আদি-মধ্যযুগৰ ভাৰত
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
আদি-মধ্যযুগৰ সময়সীমা: ভাৰতৰ ইতিহাসত প্ৰাচীন যুগৰ সমাপ্তিৰ পিছত সপ্তম শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকালৈকে (প্ৰায় ৭০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে প্ৰায় ৫০০ বছৰীয়া সময়ছোৱা) সময়ক আদি-মধ্যযুগ (Early Medieval Period) বোলা হয়।
যুগ পৰিৱৰ্তনৰ কাৰকসমূহ:
ভূমিদান প্ৰথা আৰু ভূ-স্বামীৰ উত্থান: ৰজাসকলে ব্ৰাহ্মণ, মন্দিৰ আৰু বিষয়াসকলক মাটি দান দিয়াত শক্তিশালী ভূ-স্বামী শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় ৰাজশক্তি দুৰ্বল হৈ সৰু সৰু আঞ্চলিক ৰাজ্যৰ জন্ম হৈছিল।
পৰম্পৰাগত নগৰ আৰু বাণিজ্যৰ পতন: প্ৰাচীন বৃহৎ সাম্ৰাজ্যসমূহ ভাগি পৰাত নগৰ-কেন্দ্ৰিক বাণিজ্য হ্ৰাস পাইছিল আৰু কৃষিভিত্তিক গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি প্ৰধান হৈ পৰিছিল।
আদি-মধ্যযুগৰ প্ৰধান আঞ্চলিক শক্তিসমূহ:
পুষ্যভূতি বংশ আৰু সম্ৰাট হৰ্ষবৰ্ধন: থানেশ্বৰ আৰু কনৌজত কেন্দ্ৰ কৰি শাসন। বাণভট্টৰ ‘হৰ্ষচৰিত’ আৰু হিউৱেনচাঙৰ ‘চি-ইউ-কি’ত তেওঁৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰচিত তিনিখন নাটক: নাগানন্দ, ৰত্নাৱলী, প্ৰিয়দৰ্শিকা। তেওঁ নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৃষ্ঠপোষক আছিল।
ত্ৰিকোণীয় কনৌজ সংঘাত: কনৌজ চহৰৰ দখলক লৈ তিনিটা প্ৰধান শক্তিৰ মাজত সংঘাত হৈছিল— পালসকল (পূব ভাৰত – বংগ/বিহাৰ), ৰাষ্ট্ৰকূটসকল (দক্ষিণ ভাৰত/দাক্ষিণাত্য) আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকল (পশ্চিম ভাৰত – ৰাজপুতনা/মালৱ)।
পাল বংশ: প্ৰতিষ্ঠাপক গোপাল। শ্ৰেষ্ঠ ৰজা ধৰ্মপাল (যিয়ে বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল)।
ৰাষ্ট্ৰকূট বংশ: প্ৰতিষ্ঠাপক দান্তিদুৰ্গ। প্ৰথম কৃষ্ণই ইলোৰাৰ বিখ্যাত ‘কৈলাশনাথ মন্দিৰ’ নিৰ্মাণ কৰে। ৰজা অমোঘবৰ্ষই কানাড়া ভাষাত ‘কবিৰাজমাৰ্গ’ ৰচনা কৰে।
গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ বংশ: প্ৰতিষ্ঠাপক হৰিশ্চন্দ্ৰ আৰু প্ৰখ্যাত ৰজা ভোজ। ৰাজসভাৰ কবি ৰাজশেখৰে ‘কাব্যমীমাংসা’, ‘কৰ্পূৰমঞ্জৰী’ ৰচনা কৰে। বাতেশ্বৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে।
বিদেশী শক্তিৰ আগমন:
আৰৱসকল: ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত সিন্ধু আক্ৰমণ (ৰজা দাহিৰ পৰাজিত)।
তুৰ্কীসকল: গজনীৰ চুলতান মামুদে ১৭ বাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰি সোমনাথ মন্দিৰকে ধৰি ধন-সম্পত্তি লুণ্ঠন কৰে।
মহম্মদ ঘোৰী আৰু তৰাইনৰ যুদ্ধ: ১১৯১ চনত তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধত পৃথ্বিৰাজ চৌহানৰ হাতত পৰাজিত হয়, কিন্তু ১১৯২ চনত তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধত পৃথ্বিৰাজ চৌহানক পৰাস্ত কৰি দিল্লীৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে।
১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত কুতুবুদ্দিন আইবাকৰ নেতৃত্বত ভাৰতত চুলতানী আমোলৰ সূচনা হয়।
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
অনুশীলনী — ১
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) ভাৰতৰ ইতিহাস অধ্যয়নত আদি-মধ্যযুগ বুলিলে কোনছোৱা সময়ক বুজা যায়?
