পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ১৩)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:  

(ক) দুটা সময় মণ্ডলৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান কিমান?
উত্তৰ: সাধাৰণতে ওচৰা-ওচৰি দুটা সময় মণ্ডলৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান হ’ল ১ ঘণ্টা (১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধান)।

(খ) পৃথিৱীখনক কেইটা সময় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: গোটেই পৃথিৱীখনক মুঠ ২৪ টা সময় মণ্ডলত (Time Zones) ভাগ কৰা হৈছে।

(গ) ভাৰতৰ মাজেৰে যোৱা কোনডাল দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়ক দেশখনৰ মান সময় হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰায় সোঁমাজেদি যোৱা ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (82°30′ E Longitude) সময়ক দেশখনৰ মান সময় (Indian Standard Time – IST) হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে।

২. সময় মণ্ডল কেনেকৈ গণনা কৰা হয়?
উত্তৰ:
১. পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ২৪ ঘণ্টাত ৩৬০° ঘূৰে। গতিকে ১ ঘণ্টাত পৃথিৱীয়ে ১৫° দ্ৰাঘিমাংশ অতিক্ৰম কৰে আৰু ১° ঘূৰিবলৈ ৪ মিনিট সময় লয়।
২. লণ্ডনৰ ওচৰৰ গ্ৰীনউইচৰ ০° মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়ক ভিত্তি কৰি প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ মূৰে মূৰে একোটাকৈ সময় মণ্ডল গণনা কৰা হয়।
৩. ০° মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পৰা পূব দিশলৈ গ’লে প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে ১ ঘণ্টাকৈ সময় যোগ হয় (আগুৱাই যায়) আৰু পশ্চিম দিশলৈ গ’লে প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে ১ ঘণ্টাকৈ সময় বিয়োগ হয় (পিছুৱাই যায়)।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ১৬)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) মানচিত্ৰৰ উপাদান কেইবিধ আৰু কি কি?
উত্তৰ: মানচিত্ৰৰ প্ৰধান উপাদান চাৰিবিধ, সেইবোৰ হ’ল—
(১) দিশ (Direction)
(২) দূৰত্ব বা মাপনী (Distance/Scale)
(৩) অৱস্থান (Location)
(৪) সাংকেতিক চিহ্ন (Symbols)

(খ) প্ৰধান দিশ চাৰিটা কি কি?
উত্তৰ: প্ৰধান দিশ চাৰিটা হ’ল— উত্তৰ (North), দক্ষিণ (South), পূব (East) আৰু পশ্চিম (West)।

(গ) মানচিত্ৰৰ মাপনী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠৰ দুখন ঠাইৰ মাজৰ প্ৰকৃত দূৰত্বক মানচিত্ৰত এটা নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত হ্ৰাস কৰি দেখুওৱা জোখ বা অনুপাতকে মাপনী বা স্কেল (Scale) বোলে।

২. কিছু ক্ষেত্ৰত গোলকতকৈ মানচিত্ৰ কিয় বেছি সুবিধাজনক?
উত্তৰ:
১. গোলক এটা কঢ়িয়াই লৈ ফুৰাটো অসুবিধাজনক, কিন্তু মানচিত্ৰ এখন ভাঁজ কৰি অতি সহজে যিকোনো ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিব পাৰি।
২. গোলকত এখন নিৰ্দিষ্ট গাঁও, চহৰ বা জিলাৰ বিতং তথ্য দেখুৱাব নোৱাৰি; কিন্তু মানচিত্ৰত ডাঙৰ মাপনী ব্যৱহাৰ কৰি সৰু অঞ্চলৰো বাট-পথ, ঘৰ-দুৱাৰ আদি সকলো তথ্য স্পষ্টকৈ দেখুৱাব পাৰি।
৩. কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয় (যেনে: বৰষুণ, জনসংখ্যা, ৰাজনৈতিক সীমা) মানচিত্ৰত অতি সুন্দৰভাৱে তুলি ধৰিব পাৰি।

৩. মানচিত্ৰ আৰু নক্সাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:

• মানচিত্ৰ (Map): মানচিত্ৰ হ’ল পৃথিৱী বা ইয়াৰ কোনো অংশক নিৰ্দিষ্ট স্কেল বা মাপনী, দিশ আৰু সাংকেতিক চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰি সমতল কাগজত নিখুঁতভাৱে অংকন কৰা চিত্ৰ।

