পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। চমু উত্তৰ দিয়া:  

(ক) ভগদত্তৰ জীয়ৰীৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: ভানুমতী (যাক কৌৰৱৰ জ্যেষ্ঠ ৰাজকুমাৰ দুৰ্যোধনলৈ বিয়া দিয়া হৈছিল)।

(খ) কোন ৰজাৰ শাসনকালত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে কামৰূপ ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰিছিল?
উত্তৰ: কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মনৰ শাসনকালত।

(গ) কামৰূপৰ ৰাজকুমাৰী অমৃতপ্ৰভাক কোনজন ৰজাই বিবাহ কৰাইছিল?
উত্তৰ: কাশ্মীৰৰ ৰজা মেঘবাহনে।

(ঘ) শালস্তম্ভ বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজাজন কোন আছিল?
উত্তৰ: শ্ৰীহৰ্ষদেৱ।

(ঙ) কোনজন ৰজাই কামৰূপত হোৱা বখতিয়াৰ খিলজিৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিছিল?
উত্তৰ: কামৰূপৰ ৰজা পৃথুৱে (১১৮৫-১২২৮ খ্ৰীঃ)।

২। শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা:

(ক) বৰ্মন বংশ পুষ্য বৰ্মনে / ভাস্কৰ বৰ্মনে স্থাপন কৰিছিল।
➔ উত্তৰ: পুষ্য বৰ্মনে

(খ) ‘চি-ইউ-কি’ কৌটিল্য / হিউৱেন চাঙৰ গ্ৰন্থ আছিল।
➔ উত্তৰ: হিউৱেন চাঙৰ

(গ) কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মনৰ ৰাজত্ব কালৰপৰাই সূচনা হোৱা যুগটো হ’ল শকাব্দ / ভাস্কৰাব্দ।
➔ উত্তৰ: ভাস্কৰাব্দ (বা কামৰূপী চন, ৫৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দ)

(ঘ) প্ৰাচীন কামৰূপত ৰাজতান্ত্ৰিক / গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন আছিল।
➔ উত্তৰ: ৰাজতান্ত্ৰিক

৩। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যৰ প্ৰধান জীৱিকা আছিল কৃষি।
(খ) বৰ্মন বংশ পুষ্য বৰ্মনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
(গ) পাল বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজাজন আছিল ৰত্নপাল।
(ঘ) কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰজাই পৰমভট্টাৰক / মহাৰাজাধিৰাজ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।
(ঙ) ভূমি ৰাজহ (মাটিৰ কৰ) কামৰূপ ৰাজ্যৰ আয়ৰ প্ৰধান উৎস আছিল।

৪। চমু টোকা লিখা:

(ক) ভাস্কৰ বৰ্মন:
কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মন আছিল প্ৰাচীন কামৰূপৰ বৰ্মন বংশৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বাধিক প্ৰতাপী ৰজা। তেওঁ ৫৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দত সিংহাসনত আৰোহণ কৰে আৰু এই বছৰৰ পৰাই ‘ভাস্কৰাব্দ’ বা ‘কামৰূপী চন’ৰ আৰম্ভণি হয়। তেওঁ অবিবাহিত থকা বাবে তেওঁক ‘কুমাৰ ৰজা’ বোলা হৈছিল। উত্তৰ ভাৰতৰ সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধনৰ সৈতে তেওঁৰ গভীৰ মিত্ৰতা আছিল। তেওঁৰ ৰাজত্বকালতেই বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে কামৰূপলৈ আহিছিল। ভাস্কৰ বৰ্মনৰ সময়ত কামৰূপ শিক্ষা, সংস্কৃতি, নৌবাহিনী আৰু সামৰিক দিশত অতি উন্নত আৰু শক্তিশালী আছিল।

(খ) প্ৰাচীন কামৰূপৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা:
প্ৰাচীন কামৰূপত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে গুৰুগৃহ, সংস্কৃত টোল আৰু গ্ৰাম্য পাঠশালাসমূহ গঢ়ি উঠিছিল। ৰজাসকলে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল। ইয়াত চাৰিবেদৰ লগতে আয়ুৰ্বেদ, ধনুৰ্বেদ, তন্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, পুৰাণ, জ্যোতিৰ্বিদ্যা, সংগীত, নৃত্য আৰু হস্তীবিদ্যা আদি বিষয়ৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। কামৰূপ সমগ্ৰ ভাৰতৰ ভিতৰতে এক অন্যতম প্ৰধান উচ্চ শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰৰূপে জনাজাত আছিল।

