জিকিৰ
ভাৱ-বিষয়ক
১। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) জিকিৰৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: জিকিৰৰ ৰচক হ’ল হজৰত আজান ফকিৰ (হজৰত শ্বাহ মিলন)।
(খ) কোনবোৰ গীতৰ সৈতে জিকিৰ গীতৰ সুৰৰ সাদৃশ্য আছে?
উত্তৰ: উজনি অসমত প্ৰচলিত লোকগীত যেনে— টোকাৰী গীত, দেহবিচাৰৰ গীত আদিৰ সৈতে জিকিৰ গীতৰ সুৰৰ সাদৃশ্য আছে।
(গ) ‘জিকিৰ’ শব্দটো কি শব্দৰ পৰা ওলাইছে?
উত্তৰ: ‘জিকিৰ’ শব্দটো আৰবী ভাষাৰ ‘জিক্ৰ’ (Zikr) শব্দৰ পৰা ওলাইছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল ঘনে ঘনে বা বাৰম্বাৰ উচ্চাৰণ/স্মৰণ কৰা।
২। তলৰ শব্দবোৰৰ অৰ্থ লিখা:
ৰছুল: দেৱদূত, ঈশ্বৰ প্ৰেৰিত পুৰুষ বা আল্লাৰ দূত।
মোমিন: বিশ্বাসী মুছলমান বা নিষ্ঠাবান ভক্ত।
ৰহম: দয়া বা কৰুণা।
কুটুব: ধ্ৰুৱ নক্ষত্ৰ।
বান্দা: ভৃত্য, দাস বা সেৱক।
৩। ‘মক্কাৰ দুৱাৰত চাহাব জীৱই মাৰে তালি।
যেনে শালে শ’লৰ লগত দৰিকাৰ টপালি।।’
— উল্লিখিত কবিতাফাঁকিৰ অন্তৰ্নিহিত ভাৱটি বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:
অন্তৰ্নিহিত ভাৱ:
কবিতাফাঁকিৰ জৰিয়তে কবিয়ে মানুহৰ অন্তৰৰ চঞ্চলতা আৰু আধ্যাত্মিক জ্ঞানহীন বাহ্যিক আড়ম্বৰৰ অসাৰতাক প্ৰকাশ কৰিছে।
শাল আৰু শ’লৰ দৰে ডাঙৰ মাছে গভীৰ পানীত নিৰৱে বাস কৰে, কিন্তু ক্ষুদ্ৰ দৰিকা মাছে অগভীৰ পানীত অনবৰতে চঞ্চলভাৱে টপলাই ফুৰে। ঠিক তেনেদৰে, প্ৰকৃত ভক্ত বা তত্ত্বজ্ঞানী মোমিনে নিৰহংকাৰভাৱে অন্তৰৰ গভীৰতাত ভগৱানৰ ধ্যান কৰে; কিন্তু অজ্ঞ সংসাৰী জীৱই আত্মজ্ঞান নথকাকৈয়ে কেৱল বাহ্যিক ভক্তি প্ৰদৰ্শন কৰি চঞ্চলতা দেখুৱায়। এনে বাহ্যিক আড়ম্বৰেৰে পৰম পৱিত্ৰ মক্কাৰ দুৱাৰ অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিব নোৱাৰি।
৪। ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) পানী মৰে পিয়াহত, অগ্নি মৰে জাৰত।
খোদা ৰছুল লুকাই আছে, মোমিনৰ আঁৰত।।
প্ৰসংগ: উক্ত পদফাঁকি আজান ফকিৰ ৰচিত ‘জিকিৰ’ নামৰ ভক্তিমূলক গীতটিৰ পৰা তুলি লোৱা হৈছে।
সংগতি: মানুহৰ অজ্ঞতা আৰু ভগৱানৰ সৰ্বব্যাপী ৰূপৰ কথা বুজাবলৈ কবিয়ে এই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ কথাষাৰ কৈছে।
