পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৩)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া: 

(ক) সূৰ্যৰ পৰিয়ালটোৰ নাম কি? 
উত্তৰ: সূৰ্যৰ পৰিয়ালটোৰ নাম হ’ল সৌৰজগত (Solar System)।

(খ) পৃথিৱীৰ উপগ্ৰহটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহটোৰ নাম হ’ল চন্দ্ৰ (বা জোন)।

২. সৌৰজগতৰ গ্ৰহকেইটাৰ নাম সূৰ্যৰপৰা দূৰত্ব অনুসৰি একাদিক্ৰমে লিখা।
উত্তৰ: সূৰ্যৰপৰা দূৰত্ব অনুসৰি সৌৰজগতৰ ৮ টা গ্ৰহৰ নাম হ’ল—
(১) বুধ (Mercury)
(২) শুক্ৰ (Venus)
(৩) পৃথিৱী (Earth)
(৪) মংগল (Mars)
(৫) বৃহস্পতি (Jupiter)
(৬) শনি (Saturn)
(৭) ইউৰেনাচ (Uranus)
(৮) নেপচুন (Neptune)

৩. চন্দ্ৰটো সূৰ্যৰ তুলনাত বহুগুণে সৰু হ’লেও পৃথিৱীৰপৰা দুয়োটাকে কিয় সমান দেখি?
উত্তৰ: চন্দ্ৰটো সূৰ্যৰ তুলনাত বহুগুণে সৰু হ’লেও ই পৃথিৱীৰ একেবাৰে ওচৰত অৱস্থিত। আনহাতে সূৰ্য আকাৰত বিশাল যদিও পৃথিৱীৰ পৰা বহুত বেছি দূৰত অৱস্থিত। সেইবাবে পৃথিৱীৰ পৰা চালে দুয়োটাকে প্ৰায় সমান আকাৰৰ যেন দেখি।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৪)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) বৃহৎ পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰ আৰ্হিটো কি?
উত্তৰ: বৃহৎ পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰ আৰ্হিটো হ’ল গোলক (Globe)।

(খ) পৃথিৱীৰ পৰিধি কিমান?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৰিধি প্ৰায় ৪০,০০০ কিলোমিটাৰ।

(গ) পৃথিৱীয়ে কোন দিশৰপৰা কোন দিশলৈ ঘূৰে?
উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ড의 ওপৰত পশ্চিম দিশৰপৰা পূব দিশলৈ অনবৰতে ঘূৰে।

(ঘ) পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ড কাক বোলে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুক সংযোগ কৰি পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰে পাৰ হৈ যোৱা কাল্পনিক ৰেখাডালক পৃথিৱীৰ মেৰুদণ্ড (Axis) বোলে।

অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ৫)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) অক্ষৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰ: বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালকৈ ক্ৰমে উত্তৰলৈ আৰু দক্ষিণলৈ কল্পনা কৰা বৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰকে অক্ষৰেখা (Parallels of Latitude) বোলে।

(খ) বিষুৱৰেখাৰ কৌণিক মান কিমান?
উত্তৰ: বিষুৱৰেখাৰ কৌণিক মান হ’ল ০° (০° অক্ষাংশ)।

(গ) সুমেৰু আৰু কুমেৰুৰ কৌণিক মান কিমান?
উত্তৰ: সুমেৰুৰ (উত্তৰ মেৰু) কৌণিক মান ৯০° উত্তৰ (90° N) আৰু কুমেৰুৰ (দক্ষিণ মেৰু) কৌণিক মান ৯০° দক্ষিণ (90° S)।

২. বিষুৱৰেখাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা:
উত্তৰ:
১. বিষুৱৰেখা হ’ল পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দুয়ো মেৰুৰ পৰা সমদূৰত্বত পূবা-পশ্চিমাকৈ কল্পনা কৰা ০° অক্ষাংশৰ বৃত্তাকাৰ ৰেখা।
২. ইয়াৰ অন্য নাম নিৰক্ষৰেখা আৰু ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘল অক্ষৰেখা।
৩. বিষুৱৰেখাডালে পৃথিৱীখনক সমানে দুটা ভাগত ভাগ কৰিছে— উত্তৰৰ অংশটোক উত্তৰ গোলাৰ্ধ আৰু দক্ষিণৰ অংশটোক দক্ষিণ গোলাৰ্ধ বোলা হয়।

প্ৰধান অক্ষৰেখাসমূহ:

• বিষুৱৰেখা: ০°

• কৰ্কট-ক্ৰান্তি: ২৩°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ

• মকৰ-ক্ৰান্তি: ২৩°৩০′ দক্ষিণ অক্ষাংশ

• সুমেৰু বৃত্ত: ৬৬°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ

• কুমেৰু বৃত্ত: ৬৬°৩০′ দক্ষিণ অক্ষাংশ

অনুশীলনী – ৪ (পৃষ্ঠা ৬)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) দ্ৰাঘিমাৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰ: উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু সংযোগ কৰি অক্ষৰেখা আৰু বিষুৱৰেখাক ৯০° কোণত ছেদ কৰাকৈ উত্তৰা-দক্ষিণাকৈ অংকন কৰা কাল্পনিক অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰক দ্ৰাঘিমাৰেখা (Meridians of Longitude) বোলে।

