জীৱৰ মৌলিক একক
১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions)
■ পৃষ্ঠা নং ৫৯ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: কোষ কোনে আৰু কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৬৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংৰাজ বিজ্ঞানী ৰবাৰ্ট হুকে (Robert Hooke) নিজে সজা সৰল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰে গছৰ বাকলিৰ কৰ্কৰ পাতল চ্ছেদ নিৰীক্ষণ কৰি মৌকোঁহ সদৃশ সৰু সৰু খোঁটালিবোৰ প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল আৰু সেইবোৰক লেটিন শব্দ Cell অনুসৰি “কোষ” নাম দিছিল।
প্ৰশ্ন ২: কোষক কিয় গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ:
গঠনৰ মৌলিক একক: পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰ (উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী) দেহ এক বা একাধিক কোষৰ দ্বাৰা গঠিত। কোষে জীৱদেহৰ মূল গাঁথনি প্ৰস্তুত কৰে।
কাৰ্যৰ মৌলিক একক: জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো মৌলিক কাৰ্য (যেনে— শ্বসন, পুষ্টি গ্ৰহণ, প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ, ৰেচন আদি) কোষৰ ভিতৰতে থকা কোষ অংগাণুসমূহে সম্পন্ন কৰে।
■ পৃষ্ঠা নং ৬১ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: CO₂ আৰু পানীৰ দৰে পদাৰ্থবিলাক কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ কেনেদৰে চলাচল কৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂): ই ব্যাপন (Diffusion) প্ৰক্ৰিয়াৰে চলাচল কৰে। কোষীয় শ্বসনৰ ফলত কোষৰ ভিতৰত CO₂ ৰ গাঢ়তা বাহিৰতকৈ বাঢ়িলে CO₂ অণুসমূহ কোষাৱৰণৰ মাজেৰে উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তাৰ বহিঃপৰিৱেশলৈ ওলাই যায়। ঠিক একেদৰে অক্সিজেন বাহিৰৰ পৰা কোষৰ ভিতৰলৈ সোমায়।
পানী (H₂O): পানীৰ অণুসমূহ কোষাৱৰণৰ মাজেদি আসৃতি (Osmosis) প্ৰক্ৰিয়াৰে উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে চলাচল কৰে।
প্ৰশ্ন ২: কোষাৱৰণখনক কিয় অৰ্ধভেদ্য বা চয়নাত্মকভেদ্য আৱৰণ বুলি আখ্যা দিয়া হয়?
উত্তৰ: কোষাৱৰণে কোষৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নিৰ্দিষ্ট কিছুমান দ্ৰব্যকহে (যেনে— পানী, অক্সিজেন, পুষ্টিদ্ৰব্য) কোষৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ অহা-যোৱা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে, কিন্তু অপ্ৰয়োজনীয় বা ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থৰ চলাচলত বাধা প্ৰদান কৰে। এইদৰে নিৰ্বাচিতভাৱে পদাৰ্থৰ সৰবৰাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা বাবে ইয়াক চয়নাত্মকভেদ্য বা অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ (Selectively Permeable Membrane) বোলে।
■ পৃষ্ঠা নং ৬৩ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ মাজত পাৰ্থক্য তালিকা সম্পূৰ্ণ কৰা:
বৈশিষ্ট্য | প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Prokaryotic Cell) | সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Eukaryotic Cell)
|
|---|---|---|
১. আকাৰ | সাধাৰণতে অতি সৰু (1-10 মাইক্ৰ’ন)। | সাধাৰণতে ডাঙৰ (5-100 মাইক্ৰ’ন)। |
২. কোষকেন্দ্ৰ | সু-সংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে। অঞ্চলটোক নিউক্লিয়ইড (Nucleoid) বোলে। | দ্বিত্ব কেন্দ্ৰাৱৰণেৰে আবৃত সু-সংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ থাকে। |
৩. ক্ৰম’জ’ম | এডাল মাত্ৰ বৃত্তাকাৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে। | এডালতকৈ বেছি ক্ৰম’জ’ম থাকে। |
৪. কোষ অংগাণু | আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু নাথাকে। | আৱৰণীযুক্ত কোষ অংগাণু (মাইট’কণ্ড্ৰিয়া, গলজি সংঘ আদি) থাকে। |
■ পৃষ্ঠা নং ৬৫ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: তুমি অধ্যয়ন কৰি অহা কোষ অংগাণুবিলাকৰ ভিতৰত এনে দুটা কোষ অংগাণুৰ নাম উল্লেখ কৰা যিদুটাত আণুবংশিক পদাৰ্থ (DNA) থাকে।
উত্তৰ: মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (Mitochondria) আৰু প্লাষ্টিড (Plastids / হৰিৎকণা)। (ইহঁতৰ নিজা DNA আৰু ৰাইব’জ’ম থাকে বাবে নিজৰ প্ৰ’টিন নিজে তৈয়াৰ কৰিব পাৰে)।
প্ৰশ্ন ২: যদিহে কিছুমান ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠনৰ ক্ষতি হয় তেতিয়া কি হ’ব?