উত্তৰ: সপ্তম শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকালৈকে (প্ৰায় ৭০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে প্ৰায় ৫০০ বছৰীয়া সময়ছোৱা) সময়ক আদি-মধ্যযুগ বুলি জনা যায়।
(খ) ৰজাই কোনবোৰ লোকক ভূমি দান কৰিছিল?
উত্তৰ: ৰজাই ব্ৰাহ্মণ-পুৰোহিত, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, মন্দিৰ আৰু নিজৰ বিষয়া-কৰ্মচাৰীসকলক (লগতে পালসকলে কৃষিজীৱী কৈৱৰ্তসকলকো) ভূমি দান কৰিছিল।
(গ) পুষ্যভূতি বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
উত্তৰ: প্ৰভাকৰবৰ্ধন (৫৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত থানেশ্বৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে)।
(ঘ) হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ অহা চীনা পৰিব্ৰাজকজন কোন আছিল?
উত্তৰ: হিউৱেনচাঙ (Hiuen Tsang)।
২. সাহিত্য আৰু ধৰ্মীয় দিশত ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ:
সাহিত্যৰ দিশত অৱদান: ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ শাসনকালত সংস্কৃত, প্ৰাকৃত আৰু কানাড়া ভাষাৰ ব্যাপক বিকাশ হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা অমোঘবৰ্ষ আছিল এগৰাকী মহান সাহিত্য অনুৰাগী আৰু তেওঁ কানাড়া ভাষাত ‘কবিৰাজমাৰ্গ’ নামৰ এখন প্ৰখ্যাত কাব্যগ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল।
ধৰ্মীয় আৰু স্থাপত্যৰ দিশত অৱদান: ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে হিন্দু আৰু জৈন উভয় ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। তেওঁলোকে দক্ষিণ ভাৰতত বহুতো অপৰূপ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। মহাৰাষ্ট্ৰৰ ইলোৰাত থকা বিশ্ববিখ্যাত এটা মাত্ৰ পাহাৰৰ শিল কাটি নিৰ্মিত ‘কৈলাশনাথ মন্দিৰ’ ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা প্ৰথম কৃষ্ণৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৩. গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলৰ পতনৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
১) কনৌজ চহৰৰ আধিপত্যক লৈ পাল আৰু ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ সৈতে অহৰহ ত্ৰিকোণীয় যুদ্ধত লিপ্ত হৈ প্ৰতিহাৰসকল সামৰিক আৰু আৰ্থিকভাৱে নিশকতীয়া হৈ পৰিছিল।
২) দশম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজাই কনৌজ আক্ৰমণ কৰি ইয়াক ধ্বংসস্তূপত পৰিণত কৰে।
৩) কেন্দ্ৰীয় শক্তি দুৰ্বল হোৱাৰ সুযোগ লৈ প্ৰতিহাৰসকলৰ অধীনস্থ প্ৰাদেশিক শাসকসকলে নিজকে স্বাধীন ঘোষণা কৰিছিল।
৪) একাদশ শতিকাত গজনীৰ চুলতান মামুদৰ আক্ৰমণৰ ফলত গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলৰ ৰাজনৈতিক স্থিতি সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হৈ পৰে।
৪. পালসকলে কেনেদৰে প্ৰশাসনিক কাৰ্য চলাইছিল তাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
১) পালসকলে সুচাৰুৰূপে প্ৰশাসন পৰিচালনা কৰিবলৈ ৰাজ্যখনক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিছিল— ‘ভুক্তি’ (প্ৰদেশ), ‘বিষয়’ (জিলা) আৰু ‘মণ্ডল’।
২) প্ৰতিটো প্ৰশাসনিক গোটৰ দায়িত্বত এজন বা ততোধিক উচ্চপদস্থ বিষয়া আছিল।
৩) গাঁওসমূহৰ প্ৰশাসনৰ বাবে ‘গ্ৰামপতি’ আৰু ‘দশগ্ৰামিকা’ নামৰ বিষয়াসকল নিযুক্ত হৈছিল।
৪) পাল ৰজাসকলে ভূমিৰ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ, পুৰোহিত আৰু মন্দিৰৰ উপৰিও কৃষিজীৱী কৈৱৰ্তসকলকো ভূমি দান দি শাসনত অংশীদাৰ কৰিছিল।
৫. প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলে নিজৰ নিজৰ ৰাজ্যবোৰক কি কি ভাগত ভাগ কৰিছিল?