(গ) ভগদত্ত:
ভগদত্ত আছিল প্ৰাচীন প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ (কামৰূপ) ভৌম-নৰক বংশৰ ৰজা নৰকাসুৰৰ পুত্ৰ আৰু সমসাময়িক ভাৰতৰ এজন অতি পৰাক্ৰমী যোদ্ধা ৰজা। মহাভাৰতত তেওঁৰ বীৰত্বৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা পোৱা যায়। তেওঁ নিজ কন্যা ভানুমতীক কৌৰৱৰ জ্যেষ্ঠ ৰাজকুমাৰ দুৰ্যোধনলৈ বিবাহ দিছিল। গুৱাহাটীৰ ঐতিহাসিক দীঘলীপুখুৰী ভগদত্তই ভানুমতীৰ স্বয়ম্বৰৰ সময়ত খন্দাইছিল বুলি প্ৰবাদ আছে। মহাভাৰতৰ কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত ভগদত্তই হাতীৰ এক বিশাল সৈন্যবাহিনী লৈ কৌৰৱৰ পক্ষত বীৰত্বৰে যুঁজ দিছিল।

(ঘ) প্ৰাচীন কামৰূপৰ ধৰ্ম:
প্ৰাচীন কামৰূপত প্ৰধানকৈ প্ৰকৃতি পূজা, শৈৱ ধৰ্ম (শিৱ পূজা) আৰু শাক্ত (শক্তি) পূজাৰ ব্যাপক প্ৰচলন আছিল। কামাখ্যা দেৱীৰ মন্দিৰ আছিল সমগ্ৰ ভাৰতৰ শক্তি পূজাৰ অন্যতম প্ৰধান মহাপীঠ। শিৱ আৰু শক্তিৰ উপৰিও কামৰূপত বিষ্ণু পূজা আৰু সূৰ্য পূজাৰ প্ৰচলন আছিল। সমান্তৰালভাৱে বৌদ্ধ ধৰ্মও প্ৰসাৰিত হৈছিল। সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সহনশীলতা আৰু সম্প্ৰীতি আছিল প্ৰাচীন কামৰূপৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ মূল বৈশিষ্ট্য।

(ঙ) দেৱদাসী প্ৰথা:
প্ৰাচীন কামৰূপৰ বিভিন্ন দেৱালয় আৰু মন্দিৰসমূহত দেৱ-দেৱীৰ পূজা-অৰ্চনাৰ অংগ হিচাপে নৃত্য-গীত পৰিৱেশন কৰিবলৈ নাৰীসকলক উৎসৰ্গা কৰা প্ৰথাকে দেৱদাসী প্ৰথা বোলা হৈছিল। ৰজা বনমালা বৰ্মনৰ তাম্ৰফলিত দেৱদাসীসকলৰ বাবে ‘হেতুকাচলিন’ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ উল্লেখ আছে। এই প্ৰথাই প্ৰাচীন কামৰূপত নাৰীসমাজৰ মাজত শাস্ত্ৰীয় নৃত্য, গীত আৰু বাদ্য চৰ্চাৰ উচ্চ মানদণ্ড প্ৰমাণ কৰে।

