বিজ্ঞানৰ বিচিত্র জগতখন
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘বিজ্ঞানৰ বিচিত্ৰ জগতখন’ পাঠটিত বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত অৰ্থ, বৈজ্ঞানিক মানসিকতা আৰু বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতিৰ বিষয়ে অতি সহজ আৰু ব্যৱহাৰিক উদাহৰণেৰে বুজাই দিয়া হৈছে। বিজ্ঞান হ’ল কেৱল কিতাপৰ জ্ঞান নহয়— ই হ’ল পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা প্ৰমাণভিত্তিক জ্ঞান। যিকোনো অন্ধবিশ্বাস বা অবাস্তৱ কাহিনীৰ (যেনে: আলাদিনৰ জেনি বা যাদুকৰী ঔষধ) বিপৰীতে যুক্তিপূৰ্ণভাৱে সন্দেহ কৰা, প্ৰমাণ বিচৰা আৰু মুক্ত মনৰ অধিকাৰী হোৱাটোৱেই হ’ল বৈজ্ঞানিক মানসিকতা। গেলিলিঅ’ৰ পিছা স্তম্ভৰ পৰীক্ষা, ৰাইট ভাতৃদ্বয়ৰ দ্বাৰা উৰাজাহাজ আৱিষ্কাৰ আৰু ক’ন-টিকি অভিযানৰ উদাহৰণেৰে বিজ্ঞানৰ পদ্ধতি আৰু আৱিষ্কাৰৰ ধাৰা দাঙি ধৰা হৈছে।
বিজ্ঞানৰ মূল ধাৰণাসমূহ
বিজ্ঞান কি? (What is Science?)
পৰ্যৱেক্ষণ (Observation) আৰু পৰীক্ষাৰ (Experiment) জৰিয়তে আহৰণ কৰা পদ্ধতিগত জ্ঞানকেই বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।
বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ তিনিটা মূল লক্ষণ (Scientific Attitude)
প্ৰণালীবদ্ধ বা যুক্তিপূৰ্ণভাৱে সন্দেহ কৰা (Systematic or logical doubt)।
প্ৰমাণ বিচৰা (Looking for proof)।
মুক্ত মনৰ অধিকাৰী হোৱা (Open-mindedness)।
বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতিৰ তিনিটা পৰ্যায় (Scientific Method)
পৰ্যৱেক্ষণ (Observation): কোনো ঘটনা বা বস্তুক গভীৰভাৱে লক্ষ্য কৰা।
আনুমানিক সিদ্ধান্ত (Hypothesis): ঘটনাটোৰ কাৰণ সম্পৰ্কে যুক্তিপূৰ্ণ অনুমান কৰা।
পৰীক্ষা (Experiment): অনুমানটো শুদ্ধ নে অশুদ্ধ তাক প্ৰমাণ কৰি সত্যত উপনীত হোৱা।
ঐতিহাসিক বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষাসমূহ
গেলিলিঅ’ৰ পৰীক্ষা (Galileo’s Experiment): ইটালীৰ পিছা চহৰৰ হেলনীয়া স্তম্ভৰ পৰা একেলগে ডাঙৰ আৰু সৰু শিলগুটি পেলাই দুয়োটা একে সময়তে মাটিত পৰাটো প্ৰমাণ কৰিছিল।
উৰাজাহাজ আৱিষ্কাৰ (১৯০৩): উইলবাৰ ৰাইট আৰু অৰভিলি ৰাইট (Wright Brothers)ৰ দ্বাৰা আৱিষ্কৃত।
ক’ন-টিকি অভিযান (Kon-Tiki Expedition): প্ৰাচীন আৰ্হিৰ কাঠৰ নাও লৈ ১০১ দিনীয়া প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় যাত্ৰাৰ জৰিয়তে দক্ষিণ আমেৰিকান আৰু দ্বীপপুঞ্জৰ মানুহৰ মিলনৰ অনুমান প্ৰমাণ কৰা হৈছিল।
কম্পাছ (Compass): চুম্বকৰ উত্তৰ-দক্ষিণমুখী দিশ নিৰ্দেশক ধৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰি নাৱিকসকলে সাগৰত দিশ নিৰ্ণয় কৰে।
পাঠভিত্তিক শব্দকোষ (Key Terms)
অসমীয়া শব্দ (Assamese) | ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ (English) |
|---|---|
পৰ্যৱেক্ষণ | Observation |
পৰীক্ষা | Experiment |
আনুমানিক সিদ্ধান্ত | Hypothesis |
বৈজ্ঞানিক মানসিকতা | Scientific Attitude |
বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতি | Scientific Method |
চুম্বক | Magnet |
দিশনিৰ্ণায়ক যন্ত্ৰ | Compass |
মুক্ত মন | Open-mindedness |
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
১. খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the blanks)
