচাগাৰ আছিল।
(গ) ৰাস্তা-ঘাট: চহৰৰ বাট-পথবোৰ আছিল আহল-বহল, পকী আৰু সমান্তৰাল। মূল পথবোৰে ইটোৱে-সিটোক সমকোণত (৯০°) কাটি নগৰখনক আয়তাকাৰ ব্লকত ভাগ কৰিছিল।
(ঘ) জল-নিষ্কাষণ ব্যৱস্থা: হৰপ্পাৰ নলা-নৰ্দমাৰ ব্যৱস্থা আছিল অতি উন্নত। ঘৰৰ ব্যৱহৃত পানী বন্ধ নলাৰে গৈ আলিবাটৰ মূল নৰ্দমাত পৰিছিল। নলাবোৰ ইটাৰ ঢাকনিৰে সুন্দৰকৈ ঢকা আছিল।
৩. “হৰপ্পা সভ্যতাৰ সেই সময়ৰ বাসিন্দাসকলে চাফ-চিকুণকৈ থকাত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।” — ব্যাখ্যা কৰা:
উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰতিটো ঘৰত ব্যক্তিগত স্নানাগাৰ আৰু শৌচাগাৰ থকা, চহৰত পানী ওলাই যাবলৈ ঢাকনিযুক্ত নলা-নৰ্দমাৰ ব্যৱস্থা থকা আৰু মহেঞ্জোদাৰোত উদ্ধাৰ হোৱা ডাঙৰ ৰাজহুৱা স্নানাগাৰৰ পৰা স্পষ্টভাৱে প্ৰমাণ হয় যে হৰপ্পাবাসীয়ে চাফ-চিকুণতা আৰু অনাময় ব্যৱস্থাত অতিশয় গুৰুত্ব দিছিল।
অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ৬৮)
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) হৰপ্পা সভ্যতাৰ লোকসকল কি কি বৃত্তিৰ লগত জড়িত আছিল?
উত্তৰ: হৰপ্পাবাসীৰ প্ৰধান বৃত্তিসমূহ আছিল— কৃষি, পশুপালন, হস্তশিল্প আৰু বেপাৰ-বাণিজ্য।
(খ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ লোকসকলৰ কোন কোন অঞ্চলৰ লগত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল?
উত্তৰ: মেছ’পটেমিয়া (ইৰাক), পাৰস্য (ইৰাণ), আফগানিস্তান আৰু মধ্য এছিয়াৰ লগত।
(গ) বহিৰ্জগতৰ লগত হৰপ্পাবাসীৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ কি কি প্ৰমাণ পোৱা যায়?
উত্তৰ: মেছ’পটেমিয়া আৰু পাৰস্যত হৰপ্পা সভ্যতাৰ ছীল-মোহৰ আৰু মাটিৰ পাত্ৰ উদ্ধাৰ হৈছে। ঠিক তেনেকৈ মেছ’পটেমিয়াৰ মোহৰো হৰপ্পাত পোৱা গৈছে। তদুপৰি গুজৰাটৰ লোথালত এটা বিশাল সামুদ্ৰিক বন্দৰ আৱিষ্কৃত হৈছে।
(ঘ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ লোকসকলে কি কি শস্যৰ খেতি কৰিছিল?
উত্তৰ: ঘেহুঁ, বাৰ্লি, সৰিয়হ, তিল, মটৰমাহ, শাক-পাচলি আৰু কপাহ।
(ঙ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ সময়ছোৱাত কোনবোৰ হস্তশিল্পৰ প্ৰচলন আছিল?
উত্তৰ: পোৰা মাটিৰ মৃৎশিল্প, সোণ-ৰূপৰ আ-অলংকাৰ, ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি ও সঁজুলি, কাপোৰ বোৱা, শিলৰ মণি আৰু কাঠৰ নাও নিৰ্মাণ।
(চ) কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি হৰপ্পাৰ লগত মেছ’পটেমিয়াৰ সম্পৰ্ক আছিল বুলি ক’ব পাৰি?
উত্তৰ: দুয়োখন সভ্যতাৰ খননকাৰ্যত পৰস্পৰৰ ছীল-মোহৰ আৰু বাণিজ্যিক সামগ্ৰী উদ্ধাৰ হোৱাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি।
অনুশীলনী – ৪ (পৃষ্ঠা ৭০)
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) ‘ইউনিকৰ্ণ’ কি?
উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতাৰ ছীল-মোহৰসমূহত খোদিত থকা কাল্পনিক এশিঙীয়া জন্তুৰ প্ৰতিচ্ছবিক ‘ইউনিকৰ্ণ’ (Unicorn) বোলা হয়।
(খ) ছীল-মোহৰবোৰত কি কি জন্তুৰ প্ৰতিচ্ছবি পোৱা গৈছে?
উত্তৰ: ষাঁড়গৰু, ইউনিকৰ্ণ, হাতী, বাঘ, ম’হ, ভেঁড়া আৰু গঁড় আদিৰ প্ৰতিচ্ছবি।
(গ) হৰপ্পাকালীন লিপি কি কি সামগ্ৰীত পোৱা গৈছে?