৫। প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
১) ৰাজতান্ত্ৰিক শাসন: প্ৰাচীন কামৰূপত ৰাজতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থা প্ৰচলিত আছিল। ৰজাই আছিল ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ নিয়ন্ত্ৰক আৰু তেওঁলোকে ‘পৰমভট্টাৰক’, ‘মহাৰাজাধিৰাজ’, ‘পৰমপৰমেশ্বৰ’ আদি সন্মানীয় উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।
২) প্ৰশাসনিক ভাগ: সুচাৰুৰূপে শাসন পৰিচালনাৰ বাবে ৰাজ্যখনক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল— ‘ভুক্তি’ (প্ৰদেশ), ‘মণ্ডল’ (ডিভিজন), ‘বিষয়’ (জিলা), ‘পুৰ’ (নগৰ) আৰু ‘গ্ৰাম’ (গাঁও)। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰক উত্তৰ-কুলদেশ আৰু দক্ষিণ পাৰক দক্ষিণ-কুলদেশ বোলা হৈছিল।
৩) মন্ত্ৰী পৰিষদ: ৰজাক শাসনত সহায় কৰিবলৈ অমাত্য, সচিব, মন্ত্ৰী, মহাপ্ৰতিহাৰী আদি উচ্চপদস্থ বিষয়াবৰ্গ আছিল।
৪) সেনাবাহিনী আৰু প্ৰতিৰক্ষা: কামৰূপৰ সেনাবাহিনী অশ্বাৰোহী, শক্তিশালী হস্তীবাহিনী, পদাতিক আৰু হাজাৰ হাজাৰ যুদ্ধ জাহাজেৰে গঠিত বিশাল নৌবাহিনীৰে সুসজ্জিত আছিল।
৫) ভূমি আৰু ৰাজহ ব্যৱস্থা: ৰাজ্যৰ আয়ৰ মূল উৎস আছিল ভূমি ৰাজহ। ৰজাই ব্ৰাহ্মণ আৰু ধৰ্মীয় মন্দিৰলৈ দেৱোত্তৰ, ব্ৰহ্মোত্তৰ, ধৰ্মোত্তৰ আৰু অগ্ৰহাৰ ভূমি কৰমুক্তভাৱে দান কৰিছিল।

৬। প্ৰাচীন কামৰূপৰ বিষয়ে জানিবলৈ শিলালিপিসম্মুহে কিদৰে সহায় কৰে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:
প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰকৃত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য ইতিহাস পুনৰুদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত শিলালিপি আৰু তাম্ৰফলিসমূহ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক ঐতিহাসিক সমল:
১) ৰাজবংশ আৰু শাসনকাল: উমাচল শিলালিপি, নগাজাৰী খনিকৰ গাঁও শিলালিপি, ডুবি আৰু নিধানপুৰ তাম্ৰফলিৰ পৰা কামৰূপৰ বৰ্মন, শালস্তম্ভ আৰু পাল বংশৰ ৰজাসকলৰ নাম, বংশক্ৰম আৰু শাসনকালৰ সঠিক তথ্য পোৱা যায়।
২) প্ৰশাসন আৰু ভৌগোলিক সীমা: ৰাজ্যখনৰ ভৌগোলিক পৰিসীমা, প্ৰশাসনিক বিভাগ (ভুক্তি, বিষয়, গ্ৰাম) আৰু ৰাজধানীৰ অৱস্থান শিলালিপিসমূহৰ পৰা জনা যায়।
৩) আৰ্থ-সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় অৱস্থা: ৰজাসকলে ব্ৰাহ্মণ আৰু মন্দিৰলৈ কৰা ভূমিদান (ব্ৰহ্মোত্তৰ, দেৱোত্তৰ ভূমি), কৰ ব্যৱস্থা, সমাজৰ বিভিন্ন বৃত্তিধাৰী লোক আৰু ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ সবিশেষ তথ্য লিপিত খোদিত থাকে।
৪) ভাষা আৰু লিপিৰ বিকাশ: সংস্কৃত ভাষা আৰু প্ৰাচীন অসমীয়া লিপিৰ ক্ৰমবিকাশৰ নিদৰ্শন এই শিলালিপিসম্মুহে দাঙি ধৰে।
৫) ঐতিহাসিক ঘটনাৰ প্ৰমাণ: উত্তৰ গুৱাহাটীৰ ‘কানাই বৰশীবোৱা শিলালিপি’য়ে ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত কামৰূপৰ ৰজা পৃথুৰ হাতত তুৰ্কী সেনাপতি বখতিয়াৰ খিলজিৰ শোচনীয় পৰাজয়ৰ ঐতিহাসিক সত্যতা প্ৰমাণ কৰে।

৭। প্ৰাচীন কামৰূপৰ ৰাজবংশসমূহৰ ৰাজধানীৰ অৱস্থান:

• বৰ্মন বংশৰ ৰাজধানী: প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ (বৰ্তমানৰ গুৱাহাটী)।

• শালস্তম্ভ বংশৰ ৰাজধানী: হৰূপেশ্বৰ (বৰ্তমানৰ তেজপুৰৰ সমীপত)। 

• পাল বংশৰ ৰাজধানী: দুৰ্জয় নগৰ আৰু পিছলৈ কামৰূপনগৰ (বৰ্তমানৰ গুৱাহাটী/উত্তৰ গুৱাহাটী)।