(a) বিজ্ঞান হ’ল পৰ্যৱেক্ষণ আৰু পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা জ্ঞান।
(b) পৰ্যৱেক্ষণ, আনুমানিক সিদ্ধান্ত আৰু পৰীক্ষা এই পৰ্যায়কেইটাৰ সমষ্টিয়েই হ’ব বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতি।
(c) শৰীৰৰ বৃদ্ধি / শক্তিৰ বাবে আমি খাদ্য খাওঁ।
(d) পঞ্জাবত মানুহে প্ৰধানকৈ ৰুটী খায়।
(e) কম্পাছত চুম্বক থাকে।
২. শুদ্ধ উক্তিটোত (✔) আৰু অশুদ্ধ উক্তিটোত (✖) চিন দিয়া
(a) আমি সদায় স্বাস্থ্য ভালে ৰখা খাদ্যহে খাব লাগে। → শুদ্ধ (✔)
(b) পানীৰ অবিহনে আমি জীয়াই থাকিব পাৰোঁ। → অশুদ্ধ (✖)
(c) বৰষুণ হিচাপে পানী আকাশৰপৰা মাটিত পৰে। → শুদ্ধ (✔)
(d) ওলোমাই ৰখা চুম্বক এডাল সদায় পূবা-পশ্চিমা হৈ থাকে। → অশুদ্ধ (✖) (কাৰণ ই উত্তৰা-দক্ষিণা হৈ থাকে)
(e) হিমালয়ৰ ওপৰ অংশ আৰু মেৰু অঞ্চল বৰফেৰে ঢাক খাই থাকে। → শুদ্ধ (✔)
৩. চমু উত্তৰ দিয়া (Give short answers)
(a) মহাকাশচাৰীয়ে মহাকাশত পৃথিৱীখনক কিহৰ নিচিনা দেখে?
উত্তৰ: মহাকাশচাৰীসকলে মহাকাশৰ পৰা পৃথিৱীখনক এটা ধুনীয়া নীলা মাৰ্বলৰ (Blue marble) দৰে দেখে।
(b) কম্পাছৰ মূলবস্তু কি?
উত্তৰ: কম্পাছৰ মূলবস্তু হ’ল এডাল চুম্বকীয় কাঁটা বা চুম্বক (Magnet)।
(c) ওলোমাই ৰখা চুম্বক এডাল কোন দিশত মুখ কৰি থাকে?
উত্তৰ: মুক্তভাৱে ওলোমাই ৰখা চুম্বক এডাল সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ (North-South) দিশত মুখ কৰি থাকে।
(d) নাৱিকসকলে সাগৰত কিদৰে জাহাজৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰে?
উত্তৰ: নাৱিকসকলে সাগৰত জাহাজৰ সঠিক দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ কম্পাছ (দিশনিৰ্ণায়ক যন্ত্ৰ) ব্যৱহাৰ কৰে, কাৰণ কম্পাছৰ চুম্বকীয় কাঁটা সদায় উত্তৰ-দক্ষিণমুখী হৈ থাকে।
(e) বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতিৰ পৰ্যায়কেইটা কি কি?
উত্তৰ: বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতিৰ প্ৰধান তিনিটা পৰ্যায় হ’ল—
পৰ্যৱেক্ষণ (Observation)
আনুমানিক সিদ্ধান্ত (Hypothesis)
পৰীক্ষা (Experiment)
৪. শুদ্ধ উত্তৰ নিৰ্বাচন কৰা (MCQs)
(i) উইলবাৰ ৰাইট আৰু অৰভিলি ৰাইটে তলৰ কোনবিধ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(a) উৰাজাহাজ (Aeroplane)
(b) ছাবমেৰিন (Submarine)
(c) ৰে’লগাড়ী (Train)
(d) মটৰগাড়ী (Bus/Car)
উত্তৰ: (a) উৰাজাহাজ (Aeroplane)
(ii) তলৰ কোনটো কামত কম্পাছ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) দিশ নিৰ্ণয়ৰ কামত (To determine the direction)
(b) গধুৰ বস্তু দাঙোতে (To lift heavy objects)
(c) বস্তুৰ ওজন জুখিবৰ বাবে (To measure weight of substance)
(d) বতাহৰ গতি জুখিবৰ বাবে (To measure the speed of wind)
উত্তৰ: (a) দিশ নিৰ্ণয়ৰ কামত (To determine the direction)
দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰৰ তালিকা
বিজ্ঞান আমাৰ জীৱনৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ। তলত ইয়াৰ কিছুমান উদাহৰণ দিয়া হ’ল:
টুথব্ৰাছ আৰু টুথপেষ্ট (দাঁতৰ পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা)
বিজুলী বাতি আৰু ফেন (পোহৰ আৰু বতাহ)
ৰন্ধন গেছ আৰু প্ৰেচাৰ কুকাৰ (খাদ্য প্ৰস্তুতি)
মোবাইল ফোন আৰু কম্পিউটাৰ (যোগাযোগ আৰু শিক্ষা)
চাইকেল, মটৰ গাড়ী আৰু ৰে’লগাড়ী (যাতায়াত আৰু পৰিবহণ)
বিভিন্ন প্ৰতিষেধক আৰু জীৱনৰক্ষী ঔষধ (ৰোগ প্ৰতিৰোধ ও নিৰাময়)