উত্তৰ: কোষে তাৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসমূহ (যেনে— শ্বসন, পুষ্টি গ্ৰহণ, প্ৰ’টিন উৎপাদন আদি) সম্পাদন কৰিব নোৱাৰা হ’ব। এনে বিসংগতিৰ ফলত লাইছ’জ’মৰ মোনা ফাটি যায় আৰু তাৰ পাচক উৎসেচকে কোষটোক সম্পূৰ্ণ পাচন কৰি ধ্বংস কৰি পেলায়, যাৰ ফলত কোষটোৰ মৃত্যু ঘটে।
প্ৰশ্ন ৩: লাইছ’জ’মক কিয় কোষৰ আত্মঘাতী মোনা বুলি আখ্যা দিয়া হয়?
উত্তৰ: লাইছ’জ’মত অত্যন্ত শক্তিশালী জৈৱ-ৰাসায়নিক জলবিয়োজক (পাচক) উৎসেচক থাকে। কোষৰ বিপাকীয় কাৰ্যত বিসংগতি হ’লে বা কোষটো আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ মৰি গ’লে, লাইছ’জ’ম ফাটি যায় আৰু তাৰ উৎসেচকসমূহে নিজে থকা কোষটোক সম্পূৰ্ণৰূপে পাচন কৰি ধ্বংস কৰি পেলায়। সেয়েহে লাইছ’জ’মক কোষৰ আত্মঘাতী মোনা (Suicide Bag of the Cell) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: কোষৰ অভ্যন্তৰৰ ক’ত প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: কোষৰ ৰাইব’জ’মত (Ribosomes) প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয় (যিবোৰ বিশেষকৈ খহটা অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা বা RER ৰ গাত সংলগ্ন হৈ থাকে)।
২. অনুশীলনীৰ সমাধানসমূহ (Exercise Solutions 1 to 9)
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজত তুলনা কৰা আৰু কি কি ক্ষেত্ৰত উদ্ভিদ কোষ এটা প্ৰাণী কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
বৈশিষ্ট্য | উদ্ভিদ কোষ (Plant Cell) | প্ৰাণী কোষ (Animal Cell)
|
|---|---|---|
কোষবেৰ | ছেলুল’জেৰে গঠিত দৃঢ় কোষবেৰ থাকে। | কোষবেৰ নাথাকে (কেৱল কোষাৱৰণ থাকে)। |
প্লাষ্টিড | প্লাষ্টিড (হৰিৎকণা) থাকে যাৰ সহায়ত সালোক সংশ্লেষণ কৰে। | প্লাষ্টিড নাথাকে। |
ৰসধানী | এটা ডাঙৰ আৰু স্থায়ী কেন্দ্ৰীয় ৰসধানী থাকে (৫০-৯০% স্থান আগুৰে)। | ৰসধানী অতি সৰু আৰু অস্থায়ী। |
চেন্ট্ৰিঅ’ল | বেছিভাগ উদ্ভিদ কোষত চেন্ট্ৰিঅ’ল নাথাকে। | চেন্ট্ৰিঅ’ল বা চেন্ট্ৰ’জ’ম থাকে। |
আকৃতি | সাধাৰণতে নিৰ্দিষ্ট আৰু দৃঢ় আকৃতিৰ হয়। | নমনীয় আৰু ভিন্ন আকৃতিৰ হ’ব পাৰে। |
প্ৰশ্ন ২: কি কি ক্ষেত্ৰত প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষবিলাক সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ আকাৰ অতি সৰু (1-10 μm), কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ (5-100 μm)।
প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত কেন্দ্ৰাৱৰণযুক্ত সুসংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে (নিউক্লিয়ইড থাকে), কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত সু-নিৰ্দিষ্ট কোষকেন্দ্ৰ থাকে।
প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এডাল মাত্ৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে, কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত একাধিক ক্ৰম’জ’ম থাকে।
প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত আৱৰণীযুক্ত কোষ অংগাণু নাথাকে, কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত মাইট’কণ্ড্ৰিয়া, গলজি সংঘ আদি আৱৰণীযুক্ত অংগাণু থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: কোষৰ কোষাৱৰণখন ফাটি গ’লে কি হ’ব?
উত্তৰ: কোষাৱৰণখন ফাটি গ’লে বা নষ্ট হ’লে:
কোষৰ ভিতৰৰ প্ৰ’ট’প্লাজম আৰু দ্ৰৱ্যসমূহ বাহিৰলৈ ওলাই আহিব আৰু কোষটোৰ নিৰ্দিষ্ট আকৃতি নষ্ট হ’ব।
পৰিৱেশৰ সৈতে ব্যাপন আৰু আসৃতিৰ দ্বাৰা চলি থকা পদাৰ্থৰ নিয়ন্ত্ৰিত আদান-প্ৰদান বন্ধ হৈ যাব।
কোষটোৰ বিপাকীয় কাৰ্য ব্যাহত হৈ কোষটোৰ মৃত্যু ঘটিব।
প্ৰশ্ন ৪: কোষ একোটাত যদি গলজি সংঘ নাথাকে তেন্তে কোষটোৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পৰিব?
