প্ৰশ্ন ১: ব্যষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞান আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: ব্যষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞান (Microeconomics) আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞানৰ (Macroeconomics) মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

প্ৰশ্ন ২: পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?

উত্তৰ: পুঁজিবাদী অৰ্থনীতি হ’ল এনে এক ব্যৱস্থা য’ত উৎপাদন কাৰ্যবোৰ মূলতঃ ব্যক্তিগত উদ্যোগ আৰু মুনাফা অৰ্জনৰ উদ্দেশ্যে পৰিচালিত হয়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল:

১. উৎপাদন উপাদানৰ ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব: ভূমি, কাৰখানা, যন্ত্ৰ-পাতি আদি উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ ব্যক্তিগত উদ্যোগী বা মালিকৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।

২. মুনাফা বা লাভ অৰ্জনৰ লক্ষ্য: বস্তু আৰু সেৱাসমূহ কেৱল বজাৰত বিক্ৰী কৰি সৰ্বাধিক লাভ (Profit) অৰ্জন কৰাৰ উদ্দেশ্যে উৎপাদন কৰা হয়।

৩. মজুৰি শ্ৰমৰ ব্যৱহাৰ (Wage Labour): ইয়াত শ্ৰমিকসকলে নিৰ্দিষ্ট মজুৰি হাৰৰ (Wage rate) বিনিময়ত নিজৰ শ্ৰম বিক্ৰী কৰে।

৪. বজাৰ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: দ্ৰব্যৰ মূল্য, চাহিদা আৰু যোগান বজাৰৰ শক্তিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

৫. বিনিয়োগ ব্যয়: অৰ্জিত লাভৰ এটা বুজন অংশ উদ্যোগীসকলে পুনৰ নতুন যন্ত্ৰ-পাতি ক্ৰয় বা কাৰখানা সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে, যাক বিনিয়োগ ব্যয় বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ দৃষ্টিৰে এখন অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান চাৰিটা খণ্ডৰ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: সমষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞানত এখন সমগ্ৰ অৰ্থনীতিক মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান খণ্ডৰ পাৰস্পৰিক সংযোগ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়:

১. পৰিয়াল খণ্ড (Household Sector):

এই খণ্ডটো ব্যক্তি বা ব্যক্তিসমষ্টিৰে গঠিত, যিয়ে ভোগ সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত লয়। পৰিয়ালে উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানবোৰক শ্ৰম, ভূমি আৰু মূলধন যোগান ধৰে আৰু তাৰ বিনিময়ত মজুৰি, খাজনা, সুদ আদি উপাৰ্জন কৰে। এই উপাৰ্জনেৰে তেওঁলোকে সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰে, সঞ্চয় কৰে আৰু চৰকাৰক কৰ পৰিশোধ কৰে।

২. ব্যৱসায়িক বা উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠান খণ্ড (Firms):

এই খণ্ডত দ্ৰব্য আৰু সেৱা উৎপাদন কৰা সকলো ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে বজাৰৰ পৰা মজুৰি শ্ৰমিক, মূলধন আৰু ভূমি সংগ্ৰহ কৰি উৎপাদন কাৰ্য চলায় আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী বজাৰত বিক্ৰী কৰি লাভ অৰ্জন কৰে।

৩. চৰকাৰী খণ্ড (Government Sector):

ৰাষ্ট্ৰ বা চৰকাৰে দেশত আইন প্ৰণয়ন, প্ৰশাসন চলোৱা, প্ৰতিৰক্ষা, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু আন্তঃগাঁথনি আদি ৰাজহুৱা কল্যাণমূলক কাম সম্পাদন কৰে। ইয়াৰ বাবে চৰকাৰে কৰ (Tax) সংগ্ৰহ কৰে আৰু দেশৰ সামূহিক উন্নয়নৰ বাবে ব্যয় কৰে।

৪. বাহ্যিক খণ্ড (External Sector):

এই খণ্ডটো বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ ভিতৰত মূলতঃ দুটা কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত:

• ৰপ্তানি (Exports): দেশে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰী বিদেশৰ বজাৰত বিক্ৰী কৰা।

• আমদানি (Imports): দেশৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী বিদেশৰ পৰা ক্ৰয় কৰি অনা।
  
  ইয়াৰ উপৰিও দেশসমূহৰ মাজত মূলধনৰ আদান-প্ৰদানো এই খণ্ডৰ জৰিয়তে হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ১৯২৯ ৰ মহামন্দাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ ‘মহামন্দা’ (The Great Depression) বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসৰ এক অত্যন্ত সংকটজনক ঘটনা। ইয়াৰ মূল দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

১. পটভূমি: ১৯২৯ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এই অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাই ইউৰোপ আৰু উত্তৰ তথা দক্ষিণ আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ লগতে সমগ্ৰ বিশ্বতে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

২. অৰ্থনৈতিক সংকট: বজাৰত সামগ্ৰীৰ চাহিদা অভাৱনীয়ভাৱে হ্ৰাস পাইছিল। ফলত বহুতো কল-কাৰখানা বন্ধ হৈ পৰিছিল আৰু শ্ৰমিকসকলক কামৰ পৰা অব্যাহতি দিয়া হৈছিল।

৩. নিবনুৱা সমস্যা আৰু উৎপাদন হ্ৰাস: ১৯২৯ চনৰ পৰা ১৯৩৩ চনৰ ভিতৰত আমেৰিকাত নিবনুৱাৰ হাৰ ৩ শতাংশৰ পৰা বৃদ্ধি পাই ২৫ শতাংশ হৈছিলগৈ। লগতে দেশখনৰ সামগ্ৰিক উৎপাদন প্ৰায় ৩৩ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল।

৪. সংস্থাপিত অৰ্থনীতিৰ ব্যৰ্থতা: কেইন্‌ছৰ পূৰ্বৰ সংস্থাপিত পৰম্পৰাৰ অৰ্থনীতিবিদসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে অৰ্থনীতিত স্বাভাৱিকভাৱেই পূৰ্ণ নিয়োগ অৱস্থা থাকে। কিন্তু এই মহামন্দাই প্ৰমাণ কৰিলে যে অৰ্থনীতিত দীৰ্ঘম্যাদী নিবনুৱা সমস্যা থাকিব পাৰে।

৫. সমষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞানৰ জন্ম: এই মন্দাৱস্থাৰ কাৰণ আৰু সমাধান বিচাৰি ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিবিদ জ’ন মেইনাৰ্ড কেইন্‌ছে (J. M. Keynes) ১৯৩৬ চনত তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ ‘The General Theory of Employment, Interest and Money’ প্ৰকাশ কৰে। এই গ্ৰন্থখনেই আধুনিক সমষ্টিবাদী অৰ্থবিজ্ঞানক এক সুকীয়া শাখা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।