পাঠৰ মূল সাৰাংশ 

‘জীৱ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য’ পাঠটিত আমাৰ পৃথিৱীৰ বুকুত দেখা পোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৈচিত্ৰ্যময় জগতখনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন পৰিৱেশত (অৰণ্য, মৰুভূমি, পৰ্বত, নদী আৰু সাগৰ) বাস কৰা জীৱসমূহৰ বাসস্থান, জীৱন-ধাৰণ, খাদ্য শৃংখল আৰু পৰস্পৰৰ মাজত থকা নিবিড় সম্পৰ্কই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। 

উদ্ভিদসমূহক আকাৰ আৰু কাণ্ডৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি বৃক্ষ, গুল্ম, তৃণ, লতা আৰু আৰোহী লতাত শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। পাতৰ সিৰাবিন্যাস (জাল আৰু সমান্তৰাল), মূলৰ গাঁথনি (মুখ্যমূল আৰু গুচ্ছমূল) আৰু বীজপত্ৰৰ সংখ্যা (একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী)ৰ মাজত থকা গভীৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছে। লগতে বিভিন্ন প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাই জীয়াই থকাৰ কৌশল অৰ্থাৎ অভিযোজন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বিভিন্ন দিশ আলোচনা কৰা হৈছে।

উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু অভিযোজন: দ্ৰুত তথ্যকোষ

উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰ

• বৃক্ষ (Tree): ওখ, শকত আৰু কঠিন কাণ্ডযুক্ত (যেনে: আম, কঁঠাল, আঁহত)।

• গুল্ম (Shrub): জোপোহা, মধ্যমীয়া ওখ, টান কাণ্ডযুক্ত (যেনে: জবা, ডালিম, গোলাপ)।

• তৃণ (Herb): চাপৰ, কোমল আৰু সেউজীয়া কাণ্ডযুক্ত (যেনে: ঘাঁহ, ধান, বিলাহী)।

• আৰোহী লতা (Climber): আন গছ বা আশ্ৰয়ত বগাই যোৱা (যেনে: পাণ, লাউ, কোমোৰা)।

• লতা (Creeper): মাটিত বগাই যোৱা উদ্ভিদ।

সিৰাবিন্যাস, মূল আৰু বীজপত্ৰৰ আন্তঃসম্পৰ্ক

প্ৰসিদ্ধ সংৰক্ষণ আন্দোলন আৰু ব্যক্তিত্ব

• নীৰৱ উপত্যকা সুৰক্ষা আন্দোলন (Save Silent Valley Movement): কেৰেলাৰ কুস্থিপুঝা নদীৰ বান্ধ নিৰ্মাণ ৰোধ কৰি চিৰসেউজ বনাঞ্চল ৰক্ষাৰ সফল সংগ্ৰাম।

• ড° ৰবীন বেনাৰ্জী (গোলাঘাট): প্ৰখ্যাত প্ৰকৃতিবিদ, বন্যপ্ৰাণী তথ্যচিত্ৰ নিৰ্মাতা। তেওঁৰ নামত ‘আংকল ৰবিনৰ নেচাৰেল হিষ্ট্ৰী মিউজিয়াম’ আছে।

• চেলিম আলি (পক্ষী মানৱ): ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ চৰাইৰ ওপৰত ঐতিহাসিক ১০ টা খণ্ডৰ গ্ৰন্থ ৰচক।

• পৱিত্ৰ উপবন (Sacred Groves): স্থানীয় ৰাইজে ধৰ্মীয় আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে সুৰক্ষা দিয়া বনাঞ্চল। অসমত ইয়াক ‘থান’ আৰু ডিমাছাসকলে ‘মাদাইকো’ বুলি কয়।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)

১. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs)

1. উদ্ভিদৰ তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াত পখিলাই উদ্ভিদক সহায় কৰে?
   (a) অভিযোজন
   (b) খাদ্য প্ৰস্তুতকৰণ
   (c) প্ৰজনন
   (d) শ্বাস-প্ৰশ্বাস
   উত্তৰ: (c) প্ৰজনন (Reproduction)

1. ডালিম গছ এবিধ —
   (a) বৃক্ষ
   (b) গুল্ম
   (c) তৃণ
   (d) আৰোহী লতা
   উত্তৰ: (b) গুল্ম (Shrub)

iii. তলৰ কোনবিধ জলজ উদ্ভিদ নহয়?
(a) পদুম
(b) খৰিকাজাঁই
(c) পুনি
(d) ভেট
উত্তৰ: (b) খৰিকাজাঁই (Jasmine)

1. চৰাইৰ ডেউকা হ’ল —
   (a) পাখিৰ ৰূপান্তৰ
   (b) আগঠেঙৰ ৰূপান্তৰ
   (c) পিছঠেঙৰ ৰূপান্তৰ
   (d) (a) আৰু (b) দুয়োটাই
   উত্তৰ: (b) আগঠেঙৰ ৰূপান্তৰ (Modification of fore limb)