উত্তৰ: গলজি সংঘ নাথাকিলে:
অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত সংশ্লেষিত হোৱা প্ৰ’টিন আৰু লিপিডৰ সঞ্চয়, বন্ধন (Packaging) আৰু কোষৰ বিভিন্ন অংশলৈ সৰবৰাহ বন্ধ হ’ব।
লাইছ’জ’মৰ সৃষ্টি নহ’ব, যাৰ ফলত কোষত বৰ্জিত আৰু অলাগতিয়াল পদাৰ্থ জমা হৈ থাকিব।
সৰল শৰ্কৰাৰ পৰা জটিল শৰ্কৰালৈ ৰূপান্তৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া ব্যাহত হ’ব।
কোষৰ গঠন আৰু কাৰ্যক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাহত হৈ পৰিব।
প্ৰশ্ন ৫: কোনটো কোষ অংগাণুক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি আখ্যা দিয়া হয় আৰু কিয়?
উত্তৰ: মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক (Mitochondria) কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল (Powerhouse of the cell) বোলা হয়।
কাৰণ: জীৱৰ বিভিন্ন জৈৱ-ৰাসায়নিক ক্ৰিয়া-কলাপৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় শক্তি মাইট’কণ্ড্ৰিয়াই এ টি পি (ATP – Adenosine Triphosphate) অণুৰ ৰূপত উৎপাদন আৰু সঞ্চয় কৰে। এই ATP ক কোষীয় শক্তিৰ মুদ্ৰা (Energy Currency) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: কোষাৱৰণখন গঠনৰ বাবে লাগতিয়াল লিপিড আৰু প্ৰ’টিনবিলাক ক’ত সংশ্লেষিত হয়?
উত্তৰ:
প্ৰ’টিন: খহটা অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা (RER) ত সংলগ্ন হৈ থকা ৰাইব’জ’মত (Ribosomes) সংশ্লেষিত হয়।
লিপিড (স্নেহ পদাৰ্থ): মিহি বা মসৃণ অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত (SER – Smooth Endoplasmic Reticulum) সংশ্লেষিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: এমিবাই কি দৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰ: এমিবাই অন্তঃকোষীয় ভক্ষণ (Endocytosis) প্ৰক্ৰিয়াৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। এমিবাৰ কোষাৱৰণখন অতি নমনীয় হোৱা বাবে ই আঙুলি সদৃশ ভুৱা পদ (Pseudopodia) মেলি খাদ্যৰ কণিকাক চাৰিওফালৰ পৰা আগুৰি লয় আৰু এখন খাদ্য ৰিক্তিকা (Food Vacuole) গঠন কৰি খাদ্য কোষৰ ভিতৰলৈ গিলি লয়।
প্ৰশ্ন ৮: আসৃতি কি?
উত্তৰ: এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ (Semi-permeable membrane) মাজেদি পানী বা দ্ৰাৱকৰ অণুসমূহ উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা (লঘু দ্ৰৱণ) নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ (গাঢ় দ্ৰৱণ) স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে প্ৰৱাহিত হোৱা বিশেষ ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াকে আসৃতি (Osmosis) বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: আসৃতিৰ বাবে আলুৰ পিয়লাৰ পৰীক্ষাৰ সমাধান:
(i) “খ” আৰু “গ” পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি পৰিল?
উত্তৰ: “খ” পিয়লাত চেনি আৰু “গ” পিয়লাত নিমখ দিয়াৰ ফলত পিয়লাৰ ভিতৰত পানীৰ গাঢ়তা বাহিৰৰ পাত্ৰৰ পানীতকৈ কম হ’ল (অতিসাৰী মাধ্যম)। ফলত আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বাহিৰৰ পাত্ৰৰ পানী আলুৰ জীৱিত কোষৰ অৰ্ধভেদ্য কোষাৱৰণ ভেদ কৰি ভিতৰলৈ সোমাই আহিল আৰু পিয়লা দুটা পানীৰে ভৰি পৰিল।
(ii) এই পৰীক্ষাটোৰ বাবে “ক” পিয়লাটো কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: “ক” পিয়লাটো হৈছে এক নিয়ন্ত্ৰক (Control setup)। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হয় যে ভিতৰত চেনি বা নিমখৰ দৰে কোনো দ্ৰাব্য নাথাকিলে পানী নিজে নিজে আলুৰ কোষ ভেদ কৰি ভিতৰলৈ নাহে।
(iii) “ক” আৰু “ঘ” পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি নপৰিল কাৰণ দৰ্শাই বৰ্ণনা দিয়া:
উত্তৰ:
“ক” পিয়লাত: কোনো চেনি বা নিমখ নথকা বাবে ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ পানীৰ গাঢ়তাৰ কোনো পাৰ্থক্য নাছিল, গতিকে আসৃতি নঘটিল।
“ঘ” পিয়লাত: আলুৰ টুকুৰাটো সিজোৱা বাবে তাৰ কোষবোৰ মৃত হৈ পৰিল আৰু অৰ্ধভেদ্য কোষাৱৰণ নষ্ট হ’ল। মৃত কোষে আসৃতি সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰে বাবে তাত পানী জমা নহ’ল।