(খ) দ্ৰাঘিমাংশ কি?
উত্তৰ: দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ কৌণিক মান বা জোখক ডিগ্ৰী (°) হিচাপে প্ৰকাশ কৰা মানকে দ্ৰাঘিমাংশ (Longitude) বোলে।

(গ) পৃথিৱীৰ পূব আৰু পশ্চিম দুয়ো দিশে মুঠ কিমানডাল দ্ৰাঘিমাৰেখা কল্পনা কৰা হৈছে?
উত্তৰ: মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পূব দিশে ১৮০ ডাল আৰু পশ্চিম দিশে ১৮০ ডাল মিলি মুঠ ৩৬০ ডাল দ্ৰাঘিমাৰেখা কল্পনা কৰা হৈছে।

(ঘ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰ: লণ্ডনৰ গ্ৰীনউইচ মানমন্দিৰৰ ওপৰেদি যোৱা ০° দ্ৰাঘিমাৰেখা আৰু ১৮০° দ্ৰাঘিমাৰেখা লগ হৈ সৃষ্টি হোৱা পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰ ৰেখাডালক মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা (Prime Meridian) বোলে। ই পৃথিৱীক পূব গোলাৰ্ধ আৰু পশ্চিম গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে।

২. অক্ষৰেখা আৰু দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পাৰ্থক্য:

অনুশীলনী – ৫ (পৃষ্ঠা ৭)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) ‘NASA’ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: National Aeronautics and Space Administration (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ সংস্থা)।

(খ) সূৰ্যই কাৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে?
উত্তৰ: সূৰ্যই হাতীপটি তাৰকাৰাজ্যৰ (Milky Way Galaxy) কেন্দ্ৰৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে।

(গ) পৃথিৱীক নিজ মেৰুদণ্ডত এপাক ঘূৰিবলৈ কিমান সময় লাগে?
উত্তৰ: ২৩ ঘণ্টা ৫৬ মিনিট ৪ ছেকেণ্ড (প্ৰায় ২৪ ঘণ্টা বা ১ দিন)।

(ঘ) অপসূৰ আৰু অনুসূৰ কাক বোলে?
উত্তৰ:

• অপসূৰ (Aphelion): সূৰ্যৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰোঁতে ৪ জুলাইৰ দিনা পৃথিৱী সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত (১৫২ নিযুত কি.মি.) থাকে। ইয়াক অপসূৰ বোলে।

• অনুসূৰ (Perihelion): ৩ জানুৱাৰীৰ দিনাখন পৃথিৱী সূৰ্যৰ আটাইতকৈ ওচৰত (১৪৭.৫ নিযুত কি.মি.) অৱস্থান কৰে। ইয়াক অনুসূৰ বোলে।

(ঙ) পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে এপাক ঘূৰিবলৈ কিমান সময় লাগে?
উত্তৰ: ৩৬৫ দিন ৫ ঘণ্টা ৫৬ মিনিট ১৬ ছেকেণ্ড (প্ৰায় ৩৬৫ দিন ৬ ঘণ্টা অৰ্থাৎ ১ বছৰ)।

২. আহ্নিক গতি কাক বোলে? ইয়াৰ দুটা ফলাফল লিখা:
উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ দৈনিক এপাক ঘূৰা কাৰ্যকে আহ্নিক গতি বোলে।
ফলাফল: (১) দিন আৰু ৰাতিৰ সৃষ্টি হয়। (২) মহাসাগৰত জোৱাৰ-ভাটা আৰু বতাহৰ গতিৰ সৃষ্টি হয়।

৩. বাৰ্ষিক গতি কাক বোলে? ইয়াৰ দুটা ফলাফল লিখা:
উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত ঘূৰি ঘূৰি উপবৃত্তাকাৰ পথেৰে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে বছৰত এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰা গতিক বাৰ্ষিক গতি বোলে।
ফলাফল: (১) ঋতু পৰিৱৰ্তন ঘটে। (২) দিন আৰু ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্যৰ তাৰতম্য ঘটে।

৪. পৃথিৱীৰ দুটা ভিন্ন অঞ্চলত কিয় একে সময়তে দিন-ৰাতি নহয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীখন গোলাকাৰ আৰু ই পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ অনবৰতে ঘূৰি থাকে। গতিকে পৃথিৱীৰ যিটো অংশ সূৰ্যৰ সন্মুখত থাকে তাত দিন হয় আৰু বিপৰীত ফালৰ আন্ধাৰ অংশত ৰাতি হয়। সেইবাবে দুটা বিপৰীত অঞ্চলত একে সময়তে দিন-ৰাতি নহয়।

ভাবি উলিওৱা (পৃষ্ঠা ৮)

(ক) আমি দিনৰ আকাশত তৰা কিয় দেখিবলৈ নাপাওঁ?
উত্তৰ: দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ প্ৰখৰ আৰু উজ্জ্বল পোহৰৰ বাবে আকাশত থকা তৰাবোৰৰ মৃদু পোহৰ আমি দেখা নাপাওঁ।

