২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। চমু উত্তৰ লিখা:

(ক) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ উৎসৰ হিমবাহটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: চেমা-য়ুং-দুং (Chema-yung-dung) হিমবাহ।

(খ) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
উত্তৰ: প্ৰায় ২,৯০৬ কিল’মিটাৰ।

(গ) ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উৎস কোন ৰাষ্ট্ৰত আছে?
উত্তৰ: চীন দেশত (তিব্বতত)।

(ঘ) উচ্চগতি অঞ্চলত নদীৰ গতিপথৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰ: ইংৰাজী ‘U’ বা ‘V’ আকৃতিৰ আৰু গভীৰ গিৰিখাতযুক্ত।

(ঙ) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈ কি কি ৰাষ্ট্ৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে?
উত্তৰ: তিনিখন ৰাষ্ট্ৰৰ মাজেৰে— চীন (তিব্বত), ভাৰত আৰু বাংলাদেশ।

২। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি লিখা:

(ক) গিৰিখাত নিম্নভূমি / মোহনা / উচ্চভূমি অঞ্চলৰ ভূ-আকৃতি।
➔ উত্তৰ: উচ্চভূমি

(খ) নৈৰ গুম্ফিত ৰূপ সাধাৰণতে পৰ্বত / সমভূমি / মালভূমিত দেখা যায়।
➔ উত্তৰ: সমভূমি

(গ) প্লাৱনভূমিত থকা চৰ-চাপৰি নৈৰ খনন / পৰিবহণ / অৱক্ষেপণৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
➔ উত্তৰ: অৱক্ষেপণৰ

(ঘ) বৰাক নৈ অসমৰ ২ / ৩ / ৪ খন জিলাৰ মাজেৰে বৈ গৈছে।
➔ উত্তৰ: ৩ খন (কাছাৰ, হাইলাকান্দি আৰু কৰিমগঞ্জ)

(ঙ) বৰাক নৈৰ দৈৰ্ঘ্য হ’ল ৯০০ কিঃমিঃ / ৯২০০ কিঃমিঃ / ২৯০৬ কিঃমিঃ।
➔ উত্তৰ: ৯০০ কিঃমিঃ

৩। সোঁফালৰ লগত বাওঁফাল মিলোৱা:

৪। চমু টোকা লিখা:

(ক) নৈৰ উচ্চগতি অংশৰ কাৰ্য:
নদীৰ উৎসৰ পৰা পাহাৰীয়া থিয় ঢালেৰে সমভূমিত প্ৰৱেশ কৰাৰ পূৰ্বলৈকে অংশক উচ্চগতি বোলে। এই অংশত নদী অতি খৰস্ৰোতা হয় বাবে নদীৰ তলিলৈ খনন কাৰ্য সৰ্বাধিক হয় আৰু গেদ পৰিবহণ ক্ষমতা প্ৰচণ্ড থাকে। ইয়াৰ ফলত নদী উপত্যকা ইংৰাজী ‘V’ বা ‘U’ আকৃতিৰ হয় আৰু ঠায়ে ঠায়ে অতি গভীৰ গিৰিখাত (Gorge) আৰু জলপ্ৰপাতৰ সৃষ্টি কৰে।

(খ) নৈৰ মধ্যগতি অংশৰ কাৰ্য:
সমভূমি অঞ্চলত নদীৰ ঢাল মৃদু হৈ পৰাৰ বাবে সোঁতৰ বেগ মন্থৰ হয়। এই অংশত নদীতলি খনন কমি যায় যদিও নদীৰ দুয়োপাৰত পাৰ্শ্বখনন (পাৰ খহোৱা) আৰু অৱক্ষেপণ কাৰ্য সমানে চলি থাকে। নদীয়ে এপাৰে খনন কৰি আনপাৰে বালি-পলস জমা কৰে। এই পাৰ্শ্বখনন আৰু অৱক্ষেপণৰ ফলত নদীৰ গতিপথ একা-বেঁকা বা সৰ্পিল (Meandering) হয় আৰু বাৰিষা প্লাৱনভূমি সৃষ্টি কৰে।

(গ) নৈৰ নিম্নগতি অংশৰ কাৰ্য:
নদীখন সাগৰ বা মোহনাৰ ওচৰ পোৱাৰ সময়ত নদীৰ ঢাল অতি ধীৰ আৰু একেবাৰে সমতল হৈ পৰে। এই অংশত নদীৰ কোনো খনন ক্ষমতা নাথাকে, কেৱল অৱক্ষেপণ কাৰ্যহে প্ৰধান হয়। নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা বালি আৰু বোকা জমা হৈ অসংখ্য চৰ-চাপৰি, গুম্ফিত সুঁতি (Braided stream) আৰু নদীৰ মুখত ত্ৰিভুজাকৃতিৰ ব-দ্বীপ (Delta) গঠন কৰে।

(ঘ) বৰাক নৈৰ গতিপথ:
নাগালেণ্ড-মণিপুৰ সীমান্তৰ মৰাম নামৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ পৰা বৰাক নৈৰ উৎপত্তি হৈছে। মণিপুৰৰ মাজেৰে বৈ আহি মিজোৰাম সীমাত উত্তৰলৈ গতি কৰি জিৰি উপনৈৰ সৈতে মিলি পশ্চিমলৈ ঘূৰি অসমত প্ৰৱেশ কৰে। অসমৰ কাছাৰ, হাইলাকান্দি আৰু কৰিমগঞ্জ জিলাৰ মাজেৰে বৈ গৈ ভাৰত-বাংলাদেশ সীমান্তত নৈখন দুভাগত বিভক্ত হয়— সুৰমা আৰু কুশিয়াৰা। বাংলাদেশত কিছুদূৰ বৈ গৈ দুয়োটা শাখা মিলি ‘মেঘনা’ নাম লয় আৰু পদ্মাৰ সৈতে একত্ৰিত হৈ বংগোপসাগৰত পৰে। বৰাক নৈৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৯০০ কি.মি.।

৫। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ গতি পথৰ অধিকাংশ সৰ্পিল কিয়?

উত্তৰ:
১) পাহাৰীয়া উচ্চভূমি এৰি অসমৰ সমভূমিত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ভূমিৰ ঢাল অতি মৃদু (প্ৰতি কিলোমিটাৰত গড়ে মাত্ৰ ১৩-১৪ চেণ্টিমিটাৰ) হৈ পৰে, যাৰ বাবে সোঁতৰ গতিবেগ মন্থৰ হয় আৰু তলি খনন ক্ষমতা কমি যায়।
২) ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ মাটিৰ গঠন অতি কোমল আৰু আলসুৱা হোৱা বাবে নৈখনে দুয়োপাৰে তীব্ৰ পাৰ্শ্বখনন (পাৰ খহোৱা) কৰে।
৩) নদীৰ যিটো পাৰত পাৰ্শ্বখনন হয়, তাৰ বিপৰীত পাৰত ধীৰ গতিৰ বাবে বালি আৰু বোকাৰ অৱক্ষেপণ (জমা) ঘটে। এই অবিৰত পাৰ্শ্বখনন আৰু অৱক্ষেপণৰ ফলত ব্ৰহ্মপুত্ৰই নিজৰ গতিপথ সলনি কৰি সৰ্পিল বা একা-বেঁকা (Meandering) ৰূপ লয়।

৬। উৎসৰ পৰা মোহনালৈকে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ কোন কোন অংশ বৰ্তমান কি কি নামেৰে জনা যায় লিখা।

উত্তৰ:
১) তিব্বত অংশ (উৎসৰ পৰা নামচা বাৰ্ৱালৈ): য়াৰলুং চাংপো (Tsangpo)।
২) অৰুণাচল প্ৰদেশ অংশ: পাহাৰীয়া অংশত চিয়াং (Siang) আৰু সমতলৰ ওচৰত দিহং (Dihang)।
৩) অসম অংশ (শদিয়াৰ পৰা ধুবুৰীলৈ): শদিয়াত দিহং, দিবং আৰু লোহিত মিলি গঠিত হোৱা মূল অংশক ব্ৰহ্মপুত্ৰ (Brahmaputra) বা প্ৰাচীন নাম লুইত / লৌহিত্য বোলে।
৪) বাংলাদেশ অংশ: প্ৰথমে যমুনা (Jamuna), তাৰ পিছত গংগাৰ সৈতে মিলি পদ্মা (Padma), আৰু শেষত বৰাকৰ পৰা অহা শাখাৰ লগত মিলি মেঘনা (Meghna) নামেৰে বংগোপসাগৰত পৰে।

৭। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ মুখ্য পাহাৰ আৰু নদীসমূহৰ তালিকা:

১) অৰুণাচল হিমালয়, ২) বৰাইল পাহাৰ, ৩) কাৰ্বি মালভূমি, ৪) খাছীয়া-জয়ন্তীয়া পাহাৰ, ৫) নগা পাহাৰ, ৬) মণিপুৰ পাহাৰ, ७) মিজো পাহাৰ, ৮) গাৰো পাহাৰ, ৯) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী, ১০) সোৱণশিৰি, ১১) দিবং, ১২) লোহিত, ১৩) পাগলদিয়া, ১৪) মানাহ, ১৫) দিখৌ, ১৬) ধনশিৰি, ১৭) বৰাক নদী, ১৮) জাতিংগা, ১৯) ধলেশ্বৰী, ২০) সোণাই।

৮। নৈ বা উপনৈৰ দাঁতি-কাষৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰা লোকৰ সেই নৈ বা উপনৈৰ লগত সম্বন্ধ কেনেধৰণৰ হয় লিখা।

উত্তৰ: নদীপৰীয়া মানুহৰ জীৱন নদ-নদীৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত:
১) জীৱিকা আৰু কৃষি: বাৰিষা নৈয়ে এৰি থৈ যোৱা সাৰুৱা পলসত নদীপৰীয়া খেতিয়কসকলে প্ৰচুৰ কৃষিশস্য উৎপাদন কৰে। বহু লোকে মাছ ধৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
২) যাতায়াত আৰু পৰিবহণ: নাও আৰু ফেৰীৰ জৰিয়তে নদীপৰীয়া মানুহে কম খৰচতে যাতায়াত আৰু কৃষিজাত সামগ্ৰী এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
৩) কৃষ্টি আৰু সংস্কৃতি: নদীক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই থলুৱা গীত-মাত (লুইতৰ গীত, নাওখেলৰ গীত), উৎসৱ-পাৰ্বণ আৰু স্নান-মেলা আদি সামাজিক সংস্কৃতি গঢ় লৈ উঠে।
৪) বিপদ আৰু দুৰ্যোগ: বাৰিষা কালত হোৱা সংহাৰী বানপানী আৰু গৰাখহনীয়াই নদীপৰীয়া লোকৰ ঘৰ-বাৰী, খেতিপথাৰ আৰু গৰু-ম’হ উটুৱাই নি সৰ্বস্বান্ত কৰি তোলে। 

১০। গুৱাহাটীৰ পৰা ডিব্ৰুগড়লৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ জিলাসমূহৰ ক্ৰম:

• ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ জিলাসমূহ:
  কামৰূপ (উত্তৰ গুৱাহাটী) ➔ দৰং (মঙলদৈ) ➔ শোণিতপুৰ (তেজপুৰ) ➔ বিশ্বনাথ ➔ লখিমপুৰ (উত্তৰ লখিমপুৰ) ➔ ধেমাজি।

• ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণ পাৰৰ জিলাসমূহ:
  কামৰূপ মহানগৰ (গুৱাহাটী) ➔ মৰিগাঁও ➔ নগাঁও ➔ গোলাঘাট ➔ যোৰহাট ➔ শিৱসাগৰ ➔ চৰাইদেউ ➔ ডিব্ৰুগড়।