• নক্সা (Sketch/Plan): নক্সা হ’ল কোনো নিৰ্দিষ্ট সৰু স্থান (যেনে: এটা কোঠা, ঘৰ বা বিদ্যালয় চৌহদ)ৰ মাপনী নোহোৱাকৈ কেৱল আনুমানিক জোখ-মাখ বা পৰ্যবেক্ষণৰ ভিত্তিত অঁকা প্ৰাথমিক চিত্ৰ।

৪. মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত সাংকেতিক চিহ্নবোৰে কিদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰ: মানচিত্ৰত পাহাৰ, নদী, দলং, ৰে’লপথ, ৰাস্তা, মন্দিৰ, ডাকঘৰ আদি উপাদানবোৰ প্ৰকৃত আকাৰত আঁকি দেখুওৱা সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে নিৰ্দিষ্ট ৰং, ৰেখা আৰু সৰ্বজনস্বীকৃত সাংকেতিক চিহ্ন (Conventional Symbols) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই চিহ্নবোৰৰ সহায়ত ভাষা নজনাকৈও যিকোনো মানুহে মানচিত্ৰখন চাই ঠাইখনৰ সকলো প্ৰাকৃতিক আৰু প্ৰশাসনিক তথ্য সহজে বুজি ল’ব পাৰে।

গাণিতিক সময় নিৰ্ণয় আৰু চিন্তা-মূলক প্ৰশ্ন

দলগত কাৰ্য:

প্ৰশ্ন: গ্ৰীনউইচত ৰাতিপুৱা ৮ বাজিলে ৬০° পূব দ্ৰাঘিমাত অৱস্থিত ঠাই এখনত তেতিয়া সময় কিমান হ’ব?
সমাধান:

• গ্ৰীনউইচৰ দ্ৰাঘিমাংশ = ০°

• ঠাইখনৰ দ্ৰাঘিমাংশ = ৬০° পূব

• দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য = ৬০° – ০° = ৬০°

• আমি জানো যে ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য = ১ ঘণ্টা

• গতিকে ৬০° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য = ৬০ ÷ ১৫ = ৪ ঘণ্টা

• যিহেতু ঠাইখন গ্ৰীনউইচৰ পূব দিশত আছে, সেয়েহে সময় আগুৱাই যাব (যোগ হ’ব)।

• নিৰ্ণেয় সময়: ৰাতিপুৱা ৮ বজা + ৪ ঘণ্টা = দুপৰীয়া ১২:০০ বজা।

ভাবি উলিওৱা:

প্ৰশ্ন: গুৱাহাটী (৯১°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশ)ত আবেলি স্থানীয় সময় ৫ বজা হ’লে চেন্নাইৰ (৮০°২৭′ পূব দ্ৰাঘিমা) স্থানীয় সময় সেই সময়ত কিমান হ’ব?
সমাধান:

• গুৱাহাটী আৰু চেন্নাইৰ দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য = ৯১° ৭′ – ৮০° ২৭′ = প্ৰায় ১১° (১১ ডিগ্ৰী)।

• ১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য = ৪ মিনিট।

• ১১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে সময়ৰ পাৰ্থক্য = ১১ × ৪ = ৪৪ মিনিট।

• যিহেতু চেন্নাই গুৱাহাটীৰ পশ্চিম দিশত অৱস্থিত, চেন্নাইত সময় পিছুৱাই থাকিব (বিয়োগ হ’ব)।

• চেন্নাইৰ স্থানীয় সময়: আবেলি ৫ বজা – ৪৪ মিনিট = আবেলি ৪ বাজি ১৬ মিনিট।

অনুশীলন বহী আৰু অধ্যায়ৰ শেষৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. খালী ঠাই পূৰ কৰা:

• (ক) আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ মান হৈছে ১৮০°।

• (খ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পৰা পশ্চিমলৈ গ’লে সময় পিছুৱাই যাব।

• (গ) ভাৰতৰ পূব সীমাৰ পৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ ব্যৱধান হৈছে ১ ঘণ্টা ৪৫ মিনিট।

২. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা:

• (ক) পৃথিৱীয়ে পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰে। → অশুদ্ধ (পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে)

• (খ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ মান হৈছে ০°। → শুদ্ধ

• (গ) গ্ৰীনউইচতকৈ আগতে দুপৰীয়া হোৱা ঠাই এখন পূব দ্ৰাঘিমাংশত অৱস্থিত। → শুদ্ধ

• (ঘ) দ্ৰাঘিমাংশ অনুসৰি কোনো এখন ঠাইৰ সময়কেই সেই ঠাইখনৰ স্থানীয় সময় বোলে। → শুদ্ধ

