অনুশীলনী — ২

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) বাহ্যিক শক্তিৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া। 
উত্তৰ: ১) নদী (প্ৰৱাহিত জল) আৰু ২) বতাহ (অন্যান্য: সূৰ্যৰ ৰশ্মি, হিমবাহ, সাগৰৰ ঢৌ)।

(খ) ক্ষয়কাৰ্য কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: ক্ষয়কাৰ্য প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ—
১) বিচূৰ্ণীভৱন (Weathering): শিলাখণ্ড নিজ স্থানতে ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
২) ক্ষয়ীভৱন (Erosion): নদী, বতাহ, হিমবাহ আদি বাহ্যিক কাৰকৰ দ্বাৰা শিল-মাটি ক্ষয় হোৱা আৰু স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।

(গ) অৱক্ষেপণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: নদী, বতাহ বা হিমবাহ আদি বাহ্যিক কাৰকে কঢ়িয়াই অনা ক্ষয়প্ৰাপ্ত শিল, বালি আৰু পলসবোৰ গতিবেগ কমি যোৱাৰ ফলত কোনো দ বা নিম্ন অঞ্চলত জমা কৰা কাৰ্যকে অৱক্ষেপণ (Deposition) বোলে।

(ঘ) বালিয়ৰি কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: মৰুভূমিত বতাহৰ অৱক্ষেপণৰ ফলত গঠিত হোৱা বালিয়ৰি (Sand Dune) প্ৰধানকৈ তিন প্ৰকাৰৰ:
১) অনুদৈৰ্ঘ্য বালিয়ৰি (Longitudinal Sand Dune): বতাহৰ গতিৰ সমান্তৰালভাৱে গঠিত বালিয়ৰি।
২) অনুপ্ৰস্থ বালিয়ৰি (Transverse Sand Dune): বতাহৰ গতিৰ লগত লম্বভাৱে গঠিত বালিয়ৰি।
৩) বাৰখান (Barkhan): অৰ্ধ-চন্দ্ৰাকৃতিৰ বিশেষ বালিয়ৰি।

২। সৌৰশক্তিয়ে কিদৰে ক্ষয়জাত পৰ্বতৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে?

উত্তৰ:
১) পৰ্বতৰ যিবোৰ ঢালত বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি সূৰ্যৰ প্ৰখৰ তাপ পৰে, তাত থকা শিলাস্তৰবোৰ দিনৰ ভাগত প্ৰসাৰিত হয় আৰু ৰাতি শীতল হৈ সংকুচিত হয়।
২) সঘনাই হোৱা এই প্ৰসাৰণ আৰু সংকোচনৰ ফলত শিলাস্তৰত ফাঁট মেলে আৰু শিলবোৰ ভাঙি-ছিঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়।
৩) বতাহ আৰু বৰষুণৰ পানীয়ে এই ভঙা পদাৰ্থবোৰ আঁতৰাই নিয়ে।
৪) এইদৰে দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি থকা সৌৰশক্তিৰ ক্ষয়কাৰ্যৰ ফলত এটা ওখ পৰ্বত ক্ষয় গৈ চাপৰ হৈ ক্ষয়জাত পৰ্বতত (Residual Mountain) পৰিণত হয় (যেনে: ভাৰতৰ আৰাৱলী পৰ্বত)।

৩। হিমবাহৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ দুই মেৰু আৰু অতি উচ্চ পৰ্বতৰ শৃংগত য’ত উষ্ণতা সদায় হিমাংকৰ তলত থাকে, তাত বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি তুষাৰপাত হৈ বৰফ জমা হৈ থাকে. এইদৰে জমা হোৱা বৰফৰ ওপৰৰ স্তৰৰ প্ৰচণ্ড হেঁচা আৰু পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত যেতিয়া বৰফৰ এক বিশাল স্তূপ নদীৰ দৰে থিয় ঢালেৰে তললৈ ধীৰে ধীৰে নামি আহে, তেতিয়া তাক হিমবাহ (Glacier বা বৰফৰ নদী) বোলে।

৪। সাগৰৰ ঢৌৱে কেনেকৈ উপকূলভূমিৰ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে?

উত্তৰ:
১) সাগৰৰ শক্তিশালী ঢৌ, সোঁত আৰু জোৱাৰে উপকূলৰ থিয় শিলাস্তৰত অহৰহ খুন্দা মাৰি তীব্ৰ ক্ষয়কাৰ্য চলায়। ইয়াৰ ফলত উপকূলত সাগৰীয় গুহা (Sea Cave), সাগৰীয় তোৰণ (Sea Arch) আৰু থিয় পাহাৰীয়া উপকূলৰ (Sea Cliff) সৃষ্টি হয়।
২) সাগৰৰ ঢৌৱে ক্ষয় কৰি অনা বালি, শিলগুটি আৰু পলসবোৰ উপকূলৰ কাষৰীয়া অগভীৰ পানীত জমা কৰি সুন্দৰ বেলাভূমি (Beach) আৰু বালিৰ বান্ধ (Sandbar) সৃষ্টি কৰে।
এইদৰে সাগৰৰ ঢৌৰ ক্ষয় আৰু অৱক্ষেপণ কাৰ্যৰ দ্বাৰা উপকূলভূমিৰ ক্ষিপ্ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।

৩. দলগত কাৰ্য আৰু চিন্তনীয় প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন: ১৯৫০ চনৰ অসমৰ বৰভূঁইকঁপৰ ফলত অসমৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত কি কি পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল?
উত্তৰ:
১) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ তলিভাগ বহু ঠাইত ওপৰলৈ উঠি আহি বাম হৈ পৰিল, যাৰ ফলত অসমত বানপানী আৰু গৰাখহনীয়াৰ প্ৰকোপ বহুগুণে বৃদ্ধি পালে।
২) পাহাৰীয়া অঞ্চলত প্ৰকাণ্ড ভূমিস্খলন ঘটি নদীৰ গতিপথ সলনি হ’ল আৰু নতুন বিল-জলাশয়ৰ সৃষ্টি হ’ল।
৩) বহুতো সাৰুৱা কৃষিভূমি আৰু বনাঞ্চল নদীৰ বুকুত জাহ গ’ল।

প্ৰশ্ন: পৃথিৱীত সূৰ্যৰ তাপ আৰু পোহৰ নপৰাহেঁতেন ইয়াৰ উপৰিভাগ কেনেকুৱা হ’লহেঁতেন?
উত্তৰ:
১) সমগ্ৰ পৃথিৱীখন এক গভীৰ অন্ধকাৰ আৰু প্ৰচণ্ড বৰফাবৃত শীতল মৰুভূমিত পৰিণত হ’লহেঁতেন।
২) উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষণ সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন, যাৰ ফলত কোনো উদ্ভিদ বা প্ৰাণী জীয়াই থাকিব নোৱাৰিলেহেঁতেন আৰু পৃথিৱীখন সম্পূৰ্ণ জীৱহীন হৈ পৰিলহেঁতেন।
৩) বতাহ, বৰষুণ, নদীৰ জলচক্ৰ আদি সকলো প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়া চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ হৈ পৰিলহেঁতেন।