(খ) ৰাতিৰ আকাশত চন্দ্ৰ সদায় কিয় দেখা নাযায়?
উত্তৰ: চন্দ্ৰৰ নিজা পোহৰ নাই। সূৰ্যৰ চাৰিওফালে পৃথিৱী আৰু পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে চন্দ্ৰৰ পৰিভ্ৰমণৰ ফলত চন্দ্ৰৰ আলোকিত অংশ সদায় সমানে দেখা নাযায়। অমাৱস্যাৰ দিনা চন্দ্ৰৰ আলোকিত ফালটো পৃথিৱীৰ বিপৰীতে থকা বাবে চন্দ্ৰ দেখা নাযায়।

অধ্যায়ৰ শেষৰ কাৰ্যপুথি আৰু অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (পৃষ্ঠা ১–৩)

১. উপযুক্ত স্থানত বহুওৱা:

• (ক) পৃথিৱীৰ এনে কি বিশেষত্ব আছে যিটো আন গ্ৰহত নাই? → ইয়াত জীৱ আছে

• (খ) উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰুত অক্ষৰেখাৰ মান কিমান? → ৯০°

• (গ) পৃথিৱী আৰু অন্যান্য গ্ৰহবোৰে কি কৰে? → সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে

• (ঘ) আৱৰ্তন মানে কি? → নিজ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰা কাৰ্য

• (ঙ) উত্তৰ-মেৰুৰপৰা দক্ষিণ-মেৰুলৈ পৃথিৱীৰ সোঁমাজেদি কল্পনা কৰা ৰেখাডালক কি বুলি কোৱা হয়? → মেৰুদণ্ড

২. শব্দ-শৃংখল (Crossword Puzzle):

থিয়কৈ:

• (ক) পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰে পাৰ হৈ যোৱা ৰেখা (৪) → মেৰুদণ্ড

• (গ) সৌৰজগতৰ এটা গ্ৰহ (৪) → বৃহস্পতি

• (ঙ) ২৩°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ (৫) → কৰ্কট-ক্ৰান্তি

• (ছ) উপগ্ৰহবোৰে নিজ নিজ গ্ৰহক প্ৰদক্ষিণ কৰা পথ (৪) → কক্ষপথ

পথালিকৈ:

• (খ) ৬৬°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ (৫) → সুমেৰু বৃত্ত

• (ঘ) পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত ঘূৰি কৰা গতি (৩) → আহ্নিক

• (চ) ২৩°৩০′ দক্ষিণ অক্ষাংশ (৫) → মকৰ-ক্ৰান্তি

৩. চিত্ৰ ১.২ চাই প্ৰশ্নোত্তৰ:

• (ক) সূৰ্যৰ আটাইতকৈ ওচৰত থকা গ্ৰহ: বুধ; আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহ: নেপচুন।

• (খ) সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ: বৃহস্পতি।

• (গ) সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব হিচাপত পৃথিৱীৰ স্থান: তৃতীয় (৩য় স্থান)।

• (ঘ) আঙুঠিয়ে আগুৰি থকা গ্ৰহ: শনি গ্ৰহ।

• (ঙ) দেখিবলৈ ৰঙা গ্ৰহ: মংগল গ্ৰহ (ৰঙা গ্ৰহ)।

৪. মানচিত্ৰ ভিত্তিক প্ৰশ্ন:

• (ক) কোন কোন মহাদেশৰ মাজেৰে বিষুৱৰেখা পাৰ হৈ গৈছে?
  উত্তৰ: দক্ষিণ আমেৰিকা, আফ্ৰিকা আৰু এছিয়া মহাদেশ।

• (খ) ভাৰত কিমান ডিগ্ৰী অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত?
  উত্তৰ: ভাৰত ৮°৪′ উত্তৰৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮°৭′ পূবৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত।

• (গ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা পাৰ হৈ যোৱা দেশ এখনৰ নাম লিখা।
  উত্তৰ: যুক্তৰাজ্য (United Kingdom / ইংলেণ্ড)।

৫. স্থান নিৰূপণ তালিকাভিত্তিক বিশ্লেষণ:

১. মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (০° দ্ৰাঘিমাংশৰ) আটাইতকৈ ওচৰত অৱস্থিত স্থান: স্থান গ (৩০° পূব)।
২. বিষুৱৰেখাৰ (০° অক্ষাংশৰ) আটাইতকৈ ওচৰত থকা স্থান: স্থান খ (১৫° উত্তৰ)।
৩. সুমেৰুৰ (৯০° উত্তৰ) ওচৰত অৱস্থিত স্থান: স্থান ক (৬৫° উত্তৰ)।
৪. কুমেৰুৰ (৯০° দক্ষিণ) ওচৰত অৱস্থিত স্থান: স্থান গ (৬০° দক্ষিণ)।
৫. মকৰ ক্ৰান্তিৰ (২৩°৩০′ দক্ষিণ অক্ষাংশ) ওচৰত থকা স্থান: স্থান ঘ (২০° দক্ষিণ)।