উত্তৰ: মাটি আৰু তামৰ ছীল-মোহৰ, তাম্ৰফলি, ব্ৰঞ্জৰ ফলক, শিলৰ ফলক আৰু পোৰা মাটিৰ পাত্ৰত পোৱা গৈছে।
২. চমুটোকা লিখা:
(ক) ধৰ্মীয় বিশ্বাস: হৰপ্পাবাসীয়ে প্ৰকৃতি, মাতৃদেৱী (মাতৃকা মূৰ্তি), পশুৰ অধিপতি ‘পশুপতি শিৱ’, আঁহত গছ, সাপ আৰু এশিঙীয়া জীৱ ইউনিকৰ্ণক পূজা কৰিছিল।
(খ) ভাষা আৰু লিপি: হৰপ্পাৰ লিপি আছিল ছবিক আখৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা চিত্ৰলিপি (Pictographic Script)। এই লিপিসমূহ সোঁফালৰ পৰা বাওঁফাললৈ লিখা হৈছিল।
অনুশীলনী – ৫ (পৃষ্ঠা ৭০–৭১)
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) হৰপ্পা সভ্যতাৰ বেছিভাগ ঘৰ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: পোৰা ইটাৰে নিৰ্মিত আৰু দুমহলীয়া আছিল।
(খ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ লিপিৰ আখৰবোৰ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: চিত্ৰৰ দৰে অৰ্থাৎ চিত্ৰলিপি আছিল।
(গ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ মোহৰবোৰত কিহৰ চিত্ৰ খোদিত আছিল?
উত্তৰ: বিভিন্ন বন্য আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ (যেনে: ইউনিকৰ্ণ, ষাঁড়গৰু, বাঘ, হাতী) চিত্ৰ খোদিত আছিল।
(ঘ) ১৯২১ চনত কাৰ নেতৃত্বত মহেঞ্জোদাৰোত খনন কাৰ্য চলিছিল?
উত্তৰ: ৰাখালদাস বেনাৰ্জীৰ নেতৃত্বত।
মূল অনুশীলন বহী আৰু কাৰ্যপুথিৰ সমাধান
১. প্ৰাচীন সভ্যতাসমূহ নদীৰ পাৰত গঢ় লৈ উঠাৰ কাৰণসমূহ
১. নদীৰ পানীয়ে সাৰুৱা পলসুৱা মাটিত খেতি-বাতি কৰাত সুবিধা কৰি দিছিল।
২. জলপথেৰে নাও চলাই বেপাৰ-বাণিজ্য আৰু যাতায়াত সুচল হৈছিল।
৩. মানুহ আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ বাবে খোৱাপানী আৰু খাদ্যৰ নাটনি নহৈছিল।
২. সময়ৰেখা গণনা
আজিৰ পৰা ৪৭০০ বছৰ পূৰ্বে (২০২৬ চনক ভিত্তি হিচাপে লৈ):
৪৭০০ – ২০২৬ = প্ৰায় ২৭০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (খ্ৰী.পূ. ২৭০০)।
৩. চিত্ৰ চিনাক্তকৰণ
১. প্ৰথম চিত্ৰ: ঘৰৰ ভগ্নাৱশেষ
২. দ্বিতীয় চিত্ৰ: নলা-নৰ্দমা
৩. তৃতীয় চিত্ৰ: ইউনিকৰ্ণ
৪. চতুৰ্থ চিত্ৰ: পশুপতি শিৱ
৫. পঞ্চম চিত্ৰ: হৰপ্পা লিপি
৪. পুৰাতাত্ত্বিক অৱশেষ আৰু সিদ্ধান্তৰ মিলকৰণ
পুৰাতাত্ত্বিক অৱশেষ | সিদ্ধান্ত / তাৎপৰ্য |
|---|---|
ৰাজহুৱা ভঁৰাল | কৃষিৰ উৎপাদনত ৰাহি আৰু জমা |
পকী ৰাস্তাঘাট আৰু জল-নিষ্কাষণ ব্যৱস্থা | নগৰ পৰিকল্পনা আৰু নিৰ্মাণৰ দক্ষতা |
ৰঙীন কলহ, শিল ও ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি | শিল্পীসকলৰ কৰ্মৰাজি নিখুঁত আছিল |
ছীল-মোহৰৰ লিপি | বয়বস্তুবোৰ চিনাক্ত কৰিবলৈ চিনৰ ব্যৱহাৰ |
দুৰ্গ আৰু দেৱাল | প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু বহিঃআক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষা |
৫. সভ্যতা আৰু নদীৰ মিলকৰণ
হৰপ্পা সভ্যতা → সিন্ধু নদী
মিছৰীয় সভ্যতা → নীল নদী
চীনা সভ্যতা → হোৱাংহো নদী
মেছ’পটেমিয়া সভ্যতা → টাইগ্ৰিছ নদী
৬. হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰধান নগৰসমূহৰ স্থান
হৰপ্পা: পাঞ্জাব, পাকিস্তান
মহেঞ্জোদাৰো: সিন্ধ, পাকিস্তান
লোথাল: গুজৰাট, ভাৰত
কালিবাংগান: ৰাজস্থান, ভাৰত
ধোলভিৰা: গুজৰাট, ভাৰত
৭. শুদ্ধ উত্তৰ বাছনি
(ক) হৰপ্পা সভ্যতাৰ সাধাৰণ প্ৰজাই নামনি চহৰত বাস কৰিছিল।
(খ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ বাট-পথবোৰ আয়তাকাৰ আছিল।
(গ) হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰৰ নলাবোৰ ইটাৰে নিৰ্মিত ঢাকনিৰে ঢকা আছিল।
(ঘ) মেছ’পটেমিয়া সভ্যতাৰ লগত হৰপ্পা সভ্যতাৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল।
(ঙ) ছীল-মোহৰত খোদিত পুৰুষৰ প্ৰতিচ্ছবিক পশুপতি শিৱ বুলি অভিহিত কৰা হয়।