ব্যাখ্যা: পানীৰ মাজত থাকিও পিয়াহত মৰা বা জুইৰ কাষত থাকিও জাৰত কঁপাটো যেনেকৈ চৰম অজ্ঞতাৰ পৰিচায়ক, ঠিক তেনেকৈ পৰমেশ্বৰ আল্লা আৰু তেওঁৰ দূত ৰছুল প্ৰতিজন বিশ্বাসী মোমিনৰ অন্তৰতে বিৰাজমান। কিন্তু মানুহে নিজৰ অন্তৰত বিৰাজ কৰা ঈশ্বৰক উপলব্ধি নকৰি বাহিৰত বিচাৰি ফুৰে। আত্মশুদ্ধি আৰু ভক্তিৰ দ্বাৰাহে নিজৰ অন্তৰতে ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিব পাৰি।
(খ) মক্কাৰ দুৱাৰত চাহাব তিব্বেণীৰ ঘাট।
বেহাব নোৱাৰে তাত মায়াই ভেটে বাট।।
প্ৰসংগ: উক্ত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত আজান ফকিৰ ৰচিত ‘জিকিৰ’ পাঠটিৰ পৰা লোৱা হৈছে।
সংগতি: সংসাৰৰ মায়া-মোহে মানুহক কিদৰে আধ্যাত্মিক সাধনাত বাধা প্ৰদান কৰে, তাৰ বিষয়ে কবিয়ে ইয়াত বৰ্ণনা কৰিছে।
ব্যাখ্যা: ‘মক্কাৰ দুৱাৰ’ বা ‘তিব্বেণীৰ ঘাট’ হ’ল পৰম পৱিত্ৰ আধ্যাত্মিক স্থান বা মুক্তিৰ পথ। জীৱাত্মাই সেই পৱিত্ৰ স্থানত ভক্তিৰ বেহা বা আধ্যাত্মিক সাধনা কৰিবলৈ বিচাৰে যদিও সংসাৰৰ লোভ, মোহ আৰু মায়াই তাৰ বাট ভেটি ধৰে। সংসাৰৰ বন্ধনত আৱদ্ধ হৈ থকাৰ ফলতেই মানুহে সঁচা ঈশ্বৰ উপাসনা আৰু মুক্তি লাভৰ পৰা বঞ্চিত হ’বলগীয়া হয়।
(গ) সজাৰ মইনাটিৰ অনেক যুগুতি।
দেও মাৰি পাৰ হ’লে এৰিলে পীৰিতি।।
প্ৰসংগ: তুলি দিয়া কবিতাফাঁকি আজান ফকিৰ বিৰচিত ‘জিকিৰ’ পাঠটিৰ অন্তৰ্গত।
সংগতি: মানৱ জীৱনৰ ক্ষণভংগুৰতা আৰু দেহ-আত্মাৰ সম্পৰ্কৰ অসাৰতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ কবিয়ে এই উপমাটো ব্যৱহাৰ কৰিছে।
ব্যাখ্যা: কবিয়ে নশ্বৰ মানৱ দেহটোক এটা ‘সজা’ আৰু তাত থকা প্ৰাণ বা আত্মাক ‘মইনা চৰাই’ৰ লগত তুলনা কৰিছে। মইনা চৰাই সজাত থকালৈকে নানা কথা আৰু মাত মাতি থাকে, কিন্তু সুবিধা পালেই সজাৰ মোহ ত্যাগ কৰি উৰি গুচি যায়। ঠিক তেনেদৰে, মানুহৰ আত্মাইও আয়ুস শেষ হ’লে এই সংসাৰ আৰু নশ্বৰ দেহৰ সকলো মায়া-মমতা, প্ৰেম-পীৰিতি এৰি পৰলোকলৈ গুচি যায়। সেয়ে সংসাৰৰ পাৰ্থিৱ মোহ ক্ষণস্থায়ী।
ভাষা-বিষয়ক
১। সমাৰ্থক শব্দ লিখা:
চিন্তো: ভাবোঁ, স্মৰণ কৰোঁ, ধ্যান কৰোঁ
ঘাট: পাৰ, তীৰ, সংগমস্থল
পীৰিতি: প্ৰেম, ভালপোৱা, মৰম, স্নেহ
আচমান: আকাশ, গগন, অন্তৰীক্ষ
দৰিয়া: সাগৰ, সমুদ্ৰ, নদী
পিয়াহ: তৃষ্ণা, পিয়াসী
বাট: পথ, ৰাস্তা, মাৰ্গ
ভেল: শৰীৰ, দেহ, কায়া