উত্তৰ:
ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ প্ৰশাসনিক ভাগ: ৰাষ্ট্ৰ (প্ৰদেশ), বিষয় (জিলা) আৰু ভুক্তি। (ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বীক ‘ৰাষ্ট্ৰপতি’ আৰু বিষয়ৰ মুৰব্বীক ‘বিষয়পতি’ বোলা হৈছিল)।
গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলৰ প্ৰশাসনিক ভাগ: ৰাজ্য ➔ প্ৰদেশ ➔ ভুক্তি ➔ মণ্ডল ➔ নগৰ আৰু গাঁও।
অনুশীলনী — ২
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) ভাৰতবৰ্ষ আক্ৰমণ কৰা প্ৰথম বিদেশী শক্তি কোন আছিল?
উত্তৰ: আৰৱসকল (৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত)।
(খ) আৰৱসকলৰ আগমনৰ সময়ত সিন্ধু অঞ্চলৰ ৰজা কোন আছিল?
উত্তৰ: ৰজা দাহিৰ।
(গ) চুলতান মামুদে কিমানবাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৭ বাৰ (১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১০২৭ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ)।
(ঘ) ভাৰতত কেতিয়াৰপৰা চুলতানী আমোলৰ আৰম্ভণি হৈছিল?
উত্তৰ: ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা (কুতুবুদ্দিন আইবাকৰ নেতৃত্বত)।
২. আৰৱসকলে কোন কোন অঞ্চলত নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: আৰৱসকলে মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত সিন্ধু প্ৰদেশৰ দেৱাল (কৰাচীৰ ওচৰত), ব্ৰাহ্মণবাদ (মাঞ্চুৰা), হায়দৰাবাদ (পাকিস্তান) আৰু মূলতান অঞ্চলত নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰিছিল।
৩. তৰাইনৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় যুদ্ধ কেতিয়া আৰু কাৰ কাৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ:
তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধ: ১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দত তুৰ্কী শাসক মহম্মদ ঘোৰী আৰু ৰাজপুত ৰজা পৃথ্বিৰাজ চৌহানৰ মাজত হৈছিল (পৃথ্বিৰাজ চৌহান জয়ী হৈছিল আৰু মহম্মদ ঘোৰী পৰাজিত হৈছিল)।
তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধ: ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত পুনৰ মহম্মদ ঘোৰী আৰু পৃথ্বিৰাজ চৌহানৰ মাজত হৈছিল (মহম্মদ ঘোৰী জয়ী হৈছিল আৰু পৃথ্বিৰাজ চৌহান পৰাজিত হৈছিল)।
৪. তুৰ্কীসকলে ভাৰত আক্ৰমণ কৰাৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ:
১) চুলতান মামুদৰ আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতৰ মন্দিৰ আৰু চহৰসমূহৰ পৰা অপৰিসীম সোণ-ৰূপ আৰু ধন-সম্পত্তি লুটপাত কৰা।
২) পৰৱৰ্তী সময়ত মহম্মদ ঘোৰীৰ আক্ৰমণৰ মূল লক্ষ্য আছিল ভাৰতবৰ্ষত স্থায়ীভাৱে মুছলমান/তুৰ্কী শাসন প্ৰতিষ্ঠা আৰু সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰা।