পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ 

প্ৰশ্ন ১) দহন সংঘটিত হ’বৰ বাবে আৱশ্যকীয় চৰ্তবোৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ: দহন সংঘটিত হ’বলৈ তলত দিয়া তিনিটা চৰ্তৰ অত্যন্ত আৱশ্যক:
১) দাহ্য পদাৰ্থ বা ইন্ধনৰ উপস্থিতি: যিটো পদাৰ্থ পুৰিব বা জ্বলিব।
২) বায়ু বা অক্সিজেনৰ যোগান: অক্সিজেন অবিহনে দহন সম্ভৱ নহয়।
৩) জ্বলন উষ্ণতা লাভ কৰা: পদাৰ্থটো তাৰ জ্বলন উষ্ণতালৈ গৰম হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ২) খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) কাঠ আৰু কয়লাৰ দহনে বায়ুৰ প্ৰদূষণ ঘটায়।
(খ) ঘৰত ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ জুলীয়া ইন্ধন হ’ল তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছ (LPG) / কেৰাচিন তেল।
(গ) দহন আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে ইন্ধনক তাৰ জ্বলন উষ্ণতা লৈ নিশ্চয়কৈ তপতাব লাগে।
(ঘ) তেলৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হোৱা জুইক পানী ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰি।

প্ৰশ্ন ৩) যান-বাহনত চি. এন. জি. (CNG) ৰ ব্যৱহাৰে আমাৰ নগৰবোৰত কিদৰে প্ৰদূষণ কমাইছে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: চি.এন.জি. (সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ – Compressed Natural Gas) হৈছে এক অতি পৰিষ্কাৰ ইন্ধন।
১) পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ দহনত বায়ুমণ্ডললৈ অপ্ৰয়োজনীয় বিষাক্ত গেছ (যেনে- ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড) আৰু অদাহিত কাৰ্বনৰ কণা নিৰ্গত হয়, যাৰ ফলত এচিড বৰষুণ আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ হয়।
২) ইয়াৰ বিপৰীতে চি.এন.জি.-ৰ দহনত অতি কম পৰিমাণৰ ধোঁৱা ওলায় আৰু কোনো ক্ষতিকাৰক অৱশিষ্ট বা ছাই নাথাকে।
সেয়েহে যান-বাহনত চি.এন.জি. ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত চহৰ-নগৰসমূহত বায়ু প্ৰদূষণ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে।

প্ৰশ্ন ৪) ইন্ধন হিচাপে এল. পি. জি. আৰু কাঠ তুলনা কৰা।

উত্তৰ: এল. পি. জি. (LPG) আৰু কাঠৰ মাজৰ তুলনা তলত দিয়া হ’ল: 

প্ৰশ্ন ৫) কাৰণ দৰ্শোৱা:

(ক) বৈদ্যুতিক আহিলা জড়িত জুইক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ পানী ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।
উত্তৰ: সাধাৰণ পানী হৈছে বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী। বৈদ্যুতিক আহিলাত জুই লাগিলে তাত পানী ঢালিলে পানীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰৱাহিত হৈ জুই নুমুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা ব্যক্তিজন বিদ্যুৎস্পৃষ্ট (Electric Shock) হৈ প্ৰাণ হেৰুৱাব পাৰে। তদুপৰি বৈদ্যুতিক আহিলাসমূহো অধিক নষ্ট হৈ পৰে। সেয়ে এনে জুইত পানী ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।

(খ) ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে কাঠতকৈ এল. পি. জি. অধিক ভাল।
উত্তৰ: এল. পি. জি.-ৰ কেল’ৰি মান কাঠতকৈ বহুগুণে বেছি, ই কোনো ধোঁৱা বা বিষাক্ত গেছ উৎপন্ন নকৰে, কোনো ছাই এৰি নাযায় আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰে বনাঞ্চল ধ্বংস ৰোধ কৰে। সেয়েহে ঘৰুৱা ৰন্ধন কাৰ্যৰ বাবে কাঠতকৈ এল. পি. জি. অধিক উত্তম।

(গ) কাগজ এখনত সহজে জুই লাগে, আনহাতে এলুমিনিয়াম পাইপত মেৰিওৱা কাগজত সহজে নালাগে।
উত্তৰ: কাগজৰ জ্বলন উষ্ণতা অতি কম হোৱাৰ বাবে জুইৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ লগে লগে ই জ্বলি উঠে. কিন্তু এলুমিনিয়াম পাইপত মেৰিওৱা কাগজত তাপ দিলে, এলুমিনিয়াম ধাতু তাপৰ সু-পৰিবাহী হোৱাৰ বাবে কাগজৰ তাপখিনি তৎক্ষণাত পৰিবহণ পদ্ধতিৰে এলুমিনিয়াম পাইপলৈ গুচি যায়। ফলস্বৰূপে কাগজে তাৰ জ্বলন উষ্ণতা সহজে ঢুকি নাপায় আৰু জুই নালাগে।

প্ৰশ্ন ৬) মমবাতি শিখা এটাৰ চিত্ৰ আঁকি চিহ্নিত কৰা।

উত্তৰ:
(শিক্ষাৰ্থীসকলে মমবাতিৰ শিখাৰ চিত্ৰ আঁকি তলৰ তিনিটা মণ্ডল স্পষ্টকৈ চিহ্নিত কৰিব লাগিব)
১) বহিঃ মণ্ডল (নীলা বৰণ): সম্পূৰ্ণ দহনৰ মণ্ডল — সৰ্বাধিক তপত অংশ।
২) মধ্য মণ্ডল (হালধীয়া বৰণ): আংশিক দহনৰ মণ্ডল (দীপ্তিমান) — মধ্যমীয়া তপত অংশ।
৩) অভ্যন্তৰীণ মণ্ডল (ক’লা বৰণ): দহন নোহোৱা মমৰ বাষ্পযুক্ত অঞ্চল — আটাইতকৈ কম তপত অংশ।

প্ৰশ্ন ৭) ইন্ধনৰ কেল’ৰি মান প্ৰকাশ কৰা এককটোৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: কিল’জুল প্ৰতি কিল’গ্ৰাম (kJ/kg)।

প্ৰশ্ন ৮) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডে কেনেকৈ জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড ($CO_2$) গেছ অক্সিজেনতকৈ গধুৰ।
১) জুইৰ ওপৰত $CO_2$ প্ৰয়োগ কৰিলে ই জুইকুৰাক চাৰিওফালৰ পৰা এখন কম্বলৰ দৰে আৱৰি ধৰে, যাৰ ফলত ইন্ধন আৰু বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শ বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।
২) চিলিণ্ডাৰৰ পৰা উচ্চ চাপত মুক্ত হোৱাৰ পিছত $CO_2$ গেছ প্ৰসাৰিত হৈ অতিশয় ঠাণ্ডা হৈ পৰে, যাৰ ফলত ইন্ধনৰ উষ্ণতা জ্বলন উষ্ণতাৰ তললৈ নামি আহে।
এইদৰে অক্সিজেনৰ যোগান বন্ধ কৰি আৰু উষ্ণতা কমাই $CO_2$-এ জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৯) কেঁচা পাতৰ দ’ম এটা পুৰিবলৈ টান কিন্তু শুকান পাতত সহজে জুই লাগে। ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: কেঁচা পাতত প্ৰচুৰ পৰিমাণে জলীয় বাষ্প আৰু পানী থাকে। যেতিয়া ইয়াক পুৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়, তাপখিনি প্ৰথমে ভিতৰৰ পানী বাষ্পীভূত কৰাত খৰচ হয়, যাৰ বাবে পাতবোৰে সহজে জ্বলন উষ্ণতা ঢুকি নাপায়।
আনহাতে শুকান পাতত কোনো পানী নাথাকে আৰু ইয়াৰ জ্বলন উষ্ণতা অতি নিম্ন হোৱা বাবে সামান্য তাপ পোৱাৰ লগে লগেই জুই জ্বলি উঠে।

প্ৰশ্ন ১০) সোণ আৰু ৰূপ গলাবলৈ সোণাৰী এজনে শিখাৰ কোনটো মণ্ডল ব্যৱহাৰ কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: সোণাৰীসকলে সোণ আৰু ৰূপ গলাবলৈ শিখাৰ বহিৰতম মণ্ডল (দীপ্তিহীন মণ্ডল / নীলা অংশ) ব্যৱহাৰ কৰে।
কাৰণ: শিখাৰ এই বহিঃ মণ্ডলটোত পৰ্যাপ্ত বায়ু পোৱাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ দহন সংঘটিত হয় আৰু এই অংশটোৱেই শিখাৰ আটাইতকৈ উত্তপ্ত (সৰ্বাধিক তপত) অংশ। এই উচ্চ উষ্ণতাই সোণ আৰু ৰূপক অতি কম সময়তে গলাবলৈ সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১১) কোনো এটা পৰীক্ষাত ইন্ধন এটাৰ ৪.৫ কেজি পৰিমাণক সম্পূৰ্ণভাৱে পোৰা হ’ল। উৎপন্ন হোৱা তাপৰ পৰিমাণ ১৮০,০০০ kJ পোৱা গ’ল। ইন্ধনটোৰ কেল’ৰি মান গণনা কৰা।

উত্তৰ:
দিয়া আছে,

• ইন্ধনৰ মুঠ ভৰ ($m$) = ৪.৫ কি.গ্ৰা. (4.5 kg)

• উৎপন্ন হোৱা মুঠ তাপশক্তি ($Q$) = ১৮০,০০০ কিল’জুল (180,000 kJ)

আমি জানো যে,
ইন্ধনৰ কেল’ৰি মান = উৎপন্ন হোৱা মুঠ তাপশক্তি / ইন্ধনৰ ভৰ
= ১৮০,০০০ kJ / ৪.৫ kg = ৪০,০০০ kJ/kg

উত্তৰ: ইন্ধনটোৰ কেল’ৰি মান হ’ল ৪০,০০০ kJ/kg।

প্ৰশ্ন ১২) মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক দহন বুলি ক’ব পাৰি নে? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক এক প্ৰকাৰৰ অতি লেহেমীয়া দহন (Slow combustion) বুলি ক’ব পাৰি।
কাৰণ:
১) দহনৰ দৰেই মামৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়াতো লোৱে বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেনৰ সৈতে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি অক্সাইড গঠন কৰে আৰু অতি সামান্য পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন কৰে।
২) অৱশ্যে সাধাৰণ দহনৰ দৰে ইয়াত কোনো শিখা, পোহৰ বা চকুত পৰাকৈ তাপ উৎপন্ন নহয়। সেয়েহে বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে ই এবিধ অতি মন্থৰ দহন প্ৰক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ১৩) আবিদা আৰু ৰমেশে এটা পৰীক্ষা কৰি আছে য’ত বিকাৰত পানী তপতাব লাগে। আবিদাই মমবাতি শিখাৰ হালধীয়া অংশৰ ওচৰত বিকাৰটো ৰাখিলে। ৰমেশে শিখাটোৰ বহিৰতম অংশত বিকাৰটো ৰাখিলে। কাৰ পানীখিনি সোনকালে তপত হ’ব?

উত্তৰ: ৰমেশৰ পানীখিনি সোনকালে তপত হ’ব।
কাৰণ: ৰমেশে বিকাৰটো শিখাৰ বহিৰতম অঞ্চলত ৰাখিছিল, যিটো সম্পূৰ্ণ দহন হোৱা আটাইতকৈ তপত অংশ (সর্বোচ্চ উষ্ণতাৰ অঞ্চল)। আনহাতে আবিদাই ৰখা হালধীয়া অঞ্চলটো আংশিক দহনৰ মধ্য মণ্ডল, যাৰ উষ্ণতা বহিঃ মণ্ডলতকৈ যথেষ্ট কম। সেয়ে ৰমেশের পানী সোনকালে গৰম হ’ব।