বতৰ
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘বতৰ’ পাঠটিত বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তন আৰু বতৰৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, চাপ, বতাহৰ বেগ আৰু দিশ, বৰষুণৰ পৰিমাণ, মেঘৰ উপস্থিতি আৰু আৰ্দ্ৰতা আদিয়ে সৃষ্টি কৰা দৈনন্দিন ক্ষণস্থায়ী অৱস্থাকে বতৰ বোলে। বতৰৰ বিভিন্ন ৰূপ— ফৰকাল বতৰ, ডাৱৰীয়া বতৰ, বৰষুণৰ বতৰ, ধুমুহা আৰু খৰাং বতৰৰ বিষয়ে বুজাই দিয়া হৈছে।
পৃথিৱীৰ বাৰ্ষিক গতিৰ বাবে হোৱা ৬ টা ঋতু— গ্ৰীষ্ম, বৰ্ষা, শৰৎ, হেমন্ত, শীত আৰু বসন্তকালৰ বৈশিষ্ট্য আৰু বতৰ অনুযায়ী সাজ-পাৰৰ পৰিৱৰ্তন আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে বতৰ জোখা যন্ত্ৰসমূহ আৰু ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ (IMD)ৰ দ্বাৰা প্ৰচাৰিত বতৰৰ আগজাননীয়ে কৃষক, নাৱিক, বৈমানিক আদি লোকসকলক কেনেদৰে সহায় কৰে, সেয়া বিশদভাৱে দাঙি ধৰা হৈছে।
বতৰ আৰু ঋতু: প্ৰধান তথ্যকোষ
বতৰৰ সংজ্ঞা
কোনো নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়ত বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, চাপ, আৰ্দ্ৰতা, বতাহ আৰু বৰষুণে সৃষ্টি কৰা দৈনন্দিন অৱস্থা।
বতৰৰ ৬ টা প্ৰধান উপাদান
বায়ুৰ উষ্ণতা
বায়ুৰ চাপ
বতাহৰ গতিবেগ ও দিশ
বৰষুণৰ পৰিমাণ
বায়ুত থকা জলীয় বাষ্প (আৰ্দ্ৰতা)
মেঘৰ উপস্থিতি
অসমৰ ৬ টা ঋতু
গ্ৰীষ্ম ঋতু (জেঠ-আহাৰ): গৰম আৰু মাজে-সময়ে বৰষুণ।
বৰ্ষা ঋতু (শাওণ-ভাদ): প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু বানপানী।
শৰৎ ঋতু (আহিন-কাতি): ফৰকাল বতৰ, মধ্যমীয়া উষ্ণতা।
হেমন্ত ঋতু (আঘোণ-পুহ): নিয়ৰ, কুঁৱলী আৰু শীতৰ আগমন।
শীত ঋতু (মাঘ-ফাগুন): প্ৰচণ্ড ঠাণ্ডা, শুকান আৰু ধূলিময় বতৰ।
বসন্ত ঋতু (চ’ত-ব’হাগ): গছত ন কুঁহিপাত, ব’হাগ বিহু, পাতলীয়া বৰষুণ।
বতৰৰ মাপক যন্ত্ৰসমূহ
যন্ত্ৰৰ নাম | কাৰ্য / ব্যৱহাৰ |
|---|---|
থাৰ্ম’মিটাৰ (Thermometer) | বায়ুৰ উত্তাপ বা উষ্ণতা জুখিবলৈ। |
বেৰ’মিটাৰ (Barometer) | বায়ুমণ্ডলৰ চাপ জুখিবলৈ। |
ৰেইনগজ (Rain gauge) | বৰষুণৰ পৰিমাণ জুখিবলৈ। |
উইণ্ড ভেন (Wind vane) | বতাহৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ। |
এনিম’মিটাৰ (Anemometer) | বতাহৰ গতিবেগ জুখিবলৈ। |
বায়ুমোজা (Windsock) | বতাহৰ গতিবেগ আৰু দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ। |
হাইগ্ৰ’মিটাৰ (Hygrometer) | বায়ুমণ্ডলৰ জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ বা আৰ্দ্ৰতা জুখিবলৈ। |
বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুতকাৰী বিভাগ: ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ (IMD)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
১। উত্তৰ লিখা:
(ক) বতৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইত নিৰ্দিষ্ট সময়ত বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, চাপ, আৰ্দ্ৰতা (জলীয় বাষ্প), বতাহৰ গতি আৰু দিশ, বৰষুণৰ পৰিমাণ আদি উপাদানে সৃষ্টি কৰা দৈনন্দিন ক্ষণস্থায়ী অৱস্থাকে সেই ঠাইৰ বতৰ (Weather) বোলে।
(খ) ঋতু কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰ: আমাৰ দেশত বছৰটোত ছটা ঋতু অনুভূত হয়—
১. গ্ৰীষ্ম ঋতু (Summer)
২. বৰ্ষা ঋতু (Monsoon)
৩. শৰৎ ঋতু (Autumn)
৪. হেমন্ত ঋতু (Late Autumn)
৫. শীত ঋতু (Winter)
৬. বসন্ত ঋতু (Spring)
(গ) বতৰৰ আগজাননী মানে কি?