1. ঠাণ্ডা ঠাইত থকা জন্তুবোৰৰ দেহত দীঘল নোমৰ কাৰ্য কি?
   (a) ই দেহক তাপৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে
   (b) ই দেহক বৰষুণৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে
   (c) ই দেহক শীতৰ প্ৰকোপৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে
   (d) ই দেহক আঘাতৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে
   উত্তৰ: (c) ই দেহক শীতৰ প্ৰকোপৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে

২. খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the blanks)

• (i) বীজপত্ৰ বীজৰ ভিতৰত থাকে।

• (ii) জালৰ দৰে সিৰাবিন্যাস দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ চৰিত্ৰ।

• (iii) উটৰ কুঁজটোত চৰ্বী / খাদ্য জমা হৈ থাকে।

• (iv) পৰ্বতীয়া অঞ্চলৰ গছৰ আকৃতি **শংকু (Cone)**ৰ দৰে।

• (v) ফোপোলা হাড় উৰিব পৰা চৰাইৰ এক চৰিত্ৰ।

৩. চমু উত্তৰ দিয়া (Short Answer Questions)

(i) আৱাসস্থল কাক বোলে?
উত্তৰ: জীৱ এবিধে স্বাভাৱিকভাৱে যি প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত বাস কৰে, খাদ্য সংগ্ৰহ কৰে আৰু বংশবৃদ্ধি কৰে, সেই ঠাইকে সেই জীৱবিধৰ আৱাসস্থল (Habitat) বোলে।

(ii) জৈৱ বৈচিত্ৰ্য মানে কি বুজা?
উত্তৰ: আমাৰ চাৰিওফালৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত পোৱা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ, প্ৰাণী, কীট-পতংগ আৰু অণুজীৱৰ বিচিত্ৰ সমাহাৰকে একেলগে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) বোলে।

(iii) কেকটাছে মৰুভূমিত জীয়াই থাকিবলৈ কি দৰে অভিযোজন কৰে?
উত্তৰ:
১. বাষ্পীভৱনৰ জৰিয়তে পানী ওলাই যোৱা ৰোধ কৰিবলৈ কেকটাছৰ পাতবোৰ কাঁইটলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
২. কাণ্ড সেউজীয়া আৰু মঙহাল হয়, যিয়ে পানী জমা কৰি ৰাখে আৰু খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে।
৩. পানী বিচাৰি শিপাবোৰ মাটিৰ গভীৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে।

(iv) জীৱৰ তিনিটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
১. জীৱই খাদ্য গ্ৰহণ কৰে আৰু বৃদ্ধি লাভ কৰে।
২. জীৱই শ্বাস-প্ৰশ্বাস লয় আৰু বংশবৃদ্ধি কৰে।
৩. জীৱৰ এক নিৰ্দিষ্ট জীৱন কাল থাকে আৰু সময়ত মৃত্যু ঘটে।

(v) সমান্তৰাল সিৰাবিন্যাস থকা তিনিবিধ পাতৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কলপাত, ধান গছৰ পাত, আৰু ঘাঁহ।

(vi) জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ:
১. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই পৰিৱেশত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
২. ই মানুহক খাদ্য, বাসস্থান, ঔষধ আৰু খৰি যোগান ধৰে।
৩. চৰাই আৰু পতংগই পৰাগযোগ ঘটাই বনাঞ্চলৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।

(vii) ‘চৰাই জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ এক প্ৰয়োজনীয় অংশ’ — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
১. চৰায়ে শস্য অনিষ্টকাৰী ক্ষতিকাৰক কীট-পতংগ খাই খেতি-পথাৰ ৰক্ষা কৰে।
২. চৰায়ে গছৰ ফল খাই তাৰ গুটি বিভিন্ন ঠাইত পেলাই অৰণ্য বিস্তাৰত সহায় কৰে।
৩. শগুণ বা কাউৰীৰ দৰে চৰায়ে মৰা জীৱ-জন্তু খাই পৰিৱেশ পৰিষ্কাৰ কৰি ৰাখে।

৪. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (Write True or False)

• (i) সকলোবোৰ পতংগই আমাৰ বাবে অপকাৰী। → অশুদ্ধ (False)

• (ii) চৰায়ে অৰণ্য বিস্তাৰণত সহায় কৰে। → শুদ্ধ (True)

• (iii) পৰিৱেশৰ সকলো জীৱৰ মাজত কোনো ধৰণৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্ক নাই। → অশুদ্ধ (False)

• (iv) জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ অৱক্ষয়ে পৰিৱেশত প্ৰভাৱ পেলায়। → শুদ্ধ (True)

• (v) অতিপাত ঠাণ্ডা ঠাইত কোনো জীৱই জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। → অশুদ্ধ (False)