• (ঙ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা আৰু আন্তৰ্জাতিক তাৰিখৰেখাৰ মাজত সময়ৰ ব্যৱধান হৈছে এক দিন। → শুদ্ধ

৩. মানচিত্ৰৰ বিষয়বস্তুৰ তালিকা:

৪. দিশ নিৰ্ণয় আৰু চাৰিওফালৰ উপাদান তালিকা:

জটিল সময় মণ্ডলৰ সমস্যা (জাহাজ আৰু উৰাজাহাজৰ যাত্ৰা নিৰ্ণয়)

প্ৰদত্ত তথ্য:

• যাত্ৰা আৰম্ভণি: ভাৰতৰ পৰা (IST / UTC +5:30)

• যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা সময় আৰু তাৰিখ: ২০২৫ চনৰ ৬ জানুৱাৰী, আবেলি ৩:০০ বজা (15:00 hours)

• ব্ৰাজিলৰ সময় মণ্ডল: UTC -3 (ভাৰততকৈ ৮ ঘণ্টা ৩০ মিনিট পিছপৰা)

• ইউৰোপৰ সময় মণ্ডল: UTC +1 (ভাৰততকৈ ৪ ঘণ্টা ৩০ মিনিট পিছপৰা)

(১) উৰাজাহাজৰ ইউৰোপ পোৱাৰ সময় আৰু তাৰিখ:

• ভাৰতৰ পৰা ইউৰোপ পাবলৈ সময় লাগে = ৩০ ঘণ্টা (২৪ ঘণ্টা বা ১ দিন + ৬ ঘণ্টা)।

• ভাৰতীয় সময় অনুসৰি ইউৰোপ পোৱাৰ সময়:

  • ৬ জানুৱাৰী আবেলি ৩ বজা + ২৪ ঘণ্টা = ৭ জানুৱাৰী আবেলি ৩ বজা।

  • ৭ জানুৱাৰী আবেলি ৩ বজা + ৬ ঘণ্টা = ৭ জানুৱাৰী ৰাতি ৯:০০ বজা (21:00 hours IST)।

• ইউৰোপৰ স্থানীয় সময় নিৰ্ণয় (ভাৰততকৈ ৪ ঘণ্টা ৩০ মিনিট পিছপৰা):

  • ৭ জানুৱাৰী নিশা ৯:০০ বজা – ৪ ঘণ্টা ৩০ মিনিট = ৭ জানুৱাৰী, আবেলি ৪ বাজি ৩০ মিনিট (16:30 hours)।

• ফলাফল: উৰাজাহাজখন ২০২৫ চনৰ ৭ জানুৱাৰীৰ আবেলি ৪:৩০ বজাত ইউৰোপত উপস্থিত হ’ব।

(২) সামুদ্ৰিক জাহাজৰ ব্ৰাজিল পোৱাৰ সময় আৰু তাৰিখ:

• ভাৰতৰ পৰা ব্ৰাজিল পাবলৈ সময় লাগে = ১২০ ঘণ্টা (১২০ ÷ ২৪ = সম্পূৰ্ণ ৫ দিন)।

• ভাৰতীয় সময় অনুসৰি ব্ৰাজিল পোৱাৰ সময়:

  • ৬ জানুৱাৰী আবেলি ৩ বজা + ৫ দিন = ১১ জানুৱাৰী আবেলি ৩:০০ বজা (15:00 hours IST)।

• ব্ৰাজিলৰ স্থানীয় সময় নিৰ্ণয় (ভাৰততকৈ ৮ ঘণ্টা ৩০ মিনিট পিছপৰা):

  • ১১ জানুৱাৰী আবেলি ৩:০০ বজা (15:00) – ৮ ঘণ্টা ৩০ মিনিট = ১১ জানুৱাৰী, পুৱা ৬ বাজি ৩০ মিনিট (06:30 hours)।

• ফলাফল: সামুদ্ৰিক জাহাজখন ২০২৫ চনৰ ১১ জানুৱাৰীৰ পুৱা ৬:৩০ বজাত ব্ৰাজিলত উপস্থিত হ’ব।

পৰীক্ষণৰ বাবে শিক্ষকৰ স্বাক্ষৰ: Person
তাৰিখ: Date