পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। চমু উত্তৰ দিয়া:

(ক) স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা? 
উত্তৰ: মানচিত্ৰত দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু ভূপৃষ্ঠত সেই একে ঠাই দুখনৰ মাজৰ প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাতকেই স্কেল (Scale) বা মাপনী বোলে। মানচিত্ৰ অংকনৰ বাবে স্কেল অপৰিহাৰ্য।

(খ) ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন তথ্যসমূহ কম্পিউটাৰৰ সহায়ত সংগ্ৰহ, মজুত, পৰীক্ষণ, বিশ্লেষণ আৰু মানচিত্ৰ বা চিত্ৰৰূপে প্ৰদৰ্শন কৰা আধুনিক নিৰ্ভৰযোগ্য কম্পিউটাৰভিত্তিক ব্যৱস্থাকে ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা (Geographical Information System – GIS) বোলে।

২। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি লিখা:

(ক) দ্ৰাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশৰ ভিত্তিত প্ৰথমতে মানচিত্ৰ অংকন কৰিছিল—
(১) ইৰাট’স্থেনিচে
(২) ট’লেমিয়ে
(৩) কাৰ্ল ৰিটাৰে
➔ উত্তৰ: (২) ট’লেমিয়ে

(খ) ১/১০,০০০ এনেদৰে প্ৰকাশ কৰা স্কেলবিধ হ’ল—
(১) নিৰূপক ভগ্নাংশ
(২) ৰৈখিক স্কেল
(৩) ভাষাৰ স্কেল
➔ উত্তৰ: (১) নিৰূপক ভগ্নাংশ (Representative Fraction)

(গ) আটাইতকৈ প্ৰাচীন মানচিত্ৰ উদ্ধাৰ হৈছে—
(১) মিছৰত
(২) মেছ’প’টেমিয়াত
(৩) চীনত
➔ উত্তৰ: (২) মেছ’প’টেমিয়াত (বৰ্তমানৰ ইৰাকত টেৰাকোটা ফলকত)

৩। বহলাই লিখা:

মানচিত্ৰ অংকনৰ ক্ৰমবিকাশৰ সম্বন্ধে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ:
মানৱ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰে পৰাই মানুহে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশ বুজিবলৈ মানচিত্ৰ অংকনৰ চেষ্টা চলাই আহিছে:
১) প্ৰাচীন যুগ: বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন মানচিত্ৰখন মেছ’প’টেমিয়াত (বৰ্তমানৰ ইৰাক) মাটিৰ টেৰাকোটা ফলকত উদ্ধাৰ হৈছে। প্ৰাচীন মিছৰীয়সকলেও নীল নদীৰ বানাক্ৰান্ত অঞ্চলৰ মানচিত্ৰ অংকন কৰিছিল।
২) চীন আৰু গ্ৰীচৰ অৱদান: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাত চীন দেশত পাটৰ কাপোৰত নদী-পাহাৰ আৰু ৰাস্তা দেখুৱাই স্কেলৰ ধাৰণাৰে মানচিত্ৰ অঁকা হৈছিল। প্ৰাচীন গ্ৰীক পণ্ডিত ট’লেমিয়ে (৯০-১৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ সহায় লৈ প্ৰথম বৈজ্ঞানিকভাৱে স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰি মানচিত্ৰ অংকনৰ ভেটি স্থাপন কৰে।
৩) ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰ আৰু ছপাশাল: মধ্যযুগত ভাস্কো-দা-গামা, কলম্বাচ আদিৰ পৃথিৱী ভ্ৰমণ আৰু ইউৰোপত ছপাশালৰ আৱিষ্কাৰে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিৰ ক্ষেত্ৰত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিলে।
৪) ভাৰতত মানচিত্ৰৰ বিকাশ: ভাৰতত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ চনৰ পৰাই ৰাজ্যৰ সীমা দেখুৱাই মানচিত্ৰ অঁকাৰ প্ৰমাণ আছে। ব্ৰিটিছসকলে ১৭৬৭ চনত ‘ছাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়া’ (Survey of India) প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে উইলিয়াম লেমটনে আধুনিক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে।
৫) আধুনিক যুগ: বৰ্তমান কম্পিউটাৰ, কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ, দূৰ সংবেদন (Remote Sensing), জি.আই.এছ. (GIS) আৰু জি.পি.এছ. (GPS) প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত অতি নিখুঁতভাৱে স্থানভিত্তিক মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

৪। ভূগোল অধ্যয়নত কি কি প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয় লিখা।

উত্তৰ:
আধুনিক ভূগোল অধ্যয়নত তথ্য সংগ্ৰহ, বিশ্লেষণ আৰু মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰধানকৈ তিনিটা স্থানিক তথ্য প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
১) দূৰ সংবেদন (Remote Sensing – RS): কোনো এটা বস্তু বা অঞ্চলক পোনপটীয়াভাৱে স্পৰ্শ নকৰাকৈ মহাকাশত থকা কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ বা বিমানত সংলগ্ন সংবেদকৰ (Sensors) জৰিয়তে আঁতৰৰ পৰাই ভূপৃষ্ঠৰ বিভিন্ন উপাদানৰ তথ্য আৰু চিত্ৰ সংগ্ৰহ কৰা প্ৰযুক্তি।
২) ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা (Geographical Information System – GIS): বিভিন্ন স্থানৰ ভৌগোলিক তথ্যসমূহ কম্পিউটাৰৰ সহায়ত সংগ্ৰহ, মজুত, পৰীক্ষণ, বিশ্লেষণ আৰু ডিজিটেল মানচিত্ৰৰূপে উপস্থাপন কৰা নিৰ্ভৰযোগ্য ব্যৱস্থা।
৩) গোলকীয় স্থান নিৰ্ণয়ন ব্যৱস্থা (Global Positioning System – GPS): মহাকাশত থকা কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ সংকেতৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ যিকোনো ঠাইৰ সঠিক অৱস্থান (দ্ৰাঘিমাংশ, অক্ষাংশ আৰু সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা) নিৰূপণ কৰা প্ৰযুক্তি। সাগৰত জাহাজ চলোৱা, বিমান চলাচল আৰু ম’বাইল মেপত ইয়াৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হয়।
(ইয়াৰ উপৰিও কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰৰ সহায়ত বিভিন্ন লেখচিত্ৰ, স্তম্ভচিত্ৰ আৰু পাই-চাৰ্ট অংকন কৰি ভৌগোলিক তথ্য উপস্থাপন কৰা হয়।)

৩. পাঠৰ মাজৰ অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ক) স্কেল বা মাপনী কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: স্কেল তিনি প্ৰকাৰৰ— ১) ভাষা বা উক্তিৰ স্কেল, ২) নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল, আৰু ৩) ৰৈখিক স্কেল।

প্ৰশ্ন খ) কোনবিধ স্কেল সকলো দেশৰ মানুহে সহজে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: নিৰূপক ভগ্নাংশৰ স্কেল (Representative Fraction – RF), কাৰণ ইয়াত কোনো নিৰ্দিষ্ট একক (ছেন্টিমিটাৰ/ইঞ্চি) উল্লেখ নাথাকে আৰু যিকোনো এককলৈ ৰূপান্তৰ কৰি বিশ্বজুৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।