উত্তৰ: আগন্তুক দিনবোৰত বা অহা ২৪ ঘণ্টাত কোনো ঠাইৰ বতৰ কেনেকুৱা হ’ব (ৰ’দ, বৰষুণ, ধুমুহা, উষ্ণতা আদি) সেই বিষয়ে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে আগতীয়াকৈ জনোৱা বাৰ্তাকে বতৰৰ আগজাননী বা আগলি বতৰা (Weather Forecast) বোলে।
(ঘ) বতৰৰ তথ্য-পাতি দিয়া তিনিবিধ সঁজুলিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: (১) থাৰ্ম’মিটাৰ (বায়ুৰ উষ্ণতা), (২) ৰেইনগজ (বৰষুণৰ পৰিমাণ), আৰু (৩) এনিম’মিটাৰ (বতাহৰ গতিবেগ)।
(ঙ) কোনটো বিভাগে গোটেই দেশখনৰ বাবে বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুত আৰু প্ৰচাৰ কৰে?
উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰৰ ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগে (India Meteorological Department – IMD) সমগ্ৰ দেশৰ বাবে বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুত আৰু প্ৰচাৰ কৰে।
২। ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা:
‘ক’ অংশ | ‘খ’ অংশ |
|---|---|
বায়ুৰ উষ্ণতা | থাৰ্ম’মিটাৰ |
বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ | হাইগ্ৰ’মিটাৰ |
বৰষুণৰ পৰিমাণ | ৰেইনগজ |
বায়ুৰ গতিবেগ | এনিম’miটাৰ |
৩। খালী ঠাই পূৰ কৰা:
(ক) গৰমৰ দিনত পাতল কপাহী কাপোৰ পিন্ধিবলৈ বৰ আৰামদায়ক।
(খ) বতাহৰ দিশ জুখিবলৈ দিক-দৰ্শীসূচক বা উইণ্ড ভেন নামৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(গ) বায়ুমোজা বতাহৰ গতিবেগ আৰু দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(ঘ) ধুমুহা আহিলে আকাশত বিজুলী-ঢেৰেকণি মাৰে আৰু মেঘেও গাজে।
৪। বতৰৰ আগজাননী কি কি মাধ্যমৰ জৰিয়তে দিয়া হয়?
উত্তৰ: বতৰৰ আগজাননী ৰেডিঅ’ (অনাতাঁৰ), দূৰদৰ্শন (টিভি), বাতৰি কাকত, স্মাৰ্টফোন এপ্প্ আৰু ইণ্টাৰনেট ৱেবছাইটৰ জৰিয়তে প্ৰচাৰ কৰা হয়।
৫। চমু টোকা লিখা:
(ক) ৰেইনগজ (Rain gauge):
কোনো নিৰ্দিষ্ট ঠাইত হোৱা বৰষুণৰ পৰিমাণ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জোখ-দাগ কটা বিশেষ চুপিযুক্ত পাত্ৰক ৰেইনগজ বা বৃষ্টিমান যন্ত্ৰ বোলে। ইয়াৰ জোখ মিলিমিটাৰ (mm) বা চেন্টিমিটাৰ (cm)ত প্ৰকাশ কৰা হয়।
(খ) কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ (Artificial Satellite):
মহাকাশত পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষ যান। ই বায়ুমণ্ডলৰ ডাৱৰ, বতাহ, ধুমুহা আৰু উষ্ণতাৰ নিখুঁত ছবি সংগ্ৰহ কৰি বতৰ বিজ্ঞানীসকললৈ প্ৰেৰণ কৰে, যাৰ ফলত সঠিক আগজাননী দিয়া সম্ভৱ হয়।
(গ) বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (Meteorological Centre):
যি গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানত বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক সঁজুলি আৰু কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ সহায়ত প্ৰতিদিনৰ বতৰৰ উপাদানসমূহ নিৰীক্ষণ, সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ কৰি বতৰৰ আগজাননী প্ৰস্তুত কৰা হয়, তাকে বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ বোলে।
(ঘ) খৰাং বতৰ (Drought):
কোনো অঞ্চলত দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰষুণ নোহোৱাৰ ফলত বতৰ শুকান হৈ পৰা আৰু মাটি-পানী শুকাই মাটিত ছিৰাল-ফাঁট মেলা অৱস্থাকে খৰাং বতৰ বোলে। ইয়াৰ ফলত খেতি-বাতি নষ্ট হয় আৰু পানীৰ নাটনি হয়।
(ঙ) ফৰকাল বতৰ (Clear Weather):
যেতিয়া আকাশত ক’লা ডাৱৰ নাথাকে আৰু চাৰিওফালে উজ্জ্বল ৰ’দ ওলাই থাকে, তাকে ফৰকাল বতৰ বোলে। এনে বতৰত দৈনন্দিন কাম-কাজ সুচাৰুৰূপে কৰিব পাৰি।
৬। বতৰ অনুযায়ী আমাৰ সাজ-পাৰ কেনেধৰণৰ হ’ব লাগে? লিখা।
উত্তৰ:
গৰমৰ দিনত: পাতল, বগা বা পাতল ৰঙৰ কপাহী (Cotton) কাপোৰ পিন্ধিব লাগে; কাৰণ ই ঘাম সহজে শুহি লয়, বতাহ চলাচল কৰাত সহায় কৰে আৰু কম তাপ শোষণ কৰে।
শীতৰ দিনত: উমাল উণৰ (Woolen) কাপোৰ, এৰী চাদৰ, জেকেট বা চুৱেটাৰ পিন্ধিব লাগে; কাৰণ এইবোৰে শৰীৰৰ উত্তাপ ধৰি ৰাখে।
বৰষুণৰ দিনত: ৰেইনকোট, ছাতি আৰু পানী প্ৰতিৰোধী জোতা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৭। কি কি কামত বতৰৰ আগজাননীয়ে সহায় কৰে?
উত্তৰ:
খেতিয়কসকলক: শস্য সিঁচা, ধান কটা আৰু চপোৱাৰ সঠিক সময় নিৰ্ধাৰণ কৰাত।
জাহাজৰ নাৱিক আৰু মাছমৰীয়াসকলক: সাগৰত ঘূৰ্ণীবতাহ বা প্ৰচণ্ড ধুমুহা অহাৰ পূৰ্বেই সতৰ্ক হৈ নিৰাপদ স্থানলৈ উভতি অহাত।
বিমান-চালকসকলক: বতৰৰ স্থিতি জানি সুৰক্ষিতভাৱে বিমান উৰণ আৰু অৱতৰণ কৰাত।
পৰ্বতাৰোহণকাৰী আৰু ভ্ৰমণকাৰীসকলক: পাহাৰ বগাবলৈ বা ভ্ৰমণৰ বাবে সঠিক সময় বাছি লোৱাত।
দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত: বানপানী, ধুমুহা আদিৰ সময়ত মানুহক আগতীয়াকৈ নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰাত।
৮। বতৰৰ উপাদানকেইটাৰ নাম কি কি?
উত্তৰ: বতৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল—
(১) বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা
(২) বায়ুমণ্ডলৰ চাপ
(৩) বতাহৰ গতিবেগ আৰু দিশ
(৪) বৰষুণৰ পৰিমাণ
(৫) বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ বা আৰ্দ্ৰতা
(৬) মেঘৰ